Prakarana 32
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ से ‘सेवा-धर्म’ की ओर ले जाता है। अयोध्या-काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, बल्कि भक्त के भीतर ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन है। भरत-चरित्र इस चरण का द्वार है: निष्काम कर्तव्य, भ्रातृ-प्रेम, और लोक-कल्याण के लिए स्व-सुख का त्याग। यहाँ ‘राजधर्म’ भी साधना बनता है—पादुका-शासन के माध्यम से ईश्वर-आज्ञा का सामाजिक रूपांतरण।
อโยธยากาณฑ์มีรสหลักคือกรุณา แต่มิได้มุ่งขยายความโศก หากแต่เพื่อชำระให้บริสุทธิ์ หลังพระรามเสด็จสู่ป่า ศูนย์กลางแห่งธรรมจึงเคลื่อนจากราชบัลลังก์ไปตั้งอยู่ในการเชื่อฟังพระบัญชาขององค์พระผู้เป็นเจ้าและผู้ใหญ่ ในส่วนนี้ ตุลสีทาสทรงวางนีติ มรยาดา และความรักไว้บนแกนเดียวกัน คือความถ่อมตนของพระราม ความไร้ตัณหาของภรต และความสูงส่งของวาจาคุรุ ในวรรคนี้ ภูมิศักดิ์สิทธิ์แห่งอาศรมอาตรี คือภรตกูป กลายเป็นสัญลักษณ์แห่งโลกกัลยาณ น้ำแห่งภักติจึงเปิดให้สาธารณะ แล้วการประทักษิณป่าของภรต การจุ่มน้ำและการกราบไหว้ณตีรถะ และท้ายที่สุดการทูลขอพระบัญชาจากพระราม ทั้งหมดนี้เป็นการเดินทางภายในของผู้แสวงหา คือบริสุทธิ์ก่อน แล้วการชำระทัศนะให้ศักดิ์สิทธิ์ และสุดท้ายการตั้งมั่นในหน้าที่ คือการพิทักษ์อวธ ดังนั้นอโยธยากาณฑ์บนบันไดแห่งภักติจึงแปลงวิรหภักติเป็นเสวาภักติ
Verses
เจาปาอี 310.1-4
भरत अत्रि अनुसासन पाई।जल भाजन सब दिए चलाई।।
सानुज आपु अत्रि मुनि साधू।सहित गए जहँ कूप अगाधू।।
पावन पाथ पुन्यथल राखा।प्रमुदित प्रेम अत्रि अस भाषा।।
तात अनादि सिद्ध थल एहू।लोपेउ काल बिदित नहिं केहू।।
तब सेवकन्ह सरस थलु देखा।किन्ह सुजल हित कूप बिसेषा।।
बिधि बस भयउ बिस्व उपकारू।सुगम अगम अति धरम बिचारू।।
भरतकूप अब कहिहहिं लोगा।अति पावन तीरथ जल जोगा।।
प्रेम सनेम निमज्जत प्रानी।होइहहिं बिमल करम मन बानी।।
bharata atri anusāsana pāī |jala bhājana saba die calāī ||
sānuja āpu atri muni sādhū |sahita gae jahã kūpa agādhū ||
pāvana pātha punyathala rākhā |pramudita prema atri asa bhāṣā ||
tāta anādi siddha thala ehū |lopeu kāla bidita nahiṁ kehū ||
taba sevakanha sarasa thalu dekhā |kinha sujala hita kūpa biseṣā ||
bidhi basa bhayau bisva upakārū |sugama agama ati dharama bicārū ||
bharatakūpa aba kahihahiṁ logā |ati pāvana tīratha jala jogā ||
prema sanema nimajjata prānī |hoihahiṁ bimala karama mana bānī ||
ภรตะรับคำสั่งของอาตรีแล้ว จึงส่งภาชนะใส่น้ำทั้งหมดให้ออกไป ท่านพร้อมด้วยน้องชาย และพร้อมด้วงมุนีอาตรีและพวกนักพรต ได้เสด็จไปยังที่ซึ่งมีบ่อน้ำอันหยั่งถึงมิได้ ทรงตั้งน้ำศักดิ์สิทธิ์ไว้ในสถานศักดิ์สิทธิ์นั้น อาตรีผู้เปี่ยมด้วยความยินดีและความรักได้กล่าวดังนี้ โอรส สถานแห่งนี้เป็นสถานศักดิ์สิทธิ์มาแต่ช้านาน กาลได้ปกปิดมันไว้ ไม่มีผู้ใดรู้จัก ครั้นภายหลังบริวารของข้าพเจ้าเห็นว่าพื้นดินชื้นแฉะ จึงได้ขุดบ่อพิเศษขึ้นเพื่อให้ได้น้ำดี โดยอำนาจแห่งพรหมา สิ่งนี้ได้กลายเป็นประโยชน์แก่โลกทั้งมวล และหนทางแห่งธรรมอันยากที่จะบรรลุก็ได้กลายเป็นสิ่งที่เข้าถึงได้ง่าย ผู้คนจักเรียกขานว่าบ่อน้ำของภรตะ เป็นสถานแสวงบุญอันศักดิ์สิทธิ์ยิ่ง ผูกพันกับน้ำแห่งสถานแสวงบุญทั้งปวง ผู้ใดจุ่มลงในบ่อนั้นด้วยความรักและความเคร่งครัด จักกลายเป็นผู้บริสุทธิ์ในการกระทำ ใจ และวาจา
โทหา 310
कहत कूप महिमा सकल गए जहाँ रघुराउ।अत्रि सुनायउ रघुबरहि तीरथ पुन्य प्रभाउ।।310।।
