Opening the text
त्याग और आज्ञापालन का सोपान: राजधर्म के शिखर से वनगमन का अवरोह, जहाँ ‘लोक-मान्यता’ (जन-प्रेम) और ‘आत्म-निवेदन’ (ईश्वर-इच्छा) एक हो जाते हैं। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रियतम-धर्म (राम) का अनुसरण बाह्य सुख-सुविधा से ऊपर है; करुणा, शील और मर्यादा ही मुक्ति-पथ की पहली वास्तविक सीढ़ी है।
अयोध्याकाण्डस्य प्रधानो रसः करुण एव; किन्तु स शोक-केन्द्रितो न तिष्ठति, अपि तु मर्यादा-धर्मे रूपान्तरं गच्छति। अस्मिन् खण्डे (दोहा १२०–१२९) वनगमनं लोक-दर्शनरूपेण विराजते—नगर-ग्रामयोर्नर-नार्यः राम-सीता-लक्ष्मणान् ‘साक्षात् सौन्दर्यम्’ ‘साक्षात् पुण्यम्’ इति मन्यन्ते। एष जन-प्रेम तुलसीदासस्य भक्ति-लोकतन्त्रस्य सूचकः—ईश्वरावतारः केवलं राजमहलस्य न, मार्गस्यापि स्वामी। अनन्तरं वाल्मीकि-आश्रम-प्रसङ्गे करुण-रसः शनैः शान्त-रसाभिमुखो भवति—तपोवनस्य शुचिता, अतिथि-सत्कारः, मुनेस्तत्त्वोपदेशश्च साधकं ‘वनम् = अन्तर्मुखता’ इति बोधयति। अत्र निर्गुणोऽगोचरो रामः सगुण-चरितेन प्रत्यक्षीक्रियते; साधनायाः लक्ष्यं न बाह्या यात्रा, किन्तु ‘हृदय-आश्रम’ एव राम-निवासः—एष एव अस्य सोपानस्य धर्म-तत्त्वम्।
Verse 245 (चौपाई)
जौं ए कंद मूल फल खाहीं। बादि सुधादि असन जग माहीं।। एक कहहिं ए सहज सुहाए। आपु प्रगट भए बिधि न बनाए।। जहँ लगि बेद कही बिधि करनी। श्रवन नयन मन गोचर बरनी।। देखहु खोजि भुअन दस चारी। कहँ अस पुरुष कहाँ असि नारी।। इन्हहि देखि बिधि मनु अनुरागा। पटतर जोग बनावै लागा।। कीन्ह बहुत श्रम ऐक न आए। तेहिं इरिषा बन आनि दुराए।। एक कहहिं हम बहुत न जानहिं। आपुहि परम धन्य करि मानहिं।। ते पुनि पुन्यपुंज हम लेखे। जे देखहिं देखिहहिं जिन्ह देखे।।
यदि एते कन्दमूलफलानि खादन्ति तर्हि जगति अमृतादीनि अन्यान्नानि सन्ति। केचित् कथयन्ति एते स्वाभाविकरूपेण मनोहराः सन्ति। ते स्वयमेव प्रकटिताः विधिना न निर्मिताः। यावत् वेदाः विधेः करणीयं वदन्ति तावत् श्रवणनेत्रमनोगोचरं वर्णनीयम्। पश्यत चतुर्दशलोकान् अन्विष्य। क्व एवंविधः पुरुषः क्व एवंविधी नारी। तान् दृष्ट्वा विधेः मनः अनुरक्तम्। सः तान् विवाहाय योग्यान् कर्तुं प्रारभत। सः बहु श्रमं कृतवान् किन्तु किमपि न प्राप्तवान्। ततः तान् ईशवने आनीय गोपितवान्। केचित् कथयन्ति वयं बहु न जानीमः। आत्मानं परमधन्यं मन्यामहे। ते पुनः अस्मान् पुण्यपुञ्जं गणयन्ति ये तान् पश्यन्ति पश्यिष्यन्ति वा दृष्टवन्तः।
