त्याग और आज्ञापालन का सोपान: राजधर्म के शिखर से वनगमन का अवरोह, जहाँ ‘लोक-मान्यता’ (जन-प्रेम) और ‘आत्म-निवेदन’ (ईश्वर-इच्छा) एक हो जाते हैं। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रियतम-धर्म (राम) का अनुसरण बाह्य सुख-सुविधा से ऊपर है; करुणा, शील और मर्यादा ही मुक्ति-पथ की पहली वास्तविक सीढ़ी है।
अयोध्याकाण्डस्य प्रधानो रसः करुण एव; किन्तु स शोक-केन्द्रितो न तिष्ठति, अपि तु मर्यादा-धर्मे रूपान्तरं गच्छति। अस्मिन् खण्डे (दोहा १२०–१२९) वनगमनं लोक-दर्शनरूपेण विराजते—नगर-ग्रामयोर्नर-नार्यः राम-सीता-लक्ष्मणान् ‘साक्षात् सौन्दर्यम्’ ‘साक्षात् पुण्यम्’ इति मन्यन्ते। एष जन-प्रेम तुलसीदासस्य भक्ति-लोकतन्त्रस्य सूचकः—ईश्वरावतारः केवलं राजमहलस्य न, मार्गस्यापि स्वामी। अनन्तरं वाल्मीकि-आश्रम-प्रसङ्गे करुण-रसः शनैः शान्त-रसाभिमुखो भवति—तपोवनस्य शुचिता, अतिथि-सत्कारः, मुनेस्तत्त्वोपदेशश्च साधकं ‘वनम् = अन्तर्मुखता’ इति बोधयति। अत्र निर्गुणोऽगोचरो रामः सगुण-चरितेन प्रत्यक्षीक्रियते; साधनायाः लक्ष्यं न बाह्या यात्रा, किन्तु ‘हृदय-आश्रम’ एव राम-निवासः—एष एव अस्य सोपानस्य धर्म-तत्त्वम्।
राम-सीता-लक्ष्मण का वन-पथ पर गमन; लोक का भाव-विस्फोट; वाल्मीकि-आश्रम में अतिथि-सत्कार; राम द्वारा वनवास-वृत्तांत; वाल्मीकि का ‘हृदय-निवास’ उपदेश।
चौपाई 120.1-4
जौं ए कंद मूल फल खाहीं।बादि सुधादि असन जग माहीं।।
एक कहहिं ए सहज सुहाए।आपु प्रगट भए बिधि न बनाए।।
जहँ लगि बेद कही बिधि करनी।श्रवन नयन मन गोचर बरनी।।
देखहु खोजि भुअन दस चारी।कहँ अस पुरुष कहाँ असि नारी।।
इन्हहि देखि बिधि मनु अनुरागा।पटतर जोग बनावै लागा।।
कीन्ह बहुत श्रम ऐक न आए।तेहिं इरिषा बन आनि दुराए।।
एक कहहिं हम बहुत न जानहिं।आपुहि परम धन्य करि मानहिं।।
ते पुनि पुन्यपुंज हम लेखे।जे देखहिं देखिहहिं जिन्ह देखे।।
jauṁ e kaṁda mūla phala khāhīṁ |bādi sudhādi asana jaga māhīṁ ||
eka kahahiṁ e sahaja suhāe |āpu pragaṭa bhae bidhi na banāe ||
jahã lagi beda kahī bidhi karanī |śravana nayana mana gocara baranī ||
dekhahu khoji bhuana dasa cārī |kahã asa puruṣa kahā̃ asi nārī ||
inhahi dekhi bidhi manu anurāgā |paṭatara joga banāvai lāgā ||
kīnha bahuta śrama aika na āe |tehiṁ iriṣā bana āni durāe ||
eka kahahiṁ hama bahuta na jānahiṁ |āpuhi parama dhanya kari mānahiṁ ||
te puni punyapuṁja hama lekhe |je dekhahiṁ dekhihahiṁ jinha dekhe ||
