Prakarana 13
त्याग और आज्ञापालन का सोपान: राजधर्म के शिखर से वनगमन का अवरोह, जहाँ ‘लोक-मान्यता’ (जन-प्रेम) और ‘आत्म-निवेदन’ (ईश्वर-इच्छा) एक हो जाते हैं। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रियतम-धर्म (राम) का अनुसरण बाह्य सुख-सुविधा से ऊपर है; करुणा, शील और मर्यादा ही मुक्ति-पथ की पहली वास्तविक सीढ़ी है।
รสประธานแห่งอโยธยากาณฑ์คือกรุณารส แต่มิได้จำกัดอยู่เพียงความโศก หากแต่แปรเปลี่ยนเป็นมรรยาทธรรม คือความชอบธรรมในฐานะของการข่มใจอันศักดิ์สิทธิ์ ในภาคนี้ การเนรเทศสู่ป่าได้กลายเป็นนิมิตแห่งปัญญาของปวงชน ชายหญิงในเมืองและหมู่บ้านต่างเห็นพระราม-สีตา-ลักษมณ์ว่าเป็น "ความงามที่ปรากฏ" และ "บุญกุศลที่ปรากฏ" ความรักของสามัญชนนี้บ่งบอกถึงภัทธิประชาธิปไตยของตุลสีทาส อวตารของพระภควานมิใช่เพียงองค์อธิปดีแห่งวัง หากแต่เป็นนายแห่งหนทางด้วย ต่อมาในตอนอาศรมของวาลมีกิ กรุณารสได้หันสู่ศานติรส ความบริสุทธิ์แห่งป่าตบะ การต้อนรับแขก และคำสอนแห่งตัตตวะของฤาษีได้เปิดเผยแก่ผู้แสวงหาถึงความหมายของ "ป่า คือ ความเป็นภายใน" ณ ที่นี้ นิรฺคุณอันเหนือการจับตาได้ปรากฏผ่านนิรูปณ์นิทาน จุดหมายแห่งสาธนามิใช่การเดินทางภายนอก หากแต่เป็นการสถิตของพระรามใน "อาศรมหัวใจ" นี่คือหลักธรรมแห่งขั้นตอนนี้
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 120.1-4
जौं ए कंद मूल फल खाहीं।बादि सुधादि असन जग माहीं।।
एक कहहिं ए सहज सुहाए।आपु प्रगट भए बिधि न बनाए।।
जहँ लगि बेद कही बिधि करनी।श्रवन नयन मन गोचर बरनी।।
देखहु खोजि भुअन दस चारी।कहँ अस पुरुष कहाँ असि नारी।।
इन्हहि देखि बिधि मनु अनुरागा।पटतर जोग बनावै लागा।।
कीन्ह बहुत श्रम ऐक न आए।तेहिं इरिषा बन आनि दुराए।।
एक कहहिं हम बहुत न जानहिं।आपुहि परम धन्य करि मानहिं।।
ते पुनि पुन्यपुंज हम लेखे।जे देखहिं देखिहहिं जिन्ह देखे।।
jauṁ e kaṁda mūla phala khāhīṁ |bādi sudhādi asana jaga māhīṁ ||
eka kahahiṁ e sahaja suhāe |āpu pragaṭa bhae bidhi na banāe ||
jahã lagi beda kahī bidhi karanī |śravana nayana mana gocara baranī ||
dekhahu khoji bhuana dasa cārī |kahã asa puruṣa kahā̃ asi nārī ||
inhahi dekhi bidhi manu anurāgā |paṭatara joga banāvai lāgā ||
kīnha bahuta śrama aika na āe |tehiṁ iriṣā bana āni durāe ||
eka kahahiṁ hama bahuta na jānahiṁ |āpuhi parama dhanya kari mānahiṁ ||
te puni punyapuṁja hama lekhe |je dekhahiṁ dekhihahiṁ jinha dekhe ||
หากทั้งสองพระองค์ทรงเสวยหัวเผือก รากไม้ และผลไม้ ก็เท่ากับว่าอมฤตและอาหารอันโอชะทั้งหลายในโลกนั้นถูกสร้างขึ้นมาเปล่า บางคนกล่าวว่า "ทั้งสองพระองค์งดงามโดยธรรมชาติ ทรงปรากฏขึ้นเอง พระพรหมมิได้ทรงสร้าง" ตราบเท่าที่พระเวทได้กล่าวถึงพระกรรมของพระพรหม สิ่งใดที่ได้พรรณนาว่าอยู่ในเขตของหู ตา และใจ จงแสวงหาและพิจารณาในโลกทั้งสิบสี่แห่ง ว่าหนใดมีบุรุษเช่นนี้ หนใดมีสตรีเช่นนี้ เมื่อทอดพระเนตรเห็นทั้งสอง พระทัยของพระพรหมก็เต็มไปด้วยความปรารถนา แล้วทรงเริ่มสร้างคู่ให้เสมอเหมือน ทรงอุตส่าห์พยายามอย่างยิ่ง แต่ไม่มีผู้ใดเสมอเท่าทั้งสอง จึงด้วยความอิจฉาทรงนำทั้งสองมาซ่อนไว้ในป่า บางคนกล่าวว่า "เราทั้งหลายไม่รู้มากนัก แต่นับว่าเราเป็นผู้มีบุญอย่างยิ่ง" และในความนับของเรา ผู้ที่ได้เห็น ผู้ที่จะได้เห็น และผู้ที่ได้เห็นแล้ว ล้วนเป็นกองแห่งบุญทั้งสิ้น
โทหา 120
एहि बिधि कहि कहि बचन प्रिय लेहिं नयन भरि नीर।किमि चलिहहि मारग अगम सुठि सुकुमार सरीर।।120।।