Verse 246 (दोहा/सोरठा)
एहि बिधि कहि कहि बचन प्रिय लेहिं नयन भरि नीर। किमि चलिहहि मारग अगम सुठि सुकुमार सरीर।।120।।
एवं कथयन्तः कथयन्तः वचनानि प्रियं स्वीकुर्वन्ति नेत्रे अश्रुपूर्णे। कथं ते अगम्ये पथि एवं सुकुमरशरीरैः गच्छन्ति।
Verse 247 (चौपाई)
नारि सनेह बिकल बस होहीं। चकई साँझ समय जनु सोहीं।। मृदु पद कमल कठिन मगु जानी। गहबरि हृदयँ कहहिं बर बानी।। परसत मृदुल चरन अरुनारे। सकुचति महि जिमि हृदय हमारे।। जौं जगदीस इन्हहि बनु दीन्हा। कस न सुमनमय मारगु कीन्हा।। जौं मागा पाइअ बिधि पाहीं। ए रखिअहिं सखि आँखिन्ह माहीं।। जे नर नारि न अवसर आए। तिन्ह सिय रामु न देखन पाए।। सुनि सुरुप बूझहिं अकुलाई। अब लगि गए कहाँ लगि भाई।। समरथ धाइ बिलोकहिं जाई। प्रमुदित फिरहिं जनमफलु पाई।।
नार्यः स्नेहेन विकलाः वशीभूताः सन्ति। ताः सायङ्काले चकोरा इव शोभन्ते। मृदुपद्मपदैः कठिनः पथः इति ज्ञात्वा व्याकुलहृदयाः उत्तमवाणीं वदन्ति। यदा तेषां मृदुना अरुणपदेन स्पृश्यते तदा भूमिः लज्जते इव अस्माकं हृदयं स्पृश्यति। यदि जगदीशः तेभ्यः वनं दत्तवान् तर्हि कुतः पुष्पमयं पथं न कृतवान्। यदि विधेः पक्षात् पथः प्राप्तव्यः तर्हि एते अस्माकं नेत्रयोः रक्षणीयाः। ये नरनार्यः अवसरे न आगतवन्तः ते सीतारामं द्रष्टुं न प्राप्तवन्तः। तेषां सुरूपं श्रुत्वा व्याकुलाः भवन्ति। इदानीं पर्यन्तं गताः किन्तु कियत्दूरं गताः भ्रातः। ते सामर्थ्येन धावन्ति द्रष्टुं गच्छन्ति। जन्मफलं प्राप्य प्रमुदिताः प्रत्यागच्छन्ति।
Verse 248 (दोहा/सोरठा)
अबला बालक बृद्ध जन कर मीजहिं पछिताहिं।। होहिं प्रेमबस लोग इमि रामु जहाँ जहँ जाहिं।।121।।
अबलाः बालकाः वृद्धाः जनाः वक्षः प्रताडयन्ति पश्चात्तापं कुर्वन्ति। एवं प्रेमवशाः जनाः रामं यत्र यत्र गच्छति तत्र तत्र अनुगच्छन्ति।
Verse 249 (चौपाई)
गाँव गाँव अस होइ अनंदू। देखि भानुकुल कैरव चंदू।। जे कछु समाचार सुनि पावहिं। ते नृप रानिहि दोसु लगावहिं।। कहहिं एक अति भल नरनाहू। दीन्ह हमहि जोइ लोचन लाहू।। कहहिं परस्पर लोग लोगाईं। बातें सरल सनेह सुहाईं।। ते पितु मातु धन्य जिन्ह जाए। धन्य सो नगरु जहाँ तें आए।। धन्य सो देसु सैलु बन गाऊँ। जहँ जहँ जाहिं धन्य सोइ ठाऊँ।। सुख पायउ बिरंचि रचि तेही। ए जेहि के सब भाँति सनेही।। राम लखन पथि कथा सुहाई। रही सकल मग कानन छाई।।