kahata kūpa mahimā sakala gae jahā̃ raghurāu |atri sunāyau raghubarahi tīratha punya prabhāu ||310||
ท่านกล่าวถึงความรุ่งโรจน์ของบ่อน้ำ ทุกคนเสด็จไปยังที่ประทับขององค์พระราม มุนีอตริทรงแจ้งให้องค์พระรามทรงทราบถึงพลังศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่แสวงบุญ
เจาปาอี 311.1-4
कहत धरम इतिहास सप्रीती।भयउ भोरु निसि सो सुख बीती।।
नित्य निबाहि भरत दोउ भाई।राम अत्रि गुर आयसु पाई।।
सहित समाज साज सब सादें।चले राम बन अटन पयादें।।
कोमल चरन चलत बिनु पनहीं।भइ मृदु भूमि सकुचि मन मनहीं।।
कुस कंटक काँकरीं कुराईं।कटुक कठोर कुबस्तु दुराईं।।
महि मंजुल मृदु मारग कीन्हे।बहत समीर त्रिबिध सुख लीन्हे।।
सुमन बरषि सुर घन करि छाहीं।बिटप फूलि फलि तृन मृदुताहीं।।
मृग बिलोकि खग बोलि सुबानी।सेवहिं सकल राम प्रिय जानी।।
kahata dharama itihāsa saprītī |bhayau bhoru nisi so sukha bītī ||
nitya nibāhi bharata dou bhāī |rāma atri gura āyasu pāī ||
sahita samāja sāja saba sādeṁ |cale rāma bana aṭana payādeṁ ||
komala carana calata binu panahīṁ |bhai mṛdu bhūmi sakuci mana manahīṁ ||
kusa kaṁṭaka kā̃karīṁ kurāīṁ |kaṭuka kaṭhora kubastu durāīṁ ||
mahi maṁjula mṛdu māraga kīnhe |bahata samīra tribidha sukha līnhe ||
sumana baraṣi sura ghana kari chāhīṁ |biṭapa phūli phali tṛna mṛdutāhīṁ ||
mṛga biloki khaga boli subānī |sevahiṁ sakala rāma priya jānī ||
กล่าวถึงธรรมและเรื่องราวโบราณด้วยความเคารพรัก ราตรีผ่านไปด้วยความสุขและรุ่งอรุณก็มาถึง หลังทำพิธีประจำวันเสร็จ พี่น้องทั้งสองคือภรตและศตรุฆนะ ได้รับอนุญาตจากรามและครูอัตรีแล้ว จึงออกเดินทางพร้อมด้วยบริวารทั้งหมดในรูปแบบเรียบง่าย เพื่อเดินเท้าท่องป่าของราม เมื่อเดินด้วยเท้าอ่อนโยนโดยไม่สวมรองเท้า แผ่นดินก็อ่อนนุ่ม ด้วยความละอายในใจ หญ้ากุศ หนาม กรวด และรอยรถ และทุกสิ่งที่หยาบกระด้าง แข็ง และไม่น่าพึงพอใจ นางได้ซ่อนไว้ แผ่นดินทำให้เส้นทางงดงามและอ่อนนุ่ม สายลมพัดสามประการนำความสุขมาให้ เทพเจ้าทำฝนดอกไม้ตกลงมาและเมฆสร้างร่มเงา ต้นไม้ผลิดอกออกผลและหญ้าก็อ่อนนุ่ม กวางมองดู นกส่งเสียงไพเราะ รู้ว่าเป็นที่รักของราม จึงทั้งหมดรับใช้ท่าน
โทหา 311
सुलभ सिद्धि सब प्राकृतहु राम कहत जमुहात।राम प्रान प्रिय भरत कहुँ यह न होइ बड़ि बात।।311।।
sulabha siddhi saba prākṛtahu rāma kahata jamuhāta |rāma prāna priya bharata kahũ yaha na hoi baṛi bāta ||311||
มนุษย์สามัญโดยทั่วไปก็ยังสำเร็จได้ทุกประการโดยง่าย หากเพียงกล่าวนามพระรามขณะหาว สำหรับภรตผู้ที่เป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิตของพระราม นี่ย่อมไม่ใช่เรื่องยิ่งใหญ่อะไรเลย
เจาปาอี 312.1-4
एहि बिधि भरतु फिरत बन माहीं।नेमु प्रेमु लखि मुनि सकुचाहीं।।
पुन्य जलाश्रय भूमि बिभागा।खग मृग तरु तृन गिरि बन बागा।।
चारु बिचित्र पबित्र बिसेषी।बूझत भरतु दिब्य सब देखी।।
सुनि मन मुदित कहत रिषिराऊ।हेतु नाम गुन पुन्य प्रभाऊ।।
कतहुँ निमज्जन कतहुँ प्रनामा।कतहुँ बिलोकत मन अभिरामा।।
कतहुँ बैठि मुनि आयसु पाई।सुमिरत सीय सहित दोउ भाई।।
देखि सुभाउ सनेहु सुसेवा।देहिं असीस मुदित बनदेवा।।
फिरहिं गएँ दिनु पहर अढ़ाई।प्रभु पद कमल बिलोकहिं आई।।
ehi bidhi bharatu phirata bana māhīṁ |nemu premu lakhi muni sakucāhīṁ ||
punya jalāśraya bhūmi bibhāgā |khaga mṛga taru tṛna giri bana bāgā ||
cāru bicitra pabitra biseṣī |būjhata bharatu dibya saba dekhī ||