यदि इमौ कन्दमूलफलानि खादतः, तर्हि लोके अमृतादीनि उत्तमानि भोजनानि व्यर्थम् अक्रियन्त। केचित् आहुः इमौ स्वभावेन सुन्दरौ, स्वयम् आविर्भूतौ, ब्रह्मणा न कृतौ। यावत् वेदाः विधेः कर्माणि अवोचन्, यच्छ्रवणनयनमनोगोचरम् वर्णनीयम्, चतुर्दश लोकान् अन्विष्य पश्य, कुत्र एतादृशः पुरुषः, कुत्र एतादृशी नारी? इमौ दृष्ट्वा ब्रह्मणः मनसि अनुरागः सम्पन्नः, युगलम् निर्मातुम् आरब्धवान्। बहु परिश्रमम् अकरोत्, किन्तु एकोऽपि तयोः समानः न आगच्छत्, ततः ईर्ष्यया तौ वने आनीय गोपितवान्। अन्ये आहुः वयम् बहु न जानीमः, किन्तु आत्मानम् परमधन्यम् मन्यामहे। अस्माकम् गणनायाम् ते अपि पुण्यपुञ्जाः, ये पश्यन्ति, ये पश्यिष्यन्ति, यैः दृष्टम्।
दोहा 120
एहि बिधि कहि कहि बचन प्रिय लेहिं नयन भरि नीर।किमि चलिहहि मारग अगम सुठि सुकुमार सरीर।।120।।
ehi bidhi kahi kahi bacana priya lehiṁ nayana bhari nīra |kimi calihahi māraga agama suṭhi sukumāra sarīra ||120||
एवं प्रियाणि वचनानि कथयतः तेषां नेत्रे अश्रुभिः पूर्णे अभवताम्, यथा एतावत् सुकुमारशरीरे दुर्गममार्गे कथं गच्छेते इति।
चौपाई 121.1-4
नारि सनेह बिकल बस होहीं।चकई साँझ समय जनु सोहीं।।
मृदु पद कमल कठिन मगु जानी।गहबरि हृदयँ कहहिं बर बानी।।
परसत मृदुल चरन अरुनारे।सकुचति महि जिमि हृदय हमारे।।
जौं जगदीस इन्हहि बनु दीन्हा।कस न सुमनमय मारगु कीन्हा।।
जौं मागा पाइअ बिधि पाहीं।ए रखिअहिं सखि आँखिन्ह माहीं।।
जे नर नारि न अवसर आए।तिन्ह सिय रामु न देखन पाए।।
सुनि सुरुप बूझहिं अकुलाई।अब लगि गए कहाँ लगि भाई।।
समरथ धाइ बिलोकहिं जाई।प्रमुदित फिरहिं जनमफलु पाई।।
nāri saneha bikala basa hohīṁ |cakaī sā̃jha samaya janu sohīṁ ||
mṛdu pada kamala kaṭhina magu jānī |gahabari hṛdayã kahahiṁ bara bānī ||
parasata mṛdula carana arunāre |sakucati mahi jimi hṛdaya hamāre ||
jauṁ jagadīsa inhahi banu dīnhā |kasa na sumanamaya māragu kīnhā ||
jauṁ māgā pāia bidhi pāhīṁ |e rakhiahiṁ sakhi ā̃khinha māhīṁ ||
je nara nāri na avasara āe |tinha siya rāmu na dekhana pāe ||
suni surupa būjhahiṁ akulāī |aba lagi gae kahā̃ lagi bhāī ||
samaratha dhāi bilokahiṁ jāī |pramudita phirahiṁ janamaphalu pāī ||
नार्यः स्नेहव्याकुलाः सञ्जाताः, सन्ध्यासमये चक्रवाकीव इव। तासां मृदुकमलपादौ कठिनमार्गश्च ज्ञात्वा, हृदयगम्भीरतया उत्तमवाचाः अवदन्। यदा तौ मृदुअरुणचरणौ पृथिवीं स्पृशतः, तदा पृथ्वी संकुचति, यथा अस्माकं हृदयानि संकुचन्ति। यदि जगदीशो एताभ्यां वनं दत्तवान्, तर्हि कुतः न पुष्पमयं मार्गं निर्मितवान्? यदि विधिना प्रार्थितं लभ्येत, तर्हि हे सखि, वयमेतौ स्वनयनयोः स्थापयामः। ये नरनार्यौ समये नागतवन्तः, तैः सीतारामौ न दृष्टवन्तः। तयोः सुरूपं श्रुत्वा ते आकुल्येन पृच्छन्ति, 'हे भ्रातः, इदानीं कियद्दूरं गतौ?' ये समर्थाः ते धावित्वा गत्वा तौ पश्यन्ति, प्रमुदिताः प्रत्यागच्छन्ति, जन्मफलं प्राप्य।