ehi bidhi kahi kahi bacana priya lehiṁ nayana bhari nīra |kimi calihahi māraga agama suṭhi sukumāra sarīra ||120||
กล่าววาจาเช่นนี้แล้ว ท่านรับด้วยความเต็มใจ ดวงตาเปี่ยมด้วยน้ำตา จะทรงเดินทางไปในเส้นทางอันยากลำบากด้วยพระวรกายอันบอบบางเช่นนี้ได้อย่างไร
เจาปาอี 121.1-4
नारि सनेह बिकल बस होहीं।चकई साँझ समय जनु सोहीं।।
मृदु पद कमल कठिन मगु जानी।गहबरि हृदयँ कहहिं बर बानी।।
परसत मृदुल चरन अरुनारे।सकुचति महि जिमि हृदय हमारे।।
जौं जगदीस इन्हहि बनु दीन्हा।कस न सुमनमय मारगु कीन्हा।।
जौं मागा पाइअ बिधि पाहीं।ए रखिअहिं सखि आँखिन्ह माहीं।।
जे नर नारि न अवसर आए।तिन्ह सिय रामु न देखन पाए।।
सुनि सुरुप बूझहिं अकुलाई।अब लगि गए कहाँ लगि भाई।।
समरथ धाइ बिलोकहिं जाई।प्रमुदित फिरहिं जनमफलु पाई।।
nāri saneha bikala basa hohīṁ |cakaī sā̃jha samaya janu sohīṁ ||
mṛdu pada kamala kaṭhina magu jānī |gahabari hṛdayã kahahiṁ bara bānī ||
parasata mṛdula carana arunāre |sakucati mahi jimi hṛdaya hamāre ||
jauṁ jagadīsa inhahi banu dīnhā |kasa na sumanamaya māragu kīnhā ||
jauṁ māgā pāia bidhi pāhīṁ |e rakhiahiṁ sakhi ā̃khinha māhīṁ ||
je nara nāri na avasara āe |tinha siya rāmu na dekhana pāe ||
suni surupa būjhahiṁ akulāī |aba lagi gae kahā̃ lagi bhāī ||
samaratha dhāi bilokahiṁ jāī |pramudita phirahiṁ janamaphalu pāī ||
หญิงทั้งหลายถูกความรักครอบงำจนหมดสติ ดุจนกจักวีในยามเย็น รู้ว่าเท้าดุจดอกบัวของท่านนุ่มนิ่มและหนทางกลับยากลำบาก หัวใจของพวกนางสุดซาบซึ้งจึงกล่าววาจาอันงดงามว่า เมื่อเท้าอันนุ่มนิ่มสีแดงระเรื่อของท่านแตะพื้นดิน แผ่นดินย่อมสะดุดเหมือนดังหัวใจของพวกเรา หากองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งโลกประทานป่าให้แก่ท่าน แล้วเพราะเหตุใดจึงไม่ทำหนทางของท่านให้เป็นดอกไม้ หากสิ่งที่ขอนั้นสามารถได้มาจากพระพรหม เพื่อนเอ๋ย ขอให้เราเก็บท่านไว้ในดวงตาของเราเถิด บรรดาชายและหญิงที่มาไม่ทันเวลาอันควร ย่อมไม่อาจได้เห็นพระสีดาและพระราม ได้ยินถึงรูปโฉมอันงดงาม จึงถามด้วยความกระวนกระวายว่า พี่น้องเอ๋ย บัดนี้ท่านไปถึงที่ใดแล้ว ผู้ที่สามารถวิ่งตามไปได้ก็ได้เห็นท่านแล้วกลับมาด้วยความปิติยินดี ดุจได้รับผลแห่งชาติภพแล้ว
โทหา 121
अबला बालक बृद्ध जन कर मीजहिं पछिताहिं।होहिं प्रेमबस लोग इमि रामु जहाँ जहँ जाहिं।।121।।
abalā bālaka bṛddha jana kara mījahiṁ pachitāhiṁ |hohiṁ premabasa loga imi rāmu jahā̃ jahã jāhiṁ ||121||
สตรีผู้ไร้กำลัง เด็กๆ และผู้สูงอายุต่างคร่ำครวญและรู้สึกเสียใจ ด้วยเหตุนี้ ประชาชนผู้หมดสติเพราะความรัก จึงติดตามพระรามไปในที่ใดๆ ที่พระองค์เสด็จไป
เจาปาอี 122.1-4
गाँव गाँव अस होइ अनंदू।देखि भानुकुल कैरव चंदू।।
जे कछु समाचार सुनि पावहिं।ते नृप रानिहि दोसु लगावहिं।।
कहहिं एक अति भल नरनाहू।दीन्ह हमहि जोइ लोचन लाहू।।
कहहिं परस्पर लोग लोगाईं।बातें सरल सनेह सुहाईं।।
ते पितु मातु धन्य जिन्ह जाए।धन्य सो नगरु जहाँ तें आए।।
धन्य सो देसु सैलु बन गाऊँ।जहँ जहँ जाहिं धन्य सोइ ठाऊँ।।
सुख पायउ बिरंचि रचि तेही।ए जेहि के सब भाँति सनेही।।
राम लखन पथि कथा सुहाई।रही सकल मग कानन छाई।।
gā̃va gā̃va asa hoi anaṁdū |dekhi bhānukula kairava caṁdū ||
je kachu samācāra suni pāvahiṁ |te nṛpa rānihi dosu lagāvahiṁ ||
kahahiṁ eka ati bhala naranāhū |dīnha hamahi joi locana lāhū ||