suni mana mudita kahata riṣirāū |hetu nāma guna punya prabhāū ||
katahũ nimajjana katahũ pranāmā |katahũ bilokata mana abhirāmā ||
katahũ baiṭhi muni āyasu pāī |sumirata sīya sahita dou bhāī ||
dekhi subhāu sanehu susevā |dehiṁ asīsa mudita banadevā ||
phirahiṁ gaẽ dinu pahara aṛhāī |prabhu pada kamala bilokahiṁ āī ||
ในหนทางนี้ ภารตะทรงท่องไปในป่า และฤาษีทั้งหลายเมื่อเห็นความสำรวมและความรักของพระองค์ก็ทรงละอาย ทรงถามถึงแหล่งน้ำศักดิ์สิทธิ์และแผ่นดินต่างๆ นก กวาง ต้นไม้ หญ้า เขา ป่า และสวน ทั้งหมดเป็นที่งดงาม มหัศจรรย์ และศักดิ์สิทธิ์เป็นพิเศษ ภารตะทรงถามฤาษีถึงสิ่งเหล่านั้น เมื่อทรงเห็นว่าทุกสิ่งที่นั่นเป็นทิพย์ ทรงฟังแล้ว พระฤาษีผู้เป็นราชาทรงปีติยินดีเล่าเหตุ นาม คุณ และอานุภาพศักดิ์สิทธิ์ของแต่ละสิ่ง ที่แห่งหนึ่งทรงสรงน้ำ อีกแห่งหนึ่งทรงก้มกราบไหว้ และอีกแห่งหนึ่งทรงจ้องมองสิ่งที่ทรงเบิกบานพระทัย ที่แห่งหนึ่งทรงประทับนั่งหลังได้รับอนุญาตจากฤาษี แล้วทรงระลึกถึงสีดาและพี่น้องทั้งสอง เมื่อเห็นสันดาน ความรัก และการรับใช้ด้วยใจจริงของพระองค์ เทพเจ้าแห่งป่าทั้งหลายก็ประทานพระพรด้วยความปีติยินดี เมื่อล่วงไปแล้วสองยามครึ่งแห่งวัน พระองค์ก็เสด็จกลับมาและทอดพระเนตรละอองพระบาทเท้าแห่งองค์พระผู้เป็นเจ้า
โทหา 312
देखे थल तीरथ सकल भरत पाँच दिन माझ।कहत सुनत हरि हर सुजसु गयउ दिवसु भइ साँझ।।312।।
dekhe thala tīratha sakala bharata pā̃ca dina mājha |kahata sunata hari hara sujasu gayau divasu bhai sā̃jha ||312||
ภรตะได้แลเห็นสถานที่จาริกและท่าน้ำศักดิ์สิทธิ์ทั้งปวงในห้าวัน ขณะที่ต่างเล่าขานและรับฟังคุณศรีของพระหริและพระหระ วันก็ล่วงไปและค่ำคืนมาถึง
เจาปาอี 313.1-4
भोर न्हाइ सबु जुरा समाजू।भरत भूमिसुर तेरहुति राजू।।
भल दिन आजु जानि मन माहीं।रामु कृपाल कहत सकुचाहीं।।
गुर नृप भरत सभा अवलोकी।सकुचि राम फिरि अवनि बिलोकी।।
सील सराहि सभा सब सोची।कहुँ न राम सम स्वामि सँकोची।।
भरत सुजान राम रुख देखी।उठि सप्रेम धरि धीर बिसेषी।।
करि दंडवत कहत कर जोरी।राखीं नाथ सकल रुचि मोरी।।
मोहि लगि सहेउ सबहिं संतापू।बहुत भाँति दुखु पावा आपू।।
अब गोसाइँ मोहि देउ रजाई।सेवौं अवध अवधि भरि जाई।।
bhora nhāi sabu jurā samājū |bharata bhūmisura terahuti rājū ||
bhala dina āju jāni mana māhīṁ |rāmu kṛpāla kahata sakucāhīṁ ||
gura nṛpa bharata sabhā avalokī |sakuci rāma phiri avani bilokī ||
sīla sarāhi sabhā saba socī |kahũ na rāma sama svāmi sãkocī ||
bharata sujāna rāma rukha dekhī |uṭhi saprema dhari dhīra biseṣī ||
kari daṁḍavata kahata kara jorī |rākhīṁ nātha sakala ruci morī ||
mohi lagi saheu sabahiṁ saṁtāpū |bahuta bhā̃ti dukhu pāvā āpū ||
aba gosāĩ mohi deu rajāī |sevauṁ avadha avadhi bhari jāī ||
รุ่งสางหลังอาบน้ำแล้ว ที่ประชุมทั้งหมดรวมตัวกัน ภรตะ พราหมณ์ และกษัตริย์แห่งติรหุต รู้ในใจว่าวันนี้เป็นวันมงคล พระรามผู้ทรงพระคุณทรงลังเลที่จะตรัส พระรามทอดพระเนตรครู กษัตริย์ ภรตะ และที่ประชุม แล้วทรงอายสงวนทรงก้มพระเนตรลงสู่พื้นดิน ที่ประชุมทั้งหมดสรรเสริญพระนิสัยอ่อนโยนของพระองค์และดำริว่า ไม่มีที่ใดมีนายผู้สงวนตัวเช่นพระราม ภรตะผู้ฉลาดเห็นสีหน้าของพระรามแล้ว ลุกขึ้นด้วยความรักและมีความกล้าหาญเป็นพิเศษ ทรงกราบกรานแล้วพนมมือกล่าวว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พระองค์ทรงสนองความปรารถนาทั้งปวงของข้าพระองค์แล้ว เพราะเห็นแก่ข้าพระองค์ ทุกท่านได้รับความทุกข์ทรมาน และพระองค์เองก็ทรงรับทุกข์ทรมานมากมายหลายอย่าง บัดนี้ขอพระผู้เป็นเจ้าทรงอนุญาตให้ข้าพระองค์กลับไป จะได้รับใช้ในอโยธยาตลอดกาล