दोहा 121
अबला बालक बृद्ध जन कर मीजहिं पछिताहिं।होहिं प्रेमबस लोग इमि रामु जहाँ जहँ जाहिं।।121।।
abalā bālaka bṛddha jana kara mījahiṁ pachitāhiṁ |hohiṁ premabasa loga imi rāmu jahā̃ jahã jāhiṁ ||121||
स्त्रियः बालकाः वृद्धाश्च करौ मृद्नन्ति खेदमन्विताः। यत्र यत्र रामः गच्छति तत्र तत्र जनाः एवम् प्रेमणाविष्टाः भवन्ति।
चौपाई 122.1-4
गाँव गाँव अस होइ अनंदू।देखि भानुकुल कैरव चंदू।।
जे कछु समाचार सुनि पावहिं।ते नृप रानिहि दोसु लगावहिं।।
कहहिं एक अति भल नरनाहू।दीन्ह हमहि जोइ लोचन लाहू।।
कहहिं परस्पर लोग लोगाईं।बातें सरल सनेह सुहाईं।।
ते पितु मातु धन्य जिन्ह जाए।धन्य सो नगरु जहाँ तें आए।।
धन्य सो देसु सैलु बन गाऊँ।जहँ जहँ जाहिं धन्य सोइ ठाऊँ।।
सुख पायउ बिरंचि रचि तेही।ए जेहि के सब भाँति सनेही।।
राम लखन पथि कथा सुहाई।रही सकल मग कानन छाई।।
gā̃va gā̃va asa hoi anaṁdū |dekhi bhānukula kairava caṁdū ||
je kachu samācāra suni pāvahiṁ |te nṛpa rānihi dosu lagāvahiṁ ||
kahahiṁ eka ati bhala naranāhū |dīnha hamahi joi locana lāhū ||
kahahiṁ paraspara loga logāīṁ |bāteṁ sarala saneha suhāīṁ ||
te pitu mātu dhanya jinha jāe |dhanya so nagaru jahā̃ teṁ āe ||
dhanya so desu sailu bana gāū̃ |jahã jahã jāhiṁ dhanya soi ṭhāū̃ ||
sukha pāyau biraṁci raci tehī |e jehi ke saba bhā̃ti sanehī ||
rāma lakhana pathi kathā suhāī |rahī sakala maga kānana chāī ||
प्रतिग्रामे सूर्यवंशकुमुदस्य चन्द्रस्येव रामस्य दर्शनात् एवमानन्दः अभवत्। ये किञ्चित् समाचारम् श्रुत्वा जानन्ति, ते राजानं राज्ञीं च दोषेण आरोपयन्ति स्म। केचित् आहुः, "सः नृपः अतिशयेन भलः आसीत्, यः अस्माकं नेत्रेभ्यः इदम् लाभम् अददात्।" जनाः परस्परम् सरलाः स्नेहपूर्णाः मनोहराः च वाचः अवदन्। "धन्यौ तौ पितरौ ययोः जन्म अभवत्, धन्यम् तत् नगरम् यतः ते आगताः।" "धन्यः सः देशः, पर्वतः, वनम्, ग्रामः च, धन्यम् तत् स्थानम् यत्र यत्र ते गच्छतः।" "ब्रह्मा तान् सृष्ट्वा सुखम् अलभत, येषाम् प्रति एतौ सर्वथा स्नेहिणौ स्तः।" रामलक्ष्मणयोः पन्थानि प्रति चरतोः मनोहरा कथा सर्वेषु मार्गेषु वनेषु च प्रसृता अभवत्।
दोहा 122
एहि बिधि रघुकुल कमल रबि मग लोगन्ह सुख देत।जाहिं चले देखत बिपिन सिय सौमित्रि समेत।।122।।
ehi bidhi raghukula kamala rabi maga loganha sukha deta |jāhiṁ cale dekhata bipina siya saumitri sameta ||122||
एवं रघुकुलकमलस्य रविः रामः मार्गस्य जनेभ्यः सुखम् अयच्छत्, यदा सः सीतया सौमित्रिणा च सह वनानि अवलोकयन् प्राचलत्।