प्रतिग्रामे एवं आनन्दः भवति। सूर्यवंशचन्द्रं रघुकुलकमलं च दृष्ट्वा। ये किञ्चित् समाचारं शृण्वन्ति ते राज्ञे राज्ञ्यै च दोषं आरोपयन्ति। केचित् कथयन्ति अयमतीव श्रेष्ठः नृपः यः अस्मभ्यं नेत्रलाक्षां दत्तवान्। जनाः परस्परं सरलस्नेहपूर्णवचनानि कथयन्ति। धन्याः ते पितरः मातरश्च येभ्यः सः आगतः। धन्यं तन्नगरं यतः सः आगतः। धन्यः स देशः पर्वतः वनं ग्रामश्च। यत्र यत्र गच्छन्ति धन्यं तत्स्थानम्। ब्रह्मा तं निर्माय सुखं प्राप्तवान्। सः सर्वप्रकारेण सर्वेषां प्रियः। रामलक्ष्मणयोः पथिवृत्तान्तः सुन्दराः सम्पूर्णपथे वने च प्रसृताः।
Verse 250 (दोहा/सोरठा)
एहि बिधि रघुकुल कमल रबि मग लोगन्ह सुख देत। जाहिं चले देखत बिपिन सिय सौमित्रि समेत।।122।।
एवं रघुकुलकमलसूर्यः पथि जनेभ्यः सुखं ददत् गच्छति। सीतया सौमित्रिणा सह वनं दृष्ट्वा चलति।
Verse 251 (चौपाई)
आगे रामु लखनु बने पाछें। तापस बेष बिराजत काछें।। उभय बीच सिय सोहति कैसे। ब्रह्म जीव बिच माया जैसे।। बहुरि कहउँ छबि जसि मन बसई। जनु मधु मदन मध्य रति लसई।। उपमा बहुरि कहउँ जियँ जोही। जनु बुध बिधु बिच रोहिनि सोही।। प्रभु पद रेख बीच बिच सीता। धरति चरन मग चलति सभीता।। सीय राम पद अंक बराएँ। लखन चलहिं मगु दाहिन लाएँ।। राम लखन सिय प्रीति सुहाई। बचन अगोचर किमि कहि जाई।। खग मृग मगन देखि छबि होहीं। लिए चोरि चित राम बटोहीं।।
आग्रे रामः लक्ष्मणः पृष्ठतः तपोवेषेण शोभमानाः चलन्ति। मध्ये सीता कैश्चित् शोभते इव ब्रह्मजीवयोः मध्ये माया। पुनः तां छां वदामि यथा मनसि वसति। इव मधुमदनमध्ये रतिः लसति। पुनः उपमां वदामि या हृदयं प्रसादयति। इव बुधचन्द्रयोः मध्ये रोहिणी शोभते। सीता प्रभोः पादरेखासु मध्ये भूमौ चरणं निधाय भीता चलति। सीता रामपादाङ्कैः पथि चलति लक्ष्मणः दक्षिणतः पथि चलति। रामलक्ष्मणसीतानां प्रीतिः सुन्दरा वाचामगोचरा कथं कथनीया। पक्षिणः मृगाः तेषां शोभां दृष्ट्वा मग्नाः रामपथिकाः तेषां हृदयानि अपहृतवन्तः।
Verse 252 (दोहा/सोरठा)
जिन्ह जिन्ह देखे पथिक प्रिय सिय समेत दोउ भाइ। भव मगु अगमु अनंदु तेइ बिनु श्रम रहे सिराइ।।123।।
ये ये पथिकाः प्रियां सीतां सह दौ भ्रातृ दृष्टवन्तः। तेषां भवमार्गः अगम्यः आनन्दमार्गः जातः श्रमं विना तृप्ताः स्थिताः।
Verse 253 (चौपाई)