โทหา 313
जेहिं उपाय पुनि पाय जनु देखै दीनदयाल।सो सिख देइअ अवधि लगि कोसलपाल कृपाल।।313।।
jehiṁ upāya puni pāya janu dekhai dīnadayāla |so sikha deia avadhi lagi kosalapāla kṛpāla ||313||
ข้าแต่พระผู้เป็นนายแห่งโกศล ผู้ทรงกรุณาต่อผู้ต่ำต้อย โปรดสอนวิธีบางประการแก่ทาสผู้นี้ เพื่อให้ได้เห็นพระบาทอีกครั้ง จนกว่ากำหนดเวลาจะสิ้นสุดลง
เจาปาอี 314.1-4
पुरजन परिजन प्रजा गोसाई।सब सुचि सरस सनेहँ सगाई।।
राउर बदि भल भव दुख दाहू।प्रभु बिनु बादि परम पद लाहू।।
स्वामि सुजानु जानि सब ही की।रुचि लालसा रहनि जन जी की।।
प्रनतपालु पालिहि सब काहू।देउ दुहू दिसि ओर निबाहू।।
अस मोहि सब बिधि भूरि भरोसो।किएँ बिचारु न सोचु खरो सो।।
आरति मोर नाथ कर छोहू।दुहुँ मिलि कीन्ह ढीठु हठि मोहू।।
यह बड़ दोषु दूरि करि स्वामी।तजि सकोच सिखइअ अनुगामी।।
भरत बिनय सुनि सबहिं प्रसंसी।खीर नीर बिबरन गति हंसी।।
purajana parijana prajā gosāī |saba suci sarasa sanehã sagāī ||
rāura badi bhala bhava dukha dāhū |prabhu binu bādi parama pada lāhū ||
svāmi sujānu jāni saba hī kī |ruci lālasā rahani jana jī kī ||
pranatapālu pālihi saba kāhū |deu duhū disi ora nibāhū ||
asa mohi saba bidhi bhūri bharoso |kiẽ bicāru na socu kharo so ||
ārati mora nātha kara chohū |duhũ mili kīnha ḍhīṭhu haṭhi mohū ||
yaha baṛa doṣu dūri kari svāmī |taji sakoca sikhaia anugāmī ||
bharata binaya suni sabahiṁ prasaṁsī |khīra nīra bibarana gati haṁsī ||
ชาวเมือง ครอบครัว และไพร่พล ข้าแต่นาย ล้วนบริสุทธิ์ และผูกพันด้วยสายรักอันหวาน ตามคำสั่งของท่าน ทุกข์อันเผาผลาญในโลกก็เป็นสิ่งดี แต่หากปราศจากองค์พระเจ้า การได้บรรลุสถานะสูงสุดก็ไร้ค่า องค์พระผู้เป็นเจ้าผู้รอบรู้ทรงรู้ความปรารถนา ความต้องการ และแนวทางการดำเนินชีวิตในใจของผู้รับใช้ทุกคน ผู้คุ้มครองผู้ที่ก้มกราบ จะดูแลทุกคน และจะนำพาให้ผ่านพ้นทั้งสองฝั่ง ทั้งโลกนี้และโลกหน้า เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าจึงมีความไว้วางใจอย่างมากในทุกทาง เมื่อพินิจพิจารณาแล้ว ไม่พบเหตุแห่งความกังวลแม้แต่น้อย ความเดือดร้อนของข้าพเจ้าเอง และความเมตตาอันอ่อนโยนของนาย ได้ร่วมกันทำให้ข้าพเจ้ากล้าและดื้อดึง ข้าแต่พระเจ้า โปรดยกโทษความผิดอันใหญ่หลวงนี้ ทรงวางความลังเลเสีย และทรงสั่งสอนผู้ติดตามของท่าน ทุกผู้ที่ได้ฟังคำทูลเตือนของภรตะ ต่างสรรเสริญ เปรียบดังวิถีของหงส์ ที่แยกน้ำนมออกจากน้ำ
โทหา 314
दीनबंधु सुनि बंधु के बचन दीन छलहीन।देस काल अवसर सरिस बोले रामु प्रबीन।।314।।
dīnabaṁdhu suni baṁdhu ke bacana dīna chalahīna |desa kāla avasara sarisa bole rāmu prabīna ||314||
มิตรแห่งผู้ต่ำต้อย ทรงสดับพระดำรัสของพระเชษฐา อันถ่อมตนและปราศจากการหลอกลวง ตรัสในฐานะพระราม ผู้ทรงชำนาญในพระดำรัสที่เหมาะสมตามแคว้น กาล และโอกาส
เจาปาอี 315.1-4
तात तुम्हारि मोरि परिजन की।चिंता गुरहि नृपहि घर बन की।।
माथे पर गुर मुनि मिथिलेसू।हमहि तुम्हहि सपनेहुँ न कलेसू।।
मोर तुम्हार परम पुरुषारथु।स्वारथु सुजसु धरमु परमारथु।।
पितु आयसु पालिहिं दुहु भाई।लोक बेद भल भूप भलाई।।
गुर पितु मातु स्वामि सिख पालें।चलेहुँ कुमग पग परहिं न खालें।।