चौपाई 123.1-4
आगे रामु लखनु बने पाछें।तापस बेष बिराजत काछें।।
उभय बीच सिय सोहति कैसे।ब्रह्म जीव बिच माया जैसे।।
बहुरि कहउँ छबि जसि मन बसई।जनु मधु मदन मध्य रति लसई।।
उपमा बहुरि कहउँ जियँ जोही।जनु बुध बिधु बिच रोहिनि सोही।।
प्रभु पद रेख बीच बिच सीता।धरति चरन मग चलति सभीता।।
सीय राम पद अंक बराएँ।लखन चलहिं मगु दाहिन लाएँ।।
राम लखन सिय प्रीति सुहाई।बचन अगोचर किमि कहि जाई।।
खग मृग मगन देखि छबि होहीं।लिए चोरि चित राम बटोहीं।।
āge rāmu lakhanu bane pācheṁ |tāpasa beṣa birājata kācheṁ ||
ubhaya bīca siya sohati kaise |brahma jīva bica māyā jaise ||
bahuri kahaũ chabi jasi mana basaī |janu madhu madana madhya rati lasaī ||
upamā bahuri kahaũ jiyã johī |janu budha bidhu bica rohini sohī ||
prabhu pada rekha bīca bica sītā |dharati carana maga calati sabhītā ||
sīya rāma pada aṁka barāẽ |lakhana calahiṁ magu dāhina lāẽ ||
rāma lakhana siya prīti suhāī |bacana agocara kimi kahi jāī ||
khaga mṛga magana dekhi chabi hohīṁ |lie cori cita rāma baṭohīṁ ||
आग्रे रामः अगच्छत्, पृष्ठतः लक्ष्मणः अन्वगच्छत्, उभौ तपस्विनो वेषेण शोभेते स्म। तयोः मध्ये सीता कथं सुशोभत, यथा ब्रह्मणः जीवस्य च मध्ये माया। पुनः कथयामि तस्याः सौन्दर्यं यथा मनसि निवसति, इव मधोः मदनस्य च मध्ये रतिः लसति। पुनः उपमां कथयामि या हृदये अन्विष्टा, इव बुधस्य चन्द्रस्य च मध्ये रोहिणी शोभते। सीता भीता भूत्वा प्रभोः पादचिह्नानां मध्ये मध्ये मार्गे चरणौ संस्थाप्य चलति स्म। सीतायाः रामस्य च पादचिह्नानि परिहृत्वा लक्ष्मणः मार्गस्य दक्षिणतः चलति स्म। रामस्य लक्ष्मणस्य सीतायाः च सुन्दरी प्रीतिः वाचाम् अगोचरा, कथं कथयितुं शक्यते। खगाः मृगाः च तेषां छबिं दृष्ट्वा मग्नाः अभवन्, यतः रामः पथिकः तेषां चित्तानि अपहृतवान्।
दोहा 123
जिन्ह जिन्ह देखे पथिक प्रिय सिय समेत दोउ भाइ।भव मगु अगमु अनंदु तेइ बिनु श्रम रहे सिराइ।।123।।
jinha jinha dekhe pathika priya siya sameta dou bhāi |bhava magu agamu anaṁdu tei binu śrama rahe sirāi ||123||
ये ये पथिकाः प्रियौ भ्रातरौ सीतया सहितौ अपश्यन्, तेषां भवमार्गः दुर्गमः अपि बिना श्रमेण समाप्तः अभवत्, ते च आनन्देन पूरिताः अभवन्।
चौपाई 124.1-4
अजहुँ जासु उर सपनेहुँ काऊ।बसहुँ लखनु सिय रामु बटाऊ।।
राम धाम पथ पाइहि सोई।जो पथ पाव कबहुँ मुनि कोई।।
तब रघुबीर श्रमित सिय जानी।देखि निकट बटु सीतल पानी।।
तहँ बसि कंद मूल फल खाई।प्रात नहाइ चले रघुराई।।
देखत बन सर सैल सुहाए।बालमीकि आश्रम प्रभु आए।।