kahahiṁ paraspara loga logāīṁ |bāteṁ sarala saneha suhāīṁ ||
te pitu mātu dhanya jinha jāe |dhanya so nagaru jahā̃ teṁ āe ||
dhanya so desu sailu bana gāū̃ |jahã jahã jāhiṁ dhanya soi ṭhāū̃ ||
sukha pāyau biraṁci raci tehī |e jehi ke saba bhā̃ti sanehī ||
rāma lakhana pathi kathā suhāī |rahī sakala maga kānana chāī ||
ในหมู่บ้านทุกแห่งเกิดความปีติยินดีเช่นนี้ เมื่อได้เห็นพระราม ผู้เป็นดวงจันทร์แห่งดอกกระมังตระกูลสุริยวงศ์ ผู้ที่ได้ยินข่าวบางประการ ต่างก็กล่าวโทษพระราชาและพระราชินี บางคนกล่าวว่า พระราชาทรงมีความดีเลิศ ผู้ประทานผลประโยชน์อันยิ่งใหญ่แก่ดวงตาของเรา ชายหญิงต่างกล่าวแก่กันและกัน ด้วยถ้อยคำที่เรียบง่าย เปี่ยมด้วยความรัก และน่ารื่นรมย์ พระบิดาและพระมารดาผู้ให้กำเนิดท่านเหล่านี้เป็นผู้ได้รับพร และพระนครที่ท่านเสด็จมาจากนั้นก็เป็นพระนครที่ได้รับพร ประเทศ ภูเขา ป่า และหมู่บ้าน ล้วนได้รับพร และทุกแห่งหนที่ท่านเสด็จไป ก็เป็นสถานที่ที่ได้รับพร พระพรหมาทรงได้รับความปีติในการสร้างผู้ที่ทั้งสองพระองค์นี้เป็นที่รักยิ่งของท่านในทุกประการ เรื่องราวอันน่ารื่นรมย์ของพระรามและพระลักษมณ์บนเส้นทาง แผ่กระจายไปทั่วทุกเส้นทางและป่า
โทหา 122
एहि बिधि रघुकुल कमल रबि मग लोगन्ह सुख देत।जाहिं चले देखत बिपिन सिय सौमित्रि समेत।।122।।
ehi bidhi raghukula kamala rabi maga loganha sukha deta |jāhiṁ cale dekhata bipina siya saumitri sameta ||122||
ด้วยประการฉะนี้ ดวงอาทิตย์แห่งราชวงศ์ราคูทรงนำความสุขมาสู่ประชาชนตลอดเส้นทาง พระองค์เสด็จจาริกไป โดยมีนางสีดาและบุตรแห่งนางสุมิตราอยู่เคียงข้าง ทอดพระเนตรป่าไม้
เจาปาอี 123.1-4
आगे रामु लखनु बने पाछें।तापस बेष बिराजत काछें।।
उभय बीच सिय सोहति कैसे।ब्रह्म जीव बिच माया जैसे।।
बहुरि कहउँ छबि जसि मन बसई।जनु मधु मदन मध्य रति लसई।।
उपमा बहुरि कहउँ जियँ जोही।जनु बुध बिधु बिच रोहिनि सोही।।
प्रभु पद रेख बीच बिच सीता।धरति चरन मग चलति सभीता।।
सीय राम पद अंक बराएँ।लखन चलहिं मगु दाहिन लाएँ।।
राम लखन सिय प्रीति सुहाई।बचन अगोचर किमि कहि जाई।।
खग मृग मगन देखि छबि होहीं।लिए चोरि चित राम बटोहीं।।
āge rāmu lakhanu bane pācheṁ |tāpasa beṣa birājata kācheṁ ||
ubhaya bīca siya sohati kaise |brahma jīva bica māyā jaise ||
bahuri kahaũ chabi jasi mana basaī |janu madhu madana madhya rati lasaī ||
upamā bahuri kahaũ jiyã johī |janu budha bidhu bica rohini sohī ||
prabhu pada rekha bīca bica sītā |dharati carana maga calati sabhītā ||
sīya rāma pada aṁka barāẽ |lakhana calahiṁ magu dāhina lāẽ ||
rāma lakhana siya prīti suhāī |bacana agocara kimi kahi jāī ||
khaga mṛga magana dekhi chabi hohīṁ |lie cori cita rāma baṭohīṁ ||
พระรามเสด็จนำหน้าและพระลักษมณ์เสด็จตามข้างหลัง ทั้งสองพระองค์ทรงเปล่งรัศมีในพระวรกายแห่งตปสี นางสีดาทรงเปล่งพระรัศมีอยู่ระหว่างทั้งสองพระองค์อย่างงดงาม เหมือนมายาอยู่ระหว่างพระพรหมกับวิญญาณสัตว์ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงพระสิริโฉมอีกตามที่ประทับอยู่ในใจ ดังรตีทรงเปล่งรัศมีอยู่ระหว่างฤดูใบไม้ผลิกับเทพแห่งความรัก ข้าพเจ้าจักยกอุปมาอีกซึ่งค้นหาในใจ ดังโรหิณีทรงเปล่งรัศมีอยู่ระหว่างพุธกับพระจันทร์ นางสีดาเสด็จด้วยความเกรงกลัว ทรงวางพระบาทบนเส้นทางในช่องว่างระหว่างรอยพระบาทแห่งองค์พระผู้เป็นเจ้า พระลักษมณ์เสด็จหลีกเลี่ยงรอยพระบาทของนางสีดาและพระราม ทรงเสด็จไปทางด้านขวาตลอดเส้นทาง ความรักอันงดงามระหว่างพระราม พระลักษมณ์ และนางสีดา อยู่เหนือคำพูด จะพรรณนาได้อย่างไร นกและกวางมีความปิติยินดีเมื่อเห็นพระสิริโฉม เพราะพระรามผู้เสด็จพเนจรได้ลัดลอบเอาใจของพวกมันไป