अस बिचारि सब सोच बिहाई।पालहु अवध अवधि भरि जाई।।
देसु कोसु परिजन परिवारू।गुर पद रजहिं लाग छरुभारू।।
तुम्ह मुनि मातु सचिव सिख मानी।पालेहु पुहुमि प्रजा रजधानी।।
tāta tumhāri mori parijana kī |ciṁtā gurahi nṛpahi ghara bana kī ||
māthe para gura muni mithilesū |hamahi tumhahi sapanehũ na kalesū ||
mora tumhāra parama puruṣārathu |svārathu sujasu dharamu paramārathu ||
pitu āyasu pālihiṁ duhu bhāī |loka beda bhala bhūpa bhalāī ||
gura pitu mātu svāmi sikha pāleṁ |calehũ kumaga paga parahiṁ na khāleṁ ||
asa bicāri saba soca bihāī |pālahu avadha avadhi bhari jāī ||
desu kosu parijana parivārū |gura pada rajahiṁ lāga charubhārū ||
tumha muni mātu saciva sikha mānī |pālehu puhumi prajā rajadhānī ||
พี่น้อง การดูแลท่านและข้าพเจ้าและวงศ์ตระกูลของเรา แห่งครู แห่งกษัตริย์ แห่งบ้านและป่า ย่อมอยู่ที่ครูและกษัตริย์ มีครู มุนี และองค์แห่งมิถิลาเป็นที่ประดับเหนือศีรษะ ท่านและข้าพเจ้าย่อมไม่ประสบเคราะห์กรรมใดๆ แม้ในความฝัน สำหรับท่านและข้าพเจ้า อรรถปุรุษารถอันสูงสุด ประโยชน์ของตน ชื่อเสียงอันงดงาม ธรรมะ และปรมารถ ทั้งหมดนี้อยู่ในสิ่งนี้ พี่น้องทั้งสองพึงรักษาพระบัญชาของบิดา ทั้งในโลกและในพระเวท ความเจริญของกษัตริย์ย่อมเป็นสิ่งที่ดี ผู้ใดรักษาคำสอนของครู บิดา มารดา และนาย แม้เดินบนเส้นทางอันคดเคี้ยว บาทย่อมไม่พลัดตกลงในหลุม พินิจดังนี้แล้ว ละความวิตาทั้งหมดเสีย จงไปยังอโยธยา และปกปักรักษาไว้ตลอดกำหนดเวลา แคว้น คลังสมบัติ พี่น้องญาติ และวงศ์ตระกูล ภาระแห่งสิ่งเหล่านี้ย่อมตกอยู่บนธุลีแห่งบาทครูเท่านั้น ท่านพึงเคารพคำแนะนำของมุนี มารดา และอำมาตย์ และพึงปกปักรักษาแผ่นดิน ไพร่ฟ้า และราชธานี
โทหา 315
मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुँ एक।पालइ पोषइ सकल अँग तुलसी सहित बिबेक।।315।।
mukhiā mukhu so cāhiai khāna pāna kahũ eka |pālai poṣai sakala ãga tulasī sahita bibeka ||315||
ผู้ปกครองควรเปรียบดังปาก ซึ่งเพียงผู้เดียวที่กินและดื่ม แต่กระนั้น ตุลสีทาสกล่าวว่า ด้วยปัญญาเลือกแยกแล้วยังบำรุงเลี้ยงดูอวัยวะทุกส่วนของร่างกาย
เจาปาอี 316.1-4
राजधरम सरबसु एतनोई।जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।।
बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती।बिनु अधार मन तोषु न साँती।।
भरत सील गुर सचिव समाजू।सकुच सनेह बिबस रघुराजू।।
प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं।सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।।
चरनपीठ करुनानिधान के।जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।।
संपुट भरत सनेह रतन के।आखर जुग जुन जीव जतन के।।
कुल कपाट कर कुसल करम के।बिमल नयन सेवा सुधरम के।।
भरत मुदित अवलंब लहे तें।अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।
rājadharma sarbasu etanoī |jimi mana māhā̃ manoratha goī ||
bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī |binu adhāra mana toṣu na sā̃tī ||
bharata sīla guru saciva samājū |sakuca saneha bibasa raghurājū ||
prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ |sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ ||
caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke |janu juga jāmika prajā prāna ke ||
saṃpuṭa bharata saneha ratana ke |ākhara juga juna jīva jatana ke ||