अजहुँ जासु उर सपनेहुँ काऊ। बसहुँ लखनु सिय रामु बटाऊ।। राम धाम पथ पाइहि सोई। जो पथ पाव कबहुँ मुनि कोई।। तब रघुबीर श्रमित सिय जानी। देखि निकट बटु सीतल पानी।। तहँ बसि कंद मूल फल खाई। प्रात नहाइ चले रघुराई।। देखत बन सर सैल सुहाए। बालमीकि आश्रम प्रभु आए।। राम दीख मुनि बासु सुहावन। सुंदर गिरि काननु जलु पावन।। सरनि सरोज बिटप बन फूले। गुंजत मंजु मधुप रस भूले।। खग मृग बिपुल कोलाहल करहीं। बिरहित बैर मुदित मन चरहीं।।
यस्य हृदये न कश्चिदपि स्वप्नेऽपि वसति, तस्य हृदये सदा वसन्तु रामलक्ष्मणसीता वनचारिणः। स एव मार्गं प्राप्नोति यो रामधाम प्रति नयति, यं मार्गं कश्चिन्मुनिः कदाचित्प्राप्तवान्। ततः श्रान्तां सीतां दृष्ट्वा रघुवीरः समीपे शीतलजले वटवृक्षं ददर्श। तत्र ते विश्रम्य कन्दमूलफलानि खादित्वा प्रातः स्नात्वा रघुराजः सहचरैः सह प्रस्थितः। सुन्दरान् वनसरोवरपर्वतान् दृष्ट्वा प्रभुः वाल्मीकेः आश्रमं प्राप्तवान्। रामः मुनेर्वासः ददर्श सुन्दरं, शोभनगिरिकाननपवित्रजलयुक्तम्। सरसि सरोजानि वने वृक्षाः पुष्पिताः, मधुपाः मधुरं गुञ्जन्ति मधुरसमत्ताः। खगमृगाः विपुलकोलाहलं कुर्वन्ति, वैररहिताः प्रमुदितमनसः चरन्ति।
Verse 254 (दोहा/सोरठा)
सुचि सुंदर आश्रमु निरखि हरषे राजिवनेन। सुनि रघुबर आगमनु मुनि आगें आयउ लेन।।124।।
शुचिसुन्दरमाश्रमं दृष्ट्वा राजीवलोचनः प्रहृष्टः। रामस्यागमनं श्रुत्वा मुनिः स्वागताय अग्रतः आगतः।
Verse 255 (चौपाई)
मुनि कहुँ राम दंडवत कीन्हा। आसिरबादु बिप्रबर दीन्हा।। देखि राम छबि नयन जुड़ाने। करि सनमानु आश्रमहिं आने।। मुनिबर अतिथि प्रानप्रिय पाए। कंद मूल फल मधुर मगाए।। सिय सौमित्रि राम फल खाए। तब मुनि आश्रम दिए सुहाए।। बालमीकि मन आनँदु भारी। मंगल मूरति नयन निहारी।। तब कर कमल जोरि रघुराई। बोले बचन श्रवन सुखदाई।। तुम्ह त्रिकाल दरसी मुनिनाथा। बिस्व बदर जिमि तुम्हरें हाथा।। अस कहि प्रभु सब कथा बखानी। जेहि जेहि भाँति दीन्ह बनु रानी।।
रामः मुनये दण्डवतं चकार, ब्राह्मणश्रेष्ठः आशीर्वादं दत्तवान्। रामस्य शोभां दृष्ट्वा नयने तृप्तौ अभवताम्, सम्मानं कृत्वा आश्रमे आनीतवान्। मुनिवरः अतिथिं प्राणप्रियं प्राप्य मधुराणि कन्दमूलफलानि आनाययत्। सीतासौमित्रिरामाः फलानि खादित्वा मुनिः तेभ्यः सुन्दरमाश्रमं दत्तवान्। वाल्मीकेः हृदये महानन्दः उत्पन्नः, मङ्गलमूर्तिं नयनाभ्यां निरीक्षमाणः। ततः करकमलं योजयित्वा रघुराजः श्रवणसुखदायकवचनानि अवदत्। त्रिकालदर्शी मुनिनाथ, तव हस्ते सम्पूर्णं जगद्बदरीफलमिव अस्ति। इति कथयन् प्रभुः सर्वं वृत्तान्तं व्याख्यातवान्, यथा यथा वनराज्ञी प्रदत्ता।