โทหา 123
जिन्ह जिन्ह देखे पथिक प्रिय सिय समेत दोउ भाइ।भव मगु अगमु अनंदु तेइ बिनु श्रम रहे सिराइ।।123।।
jinha jinha dekhe pathika priya siya sameta dou bhāi |bhava magu agamu anaṁdu tei binu śrama rahe sirāi ||123||
ผู้ใดก็ตามที่ได้เห็นพี่น้องทั้งสองผู้เป็นที่รัก ผู้เดินทาง พร้อมด้วยนางสีดา ผู้นั้นย่อมข้ามพ้นเส้นทางแห่งสังสารวัฏ ซึ่งลำบากยิ่งที่จะข้ามผ่าน โดยปราศจากความเหนื่อยยาก และบรรดาผู้นั้นย่อมเต็มเปี่ยมด้วยความปิติยินดี
เจาปาอี 124.1-4
अजहुँ जासु उर सपनेहुँ काऊ।बसहुँ लखनु सिय रामु बटाऊ।।
राम धाम पथ पाइहि सोई।जो पथ पाव कबहुँ मुनि कोई।।
तब रघुबीर श्रमित सिय जानी।देखि निकट बटु सीतल पानी।।
तहँ बसि कंद मूल फल खाई।प्रात नहाइ चले रघुराई।।
देखत बन सर सैल सुहाए।बालमीकि आश्रम प्रभु आए।।
राम दीख मुनि बासु सुहावन।सुंदर गिरि काननु जलु पावन।।
सरनि सरोज बिटप बन फूले।गुंजत मंजु मधुप रस भूले।।
खग मृग बिपुल कोलाहल करहीं।बिरहित बैर मुदित मन चरहीं।।
ajahũ jāsu ura sapanehũ kāū |basahũ lakhanu siya rāmu baṭāū ||
rāma dhāma patha pāihi soī |jo patha pāva kabahũ muni koī ||
taba raghubīra śramita siya jānī |dekhi nikaṭa baṭu sītala pānī ||
tahã basi kaṁda mūla phala khāī |prāta nahāi cale raghurāī ||
dekhata bana sara saila suhāe |bālamīki āśrama prabhu āe ||
rāma dīkha muni bāsu suhāvana |suṁdara giri kānanu jalu pāvana ||
sarani saroja biṭapa bana phūle |guṁjata maṁju madhupa rasa bhūle ||
khaga mṛga bipula kolāhala karahīṁ |birahita baira mudita mana carahīṁ ||
แม้บัดนี้ หากในหัวใจของผู้ใด แม้ในความฝัน ลักษมณ์ สีดา และพระรามผู้จาริจยังประทับอยู่ ผู้นั้นจะพบหนทางสู่พระนิเวศของพระราม หนทางที่พระฤาษีน้อยคนนักจะได้พบสักครั้ง ครั้นแล้ววีรบุรุษแห่งราชวงศ์รคุ ทรงทราบว่าสีดาเหนื่อยล้า และทอดพระเนตรเห็นต้นไทรใกล้กันและน้ำเย็นสบาย จึงประทับ ณ ที่นั่นและเสวยหัวเผือก ราก และผลไม้ รุ่งเช้าทรงอาบน้ำแล้ว องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคุเสด็จต่อไป ทอดพระเนตรป่า ทะเลสาบ และภูเขาอันงดงาม พระผู้เป็นเจ้าเสด็จถึงอาศรมของพระวาลมีกิ พระรามทอดพระเนตรที่อาศัยของพระฤาษีอันน่ารัก มีภูเขาและป่าไม้งดงาม และน้ำบริสุทธิ์ ดอกบัวเบ่งบานในสระ และต้นไม้ในป่าผลิดอก ผึ้งมึนเมาในน้ำหวานส่งเสียงหวีดอันไพเราะ นกและสัตว์ทั้งหลายส่งเสียงอึกครึก ปราศจากความเป็นศัตรู ท่องเที่ยวและเดินหากินด้วยใจยินดี
โทหา 124
सुचि सुंदर आश्रमु निरखि हरषे राजिवनेन।सुनि रघुबर आगमनु मुनि आगें आयउ लेन।।124।।
suci suṁdara āśramu nirakhi haraṣe rājivanena |suni raghubara āgamanu muni āgeṁ āyau lena ||124||
ทอดพระเนตรอาศรมอันบริสุทธิ์และงดงาม ผู้มีดวงตาดั่งดอกบัวทรงปิติยินดี ทรงทราบข่าวการเสด็จมาของพระราม พระฤาษีจึงเสด็จออกมาต้อนรับ
เจาปาอี 125.1-4
मुनि कहुँ राम दंडवत कीन्हा।आसिरबादु बिप्रबर दीन्हा।।
देखि राम छबि नयन जुड़ाने।करि सनमानु आश्रमहिं आने।।
मुनिबर अतिथि प्रानप्रिय पाए।कंद मूल फल मधुर मगाए।।
सिय सौमित्रि राम फल खाए।तब मुनि आश्रम दिए सुहाए।।
बालमीकि मन आनँदु भारी।मंगल मूरति नयन निहारी।।
तब कर कमल जोरि रघुराई।बोले बचन श्रवन सुखदाई।।