kula kapāṭa kara kusala karama ke |bimala nayana sevā sudharama ke ||
bharata mudita avalaṃba lahe tẽ |asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||
หน้าที่ของกษัตริย์ทั้งสิ้นมีเพียงเท่านี้ เหมือนดังความปรารถนาที่ซ่อนอยู่ในใจ ทรงปลอบโยนพี่น้องหลายวิธี แต่ปราศจากที่พึ่งแล้วใจย่อมไม่อิ่มเอิบไม่สงบ เห็นความดีงามของภรต พร้อมทั้งครู อำมาตย์ และที่ประชุม พระราชาแห่งราคูถูกความอ่อนน้อมและความรักเอาชนะ พระเจ้าทรงพระกรุณาประทานพระบาทรองเท้า ภรตรับด้วยความเคารพทรงวางบนพระเศียร เป็นแท่นพระบาทแห่งคลังแห่งความเมตตา ดังยามสองคนเฝ้ารักษาชีวิตของประชาชน เป็นหีบแห่งแก้วประดับคือความรักของภรต เป็นดังอักษรสองตัวแห่งความเพียรพยายามของชีวิต เป็นประตูป้องกันตระกูล เป็นมือแห่งกุศลกรรม เป็นดวงตาบริสุทธิ์แห่งการรับใช้และความชอบธรรม ภรตทรงปลาบปลื้มที่ได้ที่พึ่งนี้ มีความสุขดังที่สีตาและรามเสด็จประทับอยู่เอง
โทหา 316
मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ।लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।
māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi |loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||
ภารตะทรงหมาบายและทรงขอพระราชานุญาตเพื่อเสด็จกลับ พระรามทรงกอดพระองค์ไว้แนบพระอุระ แต่พระอินทร์ผู้เป็นจ้าวแห่งเทพอมตะ ผู้มีอุบายคดเคือง ได้พบว่าโอกาสนี้ไม่เหมาะสมแก่ประชาชน จึงทำให้จิตใจของพวกเขาอยากจะจากไป
เจาปาอี 317.1-4
सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी।अवधि आस सम जीवनि जी की।।
नतरु लखन सिय सम बियोगा।हहरि मरत सब लोग कुरोगा।।
रामकृपाँ अवरेब सुधारी।बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।।
भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो।राम प्रेम रसु कहि न परत सो।।
तन मन बचन उमग अनुरागा।धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।।
बारिज लोचन मोचत बारी।देखि दसा सुर सभा दुखारी।।
मुनिगन गुर धुर धीर जनक से।ग्यान अनल मन कसें कनक से।।
जे बिरंचि निरलेप उपाए।पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।
so kucāli saba kahã bhai nīkī |avadhi āsa sama jīvani jī kī ||
nataru lakhana siya sama biyogā |hahari marata saba loga kurogā ||
rāmakṛpā̃ avareba sudhārī |bibudha dhāri bhai guṇada gohārī ||
bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so |rāma prema rasu kahi na parata so ||
tana mana bacana umaga anurāgā |dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā ||
bārija locana mocata bārī |dekhi dasā sura sabhā dukhārī ||
munigana guru dhura dhīra janaka se |gyāna anala mana kasẽ kanaka se ||
je birañci nirlepa upāe |paduma patra jimi jaga jala jāe ||
แผนการชั่วร้ายนั้นกลับกลายเป็นสิ่งที่ดีงามแก่ทุกผู้คน เพราะความหวังในกำหนดเวลาการเนรเทศเสมือนยาอายุวัฒนะที่ชุบชีวิตแก่ใจของพวกเขา มิฉะนั้น ด้วยการพรากจากลักษมณ์และสีดา ประชาชนทั้งปวงย่อมถึงแก่ความตายด้วยการหอบหายใจ เสมือนถูกครอบงำด้วยโรคร้ายแรง ด้วยพระกรุณาของพระราม ความยุ่งเหยิงได้รับการแก้ไขให้เรียบร้อย และฝูงศัตรูของเทพทั้งหลายได้กลายเป็นผู้ประทานความดีงาม เสมือนเสียงร้องขอความช่วยเหลือที่นำมาซึ่งการช่วยเหลือ เมื่อพระรามโอบกอดพระอนุชาภรตะด้วยพระกร ความหวานชื่นแห่งความรักนั้นย่อมบรรยายมิได้ ความรักได้พุ่งพรวดขึ้นในกาย ใจ และวาจา และแม้ภรตะผู้เป็นยอดแห่งความมั่นคง ก็ทรงสูญเสียความสงบ พระเนตรดังบัวได้หลั่งน้ำตา และที่ประชุมแห่งเทพทั้งหลายก็เสียใจที่ได้เห็นสภาพของพระองค์ หมู่มุนีและครูทั้งหลาย ผู้นำผู้มั่นคงดังชนก ผู้ทรงมีพระทัยที่ได้รับการทดสอบดุจทองในไฟแห่งปัญญา ผู้ซึ่งพระพรหมาทรงสร้างขึ้นโดยมิให้ติดเนื้อติดตัวกับโลก เสมือนใบบัวที่เกิดในน้ำย่อมมิถูกน้ำเปื้อน