Verse 256 (दोहा/सोरठा)
तात बचन पुनि मातु हित भाइ भरत अस राउ। मो कहुँ दरस तुम्हार प्रभु सबु मम पुन्य प्रभाउ।।125।।
पितुर्वचनाय, पुनः मातुः कल्याणाय, भरतभ्रातुः कारणाय, प्रभो, तव दर्शनं मम सकलपुण्यफलं प्रभावः।
Verse 257 (चौपाई)
देखि पाय मुनिराय तुम्हारे। भए सुकृत सब सुफल हमारे।। अब जहँ राउर आयसु होई। मुनि उदबेगु न पावै कोई।। मुनि तापस जिन्ह तें दुखु लहहीं। ते नरेस बिनु पावक दहहीं।। मंगल मूल बिप्र परितोषू। दहइ कोटि कुल भूसुर रोषू।। अस जियँ जानि कहिअ सोइ ठाऊँ। सिय सौमित्रि सहित जहँ जाऊँ।। तहँ रचि रुचिर परन तृन साला। बासु करौ कछु काल कृपाला।। सहज सरल सुनि रघुबर बानी। साधु साधु बोले मुनि ग्यानी।। कस न कहहु अस रघुकुलकेतू। तुम्ह पालक संतत श्रुति सेतू।।
तव चरणौ दृष्ट्वा मुनिराज, मम सर्वाणि सुकृतानि सफलानि जातानि। अत्र यत्र तव आज्ञा भवति, तत्र कोऽपि मुनिरुद्वेगं न प्राप्नोति। ये मुनयस्तापसाः येभ्यः दुःखं प्राप्यते, ते नृपान् अग्निं विना दहन्ति। मङ्गलमूलं ब्राह्मणपरितोषः, ब्राह्मणकोपः कोटिकुलानि दहति। एवं हृदये ज्ञात्वा तं स्थानं कथय, यत्र सीतासौमित्रिभ्यां सह गच्छेयम्। तत्र रमणीयं पर्णतृणशालां निर्माय कृपालो किञ्चित्कालं वसेयम्। सहजसरलं रघुवरवाक्यं श्रुत्वा ज्ञानी मुनिः साधु साधु इत्यवदत्। कथं न एवं वदसि रघुकुलकेतो, त्वं सन्ततश्रुतिसेतोः पालकः।
Verse 258 (छंद)
श्रुति सेतु पालक राम तुम्ह जगदीस माया जानकी। जो सृजति जगु पालति हरति रूख पाइ कृपानिधान की।। जो सहससीसु अहीसु महिधरु लखनु सचराचर धनी। सुर काज धरि नरराज तनु चले दलन खल निसिचर अनी।।
हे राम, श्रुतिसेतोः पालक, त्वं जगदीशः, जानकी तव माया। यः जगत् सृजति पालयति हरति, कृपानिधानं शरणं गत्वा। यस्य सहस्रशीर्षाः, नागः, पर्वतः, लक्ष्मणः, सचराचरस्वामी। सुरकार्यार्थं नरराजतनुं धृत्वा खलनिशाचराणां नाशाय प्रस्थितः।
Verse 259 (दोहा/सोरठा)
राम सरुप तुम्हार बचन अगोचर बुद्धिपर। अबिगत अकथ अपार नेति नित निगम कह।।126।।
हे राम, तव रूपं वचनगोचरं बुद्धिपरं च नास्ति। अव्यक्तं अकथ्यं अपारं, नित्यं निगमैः नेति नेति इति कथ्यते।
Verse 260 (चौपाई)