तुम्ह त्रिकाल दरसी मुनिनाथा।बिस्व बदर जिमि तुम्हरें हाथा।।
अस कहि प्रभु सब कथा बखानी।जेहि जेहि भाँति दीन्ह बनु रानी।।
muni kahũ rāma daṁḍavata kīnhā |āsirabādu biprabara dīnhā ||
dekhi rāma chabi nayana juṛāne |kari sanamānu āśramahiṁ āne ||
munibara atithi prānapriya pāe |kaṁda mūla phala madhura magāe ||
siya saumitri rāma phala khāe |taba muni āśrama die suhāe ||
bālamīki mana ānãdu bhārī |maṁgala mūrati nayana nihārī ||
taba kara kamala jori raghurāī |bole bacana śravana sukhadāī ||
tumha trikāla darasī munināthā |bisva badara jimi tumhareṁ hāthā ||
asa kahi prabhu saba kathā bakhānī |jehi jehi bhā̃ti dīnha banu rānī ||
พระรามทรงกราบไหว้มุนีด้วยท่าทุ่มตัว และพราหมณ์ผู้ประเสริฐได้ประทานพรให้ เมื่อเห็นความงดงามของพระราม ดวงตาของท่านก็เย็นสบาย ท่านต้อนรับด้วยเกียรติและนำเข้าสู่อาศรม มุนีผู้ทรงคุณได้รับแขกผู้เป็นที่รักดังชีวิต จึงให้นำราก หัว และผลไม้หวานมาถวาย นางสีดา โสมิตรี และพระรามรับประทานผลไม้ แล้วมุนีก็ได้แสดงสถานที่รื่นรมย์ในอาศรมที่มอบให้ หัวใจของวาลมีกิเต็มไปด้วยความปิติอย่างยิ่ง ดวงตาได้เห็นรูปแห่งความเป็นมงคลทั้งปวง แล้วพระรามผู้เป็นนายแห่งราคุวงศ์ทรงพนมมือดังดอกบัว และตรัสวาจาที่บันดาลความสุขแก่หู ท่านผู้เป็นนายแห่งมุนีเป็นผู้เห็นทั้งสามกาล จักรวาลทั้งปวงอยู่ในมือของท่านดังผลไพจิก ตรัสเช่นนั้นแล้ว องค์พระผู้เป็นเจ้าได้เล่าเรื่องทั้งหมด ว่านางราชินีทรงส่งพระองค์เข้าป่าด้วยประการใดบ้าง
โทหา 125
तात बचन पुनि मातु हित भाइ भरत अस राउ।मो कहुँ दरस तुम्हार प्रभु सबु मम पुन्य प्रभाउ।।125।।
tāta bacana puni mātu hita bhāi bharata asa rāu |mo kahũ darasa tumhāra prabhu sabu mama punya prabhāu ||125||
เพื่อพระดำรัสของพระบิดา เพื่อความเป็นสุขของพระมารดา และเพื่อพระภาดาภรตะ ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า การได้เห็นพระองค์เป็นผลบุญและพระคุณทั้งปวงของข้าพระองค์
เจาปาอี 126.1-4
देखि पाय मुनिराय तुम्हारे।भए सुकृत सब सुफल हमारे।।
अब जहँ राउर आयसु होई।मुनि उदबेगु न पावै कोई।।
मुनि तापस जिन्ह तें दुखु लहहीं।ते नरेस बिनु पावक दहहीं।।
मंगल मूल बिप्र परितोषू।दहइ कोटि कुल भूसुर रोषू।।
अस जियँ जानि कहिअ सोइ ठाऊँ।सिय सौमित्रि सहित जहँ जाऊँ।।
तहँ रचि रुचिर परन तृन साला।बासु करौ कछु काल कृपाला।।
सहज सरल सुनि रघुबर बानी।साधु साधु बोले मुनि ग्यानी।।
कस न कहहु अस रघुकुलकेतू।तुम्ह पालक संतत श्रुति सेतू।।
dekhi pāya munirāya tumhāre |bhae sukṛta saba suphala hamāre ||
aba jahã rāura āyasu hoī |muni udabegu na pāvai koī ||
muni tāpasa jinha teṁ dukhu lahahīṁ |te naresa binu pāvaka dahahīṁ ||
maṁgala mūla bipra paritoṣū |dahai koṭi kula bhūsura roṣū ||
asa jiyã jāni kahia soi ṭhāū̃ |siya saumitri sahita jahã jāū̃ ||
tahã raci rucira parana tṛna sālā |bāsu karau kachu kāla kṛpālā ||
sahaja sarala suni raghubara bānī |sādhu sādhu bole muni gyānī ||
kasa na kahahu asa raghukulaketū |tumha pālaka saṁtata śruti setū ||