โทหา 317
तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार।भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।
teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra |bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||
แม้พวกเขาเหล่านั้น เมื่อได้เห็นความรักอันหาที่เปรียบมิได้และไม่มีขอบเขตของพระรามและภรต ก็จมดิ่งด้วยใจ กาย และวาจา พร้อมด้วยความวิราคและปัญญาพิจารณาทั้งปวง
เจาปาอี 318.1-4
जहाँ जनक गुर मति भोरी।प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।।
बरनत रघुबर भरत बियोगू।सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।।
सो सकोच रसु अकथ सुबानी।समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।।
भेंटि भरत रघुबर समुझाए।पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।।
सेवक सचिव भरत रुख पाई।निज निज काज लगे सब जाई।।
सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा।लगे चलन के साजन साजा।।
प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई।चले सीस धरि राम रजाई।।
मुनि तापस बनदेव निहोरी।सब सनमानि बहोरि बहोरी।।
jahā̃ janaka guru mati bhorī |prākṛta prīti kahata baṛi khorī ||
baranata raghubara bharata biyogū |suni kaṭhora kabi jānihi logū ||
so sakoca rasu akatha subānī |samau sanehu sumiri sakucānī ||
bhẽṭi bharata raghubara samujhāe |puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe ||
sevaka saciva bharata rukha pāī |nija nija kāja lage saba jāī ||
suni dārun dukhu duhū̃ samājā |lage calana ke sājana sājā ||
prabhu pada paduma bandi dou bhāī |cale sīsa dhari rāma rajāī ||
muni tāpasa banadeva nihorī |saba sanamāni bahori bahorī ||
ในที่ซึ่งพระเจ้าชนกและพระครูวสิษฐ์มีจิตสับสน ย่อมเป็นโทษอย่างยิ่งที่จะกล่าวถึงความรักของคนสามัญ หากกวีพรรณนาการจากกันของพระรามและภรต ผู้คนฟังแล้วย่อมทราบว่ากวีผู้นั้นมีใจแข็งกระด้าง ความรู้สึกอายและสงวนตัวนั้น ความรู้สึกที่กล่าวมิได้นั้น ทำให้แม้แต่เทวีแห่งวาจางดงามต้องถอยหลังเมื่อรำลึกถึงโอกาสและความรัก พระรามโอบกอดภรตและปลอบใจ แล้วด้วยความยินดีทรงกอดศตรุฆนไว้กับพระหฤทัย บริวารและเสนาบดีเมื่อทราบพระประสงค์ของภรต ต่างก็ไปตั้งใจทำกิจการของตน เมื่อได้ยินความโศกเศร้าอันน่าสะพรึงกลัวแห่งการจากกัน ค่ายทั้งสองเริ่มตระเตรียมการเดินทาง พี่น้องทั้งสองทรงกราบไหว้ลงแทบพระบาทปัทมะขององค์พระผู้เป็นเจ้า และเสด็จออกโดยทรงวางพระบัญชาของพระรามไว้บนพระเศียร ทรงกราบลาฤาษี พระตาปสและเทพเจ้าแห่งป่า ทรงเคารพสรรเสริฐท่านทั้งหลายซ้ำแล้วซ้ำเล่า
โทหา 318
लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि।चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।
lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri |cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||
ทั้งสองพระองค์โอบกอดลักษมณะและกราบไหว้ แล้วทรงวางธุลีแห่งพระบาทของสีดาไว้บนพระเศียร เสด็จออกเดินทางด้วยความเปี่ยมพระทัยด้วยรัก หลังทรงสดับพระอาศิรวาทอันเป็นรากแห่งมงคลทั้งปวง