जगु पेखन तुम्ह देखनिहारे। बिधि हरि संभु नचावनिहारे।। तेउ न जानहिं मरमु तुम्हारा। औरु तुम्हहि को जाननिहारा।। सोइ जानइ जेहि देहु जनाई। जानत तुम्हहि तुम्हइ होइ जाई।। तुम्हरिहि कृपाँ तुम्हहि रघुनंदन। जानहिं भगत भगत उर चंदन।। चिदानंदमय देह तुम्हारी। बिगत बिकार जान अधिकारी।। नर तनु धरेहु संत सुर काजा। कहहु करहु जस प्राकृत राजा।। राम देखि सुनि चरित तुम्हारे। जड़ मोहहिं बुध होहिं सुखारे।। तुम्ह जो कहहु करहु सबु साँचा। जस काछिअ तस चाहिअ नाचा।।
जगत् त्वां द्रष्टारं पश्यति, ब्रह्मविष्णुशम्भवः त्वां नर्तयन्ति। तथापि ते तव रहस्यं न जानन्ति, अन्यः कोऽपि त्वां ज्ञातुं शक्नोति। स एव जानाति यं त्वं ज्ञापयसि, त्वां ज्ञात्वा त्वयि एव लीनो भवति। तव कृपया एव रघुनन्दन, भक्ताः त्वां जानन्ति, भक्तहृदयचन्दनं त्वमसि। तव देहः चिदानन्दमयी, विकाररहिता, अधिकारी जानीहि। नरतनुं धृतवान् सन्तसुरकार्याय, प्राकृतराजवत् वदसि करोषि च। रामं दृष्ट्वा तव चरितानि श्रुत्वा, जडाः मोहिताः बुधाः प्रमुदिताः। त्वं यद्यद्वदसि करोषि च, सर्वं सत्यम्, यथा इच्छा तथा नर्तनीयम्।
Verse 261 (दोहा/सोरठा)
पूँछेहु मोहि कि रहौं कहँ मैं पूँछत सकुचाउँ। जहँ न होहु तहँ देहु कहि तुम्हहि देखावौं ठाउँ।।127।।
त्वं मां पृच्छसि कुत्र वसेयम्, अहमपि लज्जया पृच्छामि। तं स्थानं कथय यत्र त्वं न भविष्यसि, तत्र अहं मम वासस्थानं दर्शयामि।
Verse 262 (चौपाई)
सुनि मुनि बचन प्रेम रस साने। सकुचि राम मन महुँ मुसुकाने।। बालमीकि हँसि कहहिं बहोरी। बानी मधुर अमिअ रस बोरी।। सुनहु राम अब कहउँ निकेता। जहाँ बसहु सिय लखन समेता।। जिन्ह के श्रवन समुद्र समाना। कथा तुम्हारि सुभग सरि नाना।। भरहिं निरंतर होहिं न पूरे। तिन्ह के हिय तुम्ह कहुँ गृह रूरे।। लोचन चातक जिन्ह करि राखे। रहहिं दरस जलधर अभिलाषे।। निदरहिं सरित सिंधु सर भारी। रूप बिंदु जल होहिं सुखारी।। तिन्ह के हृदय सदन सुखदायक। बसहु बंधु सिय सह रघुनायक।।
मुनेवचनानि श्रुत्वा प्रेमरसपरिपूर्णानि, रामः हृदये लज्जया स्मितवान्। वाल्मीकिः पुनः हसित्वा मधुरवाण्या अमृतरसपूर्णया अवदत्। शृणु राम, अधुना निकेतनं ब्रवीमि यत्र सीतालक्ष्मणसहितः वस। येषां कर्णाः समुद्राः इव, तव शोभनकथा नद्यः इव, ताः निरन्तरं पूरयन्ति न च पूर्णाः भवन्ति, तेषां हृदये तव सुन्दरं गृहम्। येषां नयने चातकपक्षिणः कृताः, ते तव दर्शनमेघस्य अभिलाषया तिष्ठन्ति। नद्यः सिन्धूः सरांसि गुर्वाणि च अवज्ञानन्ति, तव रूपबिन्दुजलेन प्रसन्नाः भवन्ति। तेषां हृदये सुखदायकं सदनम्, तत्र वस बन्धो, सीतया सह रघुनायक।