ข้าแต่พระมุนีสูงสุด ครั้นได้เห็นพระบาทของท่านแล้ว บุญกุศลทั้งปวงของข้าพเจ้าก็บังเกิดผลสมบูรณ์แล้ว บัดนี้ ณ ที่ใดที่ท่านมีพระบัญชา ขอให้เป็นสถานที่ซึ่งมุนีผู้ใดจะไม่ได้รับความกระวนกระวาย กษัตริย์เหล่าใดที่เป็นเหตุให้มุนีและตาปสะได้รับความทุกข์ กษัตริย์เหล่านั้นย่อมถูกเผาผลาญโดยปราศจากไฟ ความพึงพอใจของพราหมณ์เป็นรากฐานแห่งมงคลทั้งปวง ส่วนความโกรธของพราหมณ์ผู้เป็นเทวดาบนแผ่นดินย่อมเผาผลาญวงศ์ตระกูลนับล้าน ทรงทราบดังนี้ในพระหฤทัย ขอท่านได้โปรดบอกสถานที่ซึ่งข้าพเจ้าจะไปพร้อมด้วยนางสีดาและพระลักษมณ์โอรสของนางสุมิตรา ณ ที่นั้นข้าพเจ้าจักสร้างกระท่อมงดงามด้วยใบไม้และหญ้า และจักอยู่อาศัยสักครู่หนึ่ง ข้าแต่ผู้ทรงพระกรุณา ได้ฟังพระดำรัสอันเป็นธรรมชาติและเรียบง่ายของพระรามผู้ทรงเลิศในราชวงศ์รฆุ มุนีผู้ทรงปัญญาได้กล่าวว่า ดีแล้ว ดีแล้ว ท่านจักไม่กล่าวเช่นนี้ได้อย่างไร ข้าแต่ธงไชยแห่งราชวงศ์รฆุ ท่านเป็นผู้คุ้มครองสะพานแห่งพระเวทสืบไป
ฉันท์ 126
श्रुति सेतु पालक राम तुम्ह जगदीस माया जानकी।जो सृजति जगु पालति हरति रूख पाइ कृपानिधान की।।
जो सहससीसु अहीसु महिधरु लखनु सचराचर धनी।सुर काज धरि नरराज तनु चले दलन खल निसिचर अनी।।
śruti setu pālaka rāma tumha jagadīsa māyā jānakī |jo sṛjati jagu pālati harati rūkha pāi kṛpānidhāna kī ||
jo sahasasīsu ahīsu mahidharu lakhanu sacarācara dhanī |sura kāja dhari nararāja tanu cale dalana khala nisicara anī ||
ท่านคือพระราม ผู้รักษาสะพานแห่งพระเวท พระเจ้าแห่งโลก และพระชานกีคือมายา ผู้โดยอาศัยพระประสงค์อันเมตตาของแหล่งที่พักพิงแห่งความกรุณา ย่อมสร้าง รักษา และทำลายโลก ผู้ที่เป็นเศษะผู้มีพันเศียร จอมงูและผู้ทรงแผ่นดิน เจ้าแห่งสรรพสิ่งที่เคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว คือพระลักษมณ์ เพื่อประโยชน์แห่งเทวดา ทรงรับกายเป็นกษัตริย์ในหมู่มนุษย์ และเสด็จไปเพื่อปราบกองทัพปีศาจผู้ชั่วร้าย
โสรฐา 126
राम सरुप तुम्हार बचन अगोचर बुद्धिपर।अबिगत अकथ अपार नेति नित निगम कह।।126।।
rāma sarupa tumhāra bacana agocara buddhipara |abigata akatha apāra neti nita nigama kaha ||126||
พระวรกายของพระองค์ ข้าแต่พระราม ทรงเหนือกว่าถ้อยคำและเหนือกว่าพระปัญญา เป็นสิ่งที่ไม่ปรากฏ กล่าวไม่ได้ ไม่มีที่สิ้นสุด และพระเวททรงประกาศไว้เสมอว่า ไม่ใช่สิ่งนี้ ไม่ใช่สิ่งนี้
เจาปาอี 127.1-4
जगु पेखन तुम्ह देखनिहारे।बिधि हरि संभु नचावनिहारे।।
तेउ न जानहिं मरमु तुम्हारा।औरु तुम्हहि को जाननिहारा।।
सोइ जानइ जेहि देहु जनाई।जानत तुम्हहि तुम्हइ होइ जाई।।
तुम्हरिहि कृपाँ तुम्हहि रघुनंदन।जानहिं भगत भगत उर चंदन।।
चिदानंदमय देह तुम्हारी।बिगत बिकार जान अधिकारी।।
नर तनु धरेहु संत सुर काजा।कहहु करहु जस प्राकृत राजा।।
राम देखि सुनि चरित तुम्हारे।जड़ मोहहिं बुध होहिं सुखारे।।
तुम्ह जो कहहु करहु सबु साँचा।जस काछिअ तस चाहिअ नाचा।।
jagu pekhana tumha dekhanihāre |bidhi hari saṁbhu nacāvanihāre ||
teu na jānahiṁ maramu tumhārā |auru tumhahi ko jānanihārā ||
soi jānai jehi dehu janāī |jānata tumhahi tumhai hoi jāī ||
tumharihi kṛpā̃ tumhahi raghunaṁdana |jānahiṁ bhagata bhagata ura caṁdana ||
cidānaṁdamaya deha tumhārī |bigata bikāra jāna adhikārī ||
nara tanu dharehu saṁta sura kājā |kahahu karahu jasa prākṛta rājā ||
rāma dekhi suni carita tumhāre |jaṛa mohahiṁ budha hohiṁ sukhāre ||
tumha jo kahahu karahu sabu sā̃cā |jasa kāchia tasa cāhia nācā ||