เจาปาอี 319.1-4
सानुज राम नृपहि सिर नाई।कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।।
देव दया बस बड़ दुखु पायउ।सहित समाज काननहिं आयउ।।
पुर पगु धारिअ देइ असीसा।कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।।
मुनि महिदेव साधु सनमाने।बिदा किए हरि हर सम जाने।।
सासु समीप गए दोउ भाई।फिरे बंदि पग आसिष पाई।।
कौसिक बामदेव जाबाली।पुरजन परिजन सचिव सुचाली।।
जथा जोगु करि बिनय प्रनामा।बिदा किए सब सानुज रामा।।
नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे।सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।
s-anuja rāma nṛpahi sir nāī |kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī ||
deva dayā basa baṛa dukhu pāyu |sahita samāja kānanahiṃ āyu ||
pura pagu dhāri-a dei asīsā |kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā ||
muni mahideva sādhu sanamāne |bidā kiye hari hara sama jāne ||
sāsu samīpa gae dou bhāī |phire bandi paga āsiṣa pāī ||
kausika bāmadeva jāvālī |purajana parijana saciva sucālī ||
jathā jogu kari binaya pranāmā |bidā kiye saba s-anuja rāmā ||
nāri puruṣa laghu madhya baṛere |saba sanamāni kṛpānidhi phere ||
พระรามพร้อมด้วยพระอนุชะทรงก้มพระเศียรต่อพระราชา และตรัสด้วยถ้อยคำถ่อมพระองค์และเคารพหลายประการ ข้าแต่พระองค์ ด้วยพระกรุณาพระองค์ทรงอดทนความทุกข์ยากเป็นอันมาก และเสด็จมายังพระไพรวันพร้อมด้วยบริวารทั้งหมด บัดนี้ขอพระราชทานพรและทรงวางพระบาทเดินทางกลับสู่พระนคร พระราชาทรงกล้าขึ้นและมีพระทัยมั่นคง แล้วเสด็จกลับ พระฤาษี พราหมณ์ และนักพรตทั้งหลายได้รับการเคารพ และพระรามทรงกราบท่าปล่อยให้กลับ ทรงถือเสมอดังพระวิษณุและพระศิวะ พี่น้องทั้งสองเสด็จไปหาพระมารดาเขย แล้วเสด็จกลับหลังจากกราบพระบาทและรับพร วิศวามิตร วามเทวะ และชวาลี ชาวเมือง ครอบครัว และองคมนตรีผู้มีความประพฤติดี พระรามพร้อมพระอนุชะทรงกล่าวถ้อยคำถ่อมพระองค์และทรงกราบตามสมควรแก่แต่ละท่าน และทรงขอลาจากทุกท่าน สตรีและบุรุษ ผู้น้อย ผู้กลาง และผู้ใหญ่ องค์แห่งความเมตตาทรงเคารพทุกท่านและทรงให้กลับ
โทหา 319
भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि।बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।
bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi |bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||
พระประมาททรงกราบไหว้พระบาทของพระมารดาของภรต และทรงโอบกอดด้วยความรักอันบริสุทธิ์ แล้วทรงให้จัดเตรียมพระแคร่และทรงส่งเสด็จพระนางกลับ ทรงขจัดความอายและความวิตกกังวลทั้งปวงสิ้น
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित्र के पाठ को ‘निष्काम सेवा, भ्रातृ-प्रेम, और राज्य/गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’ का फलदायक माना गया है। ‘भरतकूप’ प्रसंग का स्मरण तीर्थ-स्नान-सदृश मन-शुद्धि और लोक-कल्याण-बुद्धि बढ़ाने वाला कहा जाता है—मन, वाणी, कर्म की ‘बिमलता’ (पंक्ति: ‘होइहहिं बिमल करम मन बानी’)।
इस खंड (भरत-विनय, पादुका-प्रदान, सेवा-धर्म) में साधारणतः राम-नाम-सम्पुट प्रचलित है: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का जप। कुछ परंपराओं में ‘भरतचरित’ के साथ ‘प्रनतपाल’ भाव हेतु ‘दीन दयाल’/‘कृपालु’ नाम-स्मरण भी जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 32 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