Verse 263 (दोहा/सोरठा)
जसु तुम्हार मानस बिमल हंसिनि जीहा जासु। मुकुताहल गुन गन चुनइ राम बसहु हियँ तासु।।128।।
तव यशो हंसः शुद्धः मनसः सरसः गुणमुक्ताः चिनोति, हे राम तस्य हृदये वस।
Verse 264 (चौपाई)
प्रभु प्रसाद सुचि सुभग सुबासा। सादर जासु लहइ नित नासा।। तुम्हहि निबेदित भोजन करहीं। प्रभु प्रसाद पट भूषन धरहीं।। सीस नवहिं सुर गुरु द्विज देखी। प्रीति सहित करि बिनय बिसेषी।। कर नित करहिं राम पद पूजा। राम भरोस हृदयँ नहि दूजा।। चरन राम तीरथ चलि जाहीं। राम बसहु तिन्ह के मन माहीं।। मंत्रराजु नित जपहिं तुम्हारा। पूजहिं तुम्हहि सहित परिवारा।। तरपन होम करहिं बिधि नाना। बिप्र जेवाँइ देहिं बहु दाना।। तुम्ह तें अधिक गुरहि जियँ जानी। सकल भायँ सेवहिं सनमानी।।
प्रभोः प्रसादं शुचिं शुभं सुगन्धितं च सादरं नित्यं नासिकया गृह्णन्ति। भवन्तं निवेद्य भोजनं कुर्वन्ति, प्रभोः प्रसादं वस्त्रभूषणं धारयन्ति। देवान् गुरून् द्विजान् दृष्ट्वा शिरसा नमन्ति, प्रीत्या सह विशेषं विनयं कुर्वन्ति। करैः नित्यं रामपादपूजां कुर्वन्ति, हृदये रामे अन्यं विश्वासं न धारयन्ति। रामचरणतीर्थं गच्छन्ति, हे राम तेषां मनसि वस। तव मन्त्रराजं नित्यं जपन्ति, परिवारसहितं त्वां पूजयन्ति। तर्पणहोमादीनि विधीनि कुर्वन्ति, द्विजान् भोजयित्वा बहूनि दानानि ददति। गुरुं त्वत्तोऽधिकं हृदये जानन्ति, सर्वप्रकारेण सम्मानेन सेवन्ते।
Verse 265 (दोहा/सोरठा)
सबु करि मागहिं एक फलु राम चरन रति होउ। तिन्ह कें मन मंदिर बसहु सिय रघुनंदन दोउ।।129।।
सर्वं कृत्वा एकमेव फलं याचन्ते, रामचरणे रतिः भवतु। तेषां मनोमन्दिरे वसतं, हे सीयै सह रघुनन्दनौ।
1) ‘प्रियतम-धर्म’ का पाठ: राम का अनुसरण बाह्य वैभव से ऊपर—आज्ञापालन ही भक्ति का प्रथम अनुशासन। 2) लोक-भक्ति का लोकतंत्र: जनता का प्रेम दिखाता है कि प्रभु का सान्निध्य राजसभा नहीं, साधारण पथ पर भी उतना ही सुलभ है; दर्शन स्वयं तीर्थ बनता है। 3) त्याग की मधुरता: कंद-मूल-फल को ‘सुधा’ मानने वाली दृष्टि सिखाती है कि भक्ति में वैराग्य रूखा नहीं—रसपूर्ण है। 4) वन का आध्यात्मिक अर्थ: तपोवन/आश्रम ‘हृदय-आश्रम’ का रूपक है; साधना का लक्ष्य बाहर की यात्रा नहीं, भीतर राम-निवास। 5) करुणा का रूपान्तरण: शोक का शोधन होकर वह मर्यादा, सेवा और शान्त-रस में स्थिर होता है—यही मुक्तिपथ की पहली वास्तविक सीढ़ी।