โลกเป็นการแสดงและท่านเป็นผู้เฝ้าดู พระพรหม พระวิษณุ และพระศิวะเป็นผู้ให้ร่ายรำ แม้ท่านเหล่านั้นก็ไม่รู้ความลับของท่าน แล้วใครอื่นจะรู้ท่านได้อีกเล่า ผู้ใดที่ท่านประทานความรู้แจ้งให้ ผู้นั้นย่อมรู้ท่าน และเมื่อรู้ท่านแล้วย่อมกลายเป็นหนึ่งเดียวกับท่าน ด้วยพระกรุณาของท่านเท่านั้น โอ้ความยินดีแห่งราชวงศ์รคู ผู้ภักดีย่อมรู้ท่าน โอ้ไม้จันทน์หอมแห่งหัวใจของผู้ภักดี พระกายของท่านประกอบด้วยจิตสำนึกบริสุทธิ์และความสุข ปราศจากการเปลี่ยนแปลงใดๆ เฉพาะผู้ที่มีคุณสมบัติจึงจะรู้สิ่งนี้ ท่านทรงรับกายมนุษย์เพื่อประโยชน์ของนักบุญและเทวดา และตรัสและทรงกระทำดังเช่นกษัตริย์สามัญ โอ้พระราม บรรดาผู้โง่เขลาย่อมสับสน ส่วนผู้มีปัญญาย่อมมีความสุข เมื่อเห็นและได้ยินกิจกรรมของท่าน สิ่งใดที่ท่านตรัสและทรงกระทำย่อมเป็นความจริงทั้งสิ้น เพราะดังที่บทบาทกำหนดไว้ การร่ายรำก็ต้องเป็นไปตามนั้น
โทหา 127
पूँछेहु मोहि कि रहौं कहँ मैं पूँछत सकुचाउँ।जहँ न होहु तहँ देहु कहि तुम्हहि देखावौं ठाउँ।।127।।
pū̃chehu mohi ki rahauṁ kahã maiṁ pū̃chata sakucāũ |jahã na hohu tahã dehu kahi tumhahi dekhāvauṁ ṭhāũ ||127||
ท่านถามข้าพเจ้าว่าควรอยู่ ณ ที่ใด และข้าพเจ้าลังเลที่จะถามท่านกลับ จงบอกที่ซึ่งท่านไม่อยู่ และข้าพเจ้าจะชี้ที่นั้นให้ท่านดู
เจาปาอี 128.1-4
सुनि मुनि बचन प्रेम रस साने।सकुचि राम मन महुँ मुसुकाने।।
बालमीकि हँसि कहहिं बहोरी।बानी मधुर अमिअ रस बोरी।।
सुनहु राम अब कहउँ निकेता।जहाँ बसहु सिय लखन समेता।।
जिन्ह के श्रवन समुद्र समाना।कथा तुम्हारि सुभग सरि नाना।।
भरहिं निरंतर होहिं न पूरे।तिन्ह के हिय तुम्ह कहुँ गृह रूरे।।
लोचन चातक जिन्ह करि राखे।रहहिं दरस जलधर अभिलाषे।।
निदरहिं सरित सिंधु सर भारी।रूप बिंदु जल होहिं सुखारी।।
तिन्ह के हृदय सदन सुखदायक।बसहु बंधु सिय सह रघुनायक।।
suni muni bacana prema rasa sāne |sakuci rāma mana mahũ musukāne ||
bālamīki hãsi kahahiṁ bahorī |bānī madhura amia rasa borī ||
sunahu rāma aba kahaũ niketā |jahā̃ basahu siya lakhana sametā ||
jinha ke śravana samudra samānā |kathā tumhāri subhaga sari nānā ||
bharahiṁ niraṁtara hohiṁ na pūre |tinha ke hiya tumha kahũ gṛha rūre ||
locana cātaka jinha kari rākhe |rahahiṁ darasa jaladhara abhilāṣe ||
nidarahiṁ sarita siṁdhu sara bhārī |rūpa biṁdu jala hohiṁ sukhārī ||
tinha ke hṛdaya sadana sukhadāyaka |basahu baṁdhu siya saha raghunāyaka ||
ทรงฟังพระดำรัสของพระฤาษี ซาบซึ้งในรสแห่งความรัก พระรามทรงเขินอายและทรงยิ้มในพระหฤทัย พระวาลมีกิทรงยิ้มแล้วตรัสอีกครั้ง ด้วยถ้อยคำอันหวานฉ่ำซาบซึ้งด้วยน้ำอมฤต จงฟังพระราม บัดนี้ข้าจักบอกที่ประทับ ที่พระองค์จะทรงประทับพร้อมด้วยพระสีตาและพระลักษมณ์ ผู้ใดมีหูประดุจมหาสมุทร และเรื่องราวของพระองค์ประดุจแม่น้ำอันงดงามนานา ไหลบรรจบเข้าสู่สมุทรนั้น หลั่งไหลสู่สมุทรไม่หยุดยั้ง แต่สมุทรก็มิเคยเต็ม ในหทัยของผู้นั้นมีที่ประทับอันงดงามสำหรับพระองค์ ผู้ใดทำดวงตาของตนให้ประดุจนกจาตก มุ่งปรารถนาจะเห็นพระองค์ดั่งปรารถนาเมฆฝน ผู้ที่รังเกียจแม่น้ำ มหาสมุทร และทะเลสาบอันใหญ่ และยินดีด้วยหยดน้ำเพียงหนึ่งแห่งความงามของพระองค์ ในหทัยของผู้นั้น อันเป็นที่ประทับผู้ประทานความสุข ขอพระองค์จงประทับ ข้าแต่พระผู้เป็นใหญ่แห่งราคุ พร้อมด้วยพระอนุชาและพระสีตา
โทหา 128
जसु तुम्हार मानस बिमल हंसिनि जीहा जासु।मुकुताहल गुन गन चुनइ राम बसहु हियँ तासु।।128।।
jasu tumhāra mānasa bimala haṁsini jīhā jāsu |mukutāhala guna gana cunai rāma basahu hiyã tāsu ||128||
ชื่อเสียงของท่านคือทะเลสาบมานสะอันบริสุทธิ์ และผู้ใดที่ลิ้นของเขาเป็นหงส์เพศเมียที่เก็บเอาไข่มุกแห่งคุณธรรมนานัปการของท่านจากทะเลสาบนั้น ในหัวใจของผู้นั้น พระราม ขอทรงสถิตย์อยู่เถิด
เจาปาอี 129.1-4
प्रभु प्रसाद सुचि सुभग सुबासा।सादर जासु लहइ नित नासा।।
तुम्हहि निबेदित भोजन करहीं।प्रभु प्रसाद पट भूषन धरहीं।।
सीस नवहिं सुर गुरु द्विज देखी।प्रीति सहित करि बिनय बिसेषी।।
कर नित करहिं राम पद पूजा।राम भरोस हृदयँ नहि दूजा।।
चरन राम तीरथ चलि जाहीं।राम बसहु तिन्ह के मन माहीं।।
मंत्रराजु नित जपहिं तुम्हारा।पूजहिं तुम्हहि सहित परिवारा।।
तरपन होम करहिं बिधि नाना।बिप्र जेवाँइ देहिं बहु दाना।।
तुम्ह तें अधिक गुरहि जियँ जानी।सकल भायँ सेवहिं सनमानी।।
prabhu prasāda suci subhaga subāsā |sādara jāsu lahai nita nāsā ||
tumhahi nibedita bhojana karahīṁ |prabhu prasāda paṭa bhūṣana dharahīṁ ||
sīsa navahiṁ sura guru dvija dekhī |prīti sahita kari binaya biseṣī ||
kara nita karahiṁ rāma pada pūjā |rāma bharosa hṛdayã nahi dūjā ||
carana rāma tīratha cali jāhīṁ |rāma basahu tinha ke mana māhīṁ ||
maṁtrarāju nita japahiṁ tumhārā |pūjahiṁ tumhahi sahita parivārā ||
tarapana homa karahiṁ bidhi nānā |bipra jevā̃i dehiṁ bahu dānā ||
tumha teṁ adhika gurahi jiyã jānī |sakala bhāyã sevahiṁ sanamānī ||
ผู้ที่จมูกของพวกเขารับกลิ่นหอมบริสุทธิ์งดงามแห่งประสาทขององค์พระผู้เป็นเจ้าอยู่เสมอด้วยความเคารพ ผู้ที่รับประทานเฉพาะอาหารที่ถวายแด่ท่านก่อน และสวมใส่เครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับอันเป็นประสาทขององค์พระผู้เป็นเจ้า ผู้ที่ก้มศีรษะเมื่อเห็นเทวดา ครู หรือพราหมณ์ และทำความเคารพด้วยความรักเป็นพิเศษ ผู้ที่มือของพวกเขากราบไหว้แด่พระบาทแห่งพระรามอยู่เสมอ และในหทัยมิได้มีที่พึ่งอื่นใดนอกจากพระราม ผู้ที่เท้าของพวกเขาเดินไปยังสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ของพระราม ขอพระรามจงสถิตในจิตใจของผู้เช่นนี้ ผู้ที่สวดซ้ำนามของท่านอันเป็นราชาแห่งมนตร์อยู่เสมอ และบูชาท่านพร้อมด้วยครอบครัว ผู้ที่ทำการเทียบทานและบูชาด้วยไฟในหลายรูปแบบ และเลี้ยงดูพราหมณ์พร้อมทั้งบริจาคของมากมาย ผู้ที่ยกย่องครูในหทัยให้สูงกว่าท่าน และรับใช้ท่านในทุกทางด้วยเกียรติ
โทหา 129
सबु करि मागहिं एक फलु राम चरन रति होउ।तिन्ह कें मन मंदिर बसहु सिय रघुनंदन दोउ।।129।।
sabu kari māgahiṁ eka phalu rāma carana rati hou |tinha keṁ mana maṁdira basahu siya raghunaṁdana dou ||129||
หลังจากกระทำทุกสิ่งแล้ว พวกเขาขอผลเพียงอย่างเดียว คือขอให้บังเกิดความภักดีต่อพระบาทของพระราม ในวิหารแห่งจิตใจของพวกเขา ขอให้พระองค์ทั้งสองจงประทับ คือนางสีดาและพระโอรสแห่งราคู
Frequently Asked Questions
परंपरा में इसे ‘दर्शन-माहात्म्य’ खंड माना जाता है: राम-सीता-लक्ष्मण के वन-पथ-दर्शन का वर्णन सुनने/पढ़ने से मन में प्रेम-वैराग्य जागता है, तीर्थ-भाव (चरन-तीरथ) और साधु-संग की रुचि बढ़ती है, तथा ‘हृदय-आश्रम’ में राम-निवास की आकांक्षा दृढ़ होती है—यही इसका मुख्य पुण्य-फल कहा जाता है।
अनेक रामानंदी/मानस-परंपराओं में सामान्य राम-नाम समपुट लिया जाता है—‘श्रीराम जय राम जय जय राम’—विशेषकर दोहा 126–129 (राम की अगोचरता और भक्त-हृदय-निवास) के साथ। कुछ पाठ-परंपराएँ ‘राम’ नाम का एक-एक समपुट प्रत्येक दोहा के आरंभ/अंत में जोड़कर जप-लय बनाती हैं।
Ask anything about Prakarana 13 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