अयोध्या काण्ड का प्रधान रस करुण है, पर वह शोक-केन्द्रित न रहकर मर्यादा-धर्म में रूपान्तरित होता है। प्रस्तुत खंड (दोहा 120–129) में वनगमन का लोक-दर्शन बनता है: नगर-ग्राम के नर-नारी राम-सीता-लक्ष्मण को ‘साक्षात् सौन्दर्य’ और ‘साक्षात् पुण्य’ मानते हैं। यह जन-प्रेम तुलसी के भक्ति-लोकतंत्र का संकेत है—ईश्वर का अवतार केवल राजमहल का नहीं, पथ का भी स्वामी है। आगे वाल्मीकि-आश्रम प्रसंग में करुण रस शांत-रस की ओर मुड़ता है: तपोवन की शुचिता, अतिथि-सत्कार, और मुनि का तत्वोपदेश साधक को ‘वन = अंतर्मुखता’ का अर्थ देता है। यहाँ निर्गुण-अगोचर राम का सगुण-चरित के द्वारा प्रत्यक्षीकरण होता है; साधना का लक्ष्य बाह्य यात्रा नहीं, ‘हृदय-आश्रम’ में राम-निवास है—यही इस सोपान का धर्म-तत्व है।
आरम्भ में करुण-रस का उफान—नगर-ग्राम के नर-नारी का हृदय ‘वियोग-आशंका’ से भरता है, पर वह शोक केवल रुदन नहीं रहता; वह ‘मर्यादा-धर्म’ की स्वीकृति में ढलता है। मध्य भाग में अद्भुत/श्रृंगार का लोक-दर्शन—राम-सीता-लक्ष्मण को जनता ‘साक्षात् सौन्दर्य’ और ‘साक्षात् पुण्य’ मानकर दर्शन-लाभ को तीर्थ बना देती है; करुणा यहाँ प्रेम-गौरव में रूपान्तरित होती है। आगे वन-पथ पर त्याग का वीर-भाव (धैर्य, संकल्प) उभरता है—कंद-मूल-फल, सादा आहार, और सहज जीवन को ‘अमृत-तुल्य’ मानने वाली दृष्टि से वैराग्य मधुर बनता है। अंत में वाल्मीकि-आश्रम प्रसंग से शान्त-रस का उदय—तपोवन की शुचिता, अतिथि-सत्कार, और तत्वोपदेश करुणा को ‘अंतर्मुख शांति’ में स्थिर कर देता है; बाह्य वनगमन ‘हृदय-आश्रम’ की यात्रा बन जाता है।
परंपरा में इसे ‘दर्शन-माहात्म्य’ खंड माना जाता है: राम-सीता-लक्ष्मण के वन-पथ-दर्शन का वर्णन सुनने/पढ़ने से मन में प्रेम-वैराग्य जागता है, तीर्थ-भाव (चरन-तीरथ) और साधु-संग की रुचि बढ़ती है, तथा ‘हृदय-आश्रम’ में राम-निवास की आकांक्षा दृढ़ होती है—यही इसका मुख्य पुण्य-फल कहा जाता है।
अनेक रामानंदी/मानस-परंपराओं में सामान्य राम-नाम समपुट लिया जाता है—‘श्रीराम जय राम जय जय राम’—विशेषकर दोहा 126–129 (राम की अगोचरता और भक्त-हृदय-निवास) के साथ। कुछ पाठ-परंपराएँ ‘राम’ नाम का एक-एक समपुट प्रत्येक दोहा के आरंभ/अंत में जोड़कर जप-लय बनाती हैं।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.