राम दीख मुनि बासु सुहावन।सुंदर गिरि काननु जलु पावन।।
सरनि सरोज बिटप बन फूले।गुंजत मंजु मधुप रस भूले।।
खग मृग बिपुल कोलाहल करहीं।बिरहित बैर मुदित मन चरहीं।।
ajahũ jāsu ura sapanehũ kāū |basahũ lakhanu siya rāmu baṭāū ||
rāma dhāma patha pāihi soī |jo patha pāva kabahũ muni koī ||
taba raghubīra śramita siya jānī |dekhi nikaṭa baṭu sītala pānī ||
tahã basi kaṁda mūla phala khāī |prāta nahāi cale raghurāī ||
dekhata bana sara saila suhāe |bālamīki āśrama prabhu āe ||
rāma dīkha muni bāsu suhāvana |suṁdara giri kānanu jalu pāvana ||
sarani saroja biṭapa bana phūle |guṁjata maṁju madhupa rasa bhūle ||
khaga mṛga bipula kolāhala karahīṁ |birahita baira mudita mana carahīṁ ||
अद्यापि यस्य हृदये स्वप्नेऽपि लक्ष्मणः सीता रामश्च वनगामी वसन्ति, स एव रामधामपथं प्राप्नोति, यं पन्थानं कदाचित् कश्चिन्मुनिः प्राप्नोति। तदा रघुवीरः सीतां श्रान्तां ज्ञात्वा, समीपे वटवृक्षं शीतलं च जलं च दृष्ट्वा, तत्र स्थित्वा कन्दमूलफलानि खादति; प्रातः स्नात्वा रघुरायः प्रस्थितः। वनसरोवरशैलानां रमणीयदर्शनं पश्यन् प्रभुः वाल्मीकेः आश्रमम् आगच्छत्। रामः मुनेः रमणीयं निवासं दृष्टवान्, यत्र सुन्दरः पर्वतः, काननं, पवित्रं च जलम् आसीत्। सरोवरेषु कमलानि पुष्पितानि, वनवृक्षाश्च पुष्पिताः, मधुकराश्च रसे मूढ्वा मधुरं गुञ्जन्ति स्म। खगमृगाः बहुकोलाहलं कुर्वन्ति, वैररहिताः हृष्टमनसः सञ्चरन्ति स्म।
दोहा 124
सुचि सुंदर आश्रमु निरखि हरषे राजिवनेन।सुनि रघुबर आगमनु मुनि आगें आयउ लेन।।124।।
suci suṁdara āśramu nirakhi haraṣe rājivanena |suni raghubara āgamanu muni āgeṁ āyau lena ||124||
शुद्धं सुन्दरमाश्रमं दृष्ट्वा राजीवलोचनः रामः प्रहृष्टः अभवत्; रघुवरस्य रामस्य आगमनं श्रुत्वा मुनिः पुरतः आगत्य तं प्रत्यगृह्णात्।
चौपाई 125.1-4
मुनि कहुँ राम दंडवत कीन्हा।आसिरबादु बिप्रबर दीन्हा।।
देखि राम छबि नयन जुड़ाने।करि सनमानु आश्रमहिं आने।।
मुनिबर अतिथि प्रानप्रिय पाए।कंद मूल फल मधुर मगाए।।
सिय सौमित्रि राम फल खाए।तब मुनि आश्रम दिए सुहाए।।
बालमीकि मन आनँदु भारी।मंगल मूरति नयन निहारी।।
तब कर कमल जोरि रघुराई।बोले बचन श्रवन सुखदाई।।
तुम्ह त्रिकाल दरसी मुनिनाथा।बिस्व बदर जिमि तुम्हरें हाथा।।
अस कहि प्रभु सब कथा बखानी।जेहि जेहि भाँति दीन्ह बनु रानी।।
muni kahũ rāma daṁḍavata kīnhā |āsirabādu biprabara dīnhā ||
dekhi rāma chabi nayana juṛāne |kari sanamānu āśramahiṁ āne ||
munibara atithi prānapriya pāe |kaṁda mūla phala madhura magāe ||
siya saumitri rāma phala khāe |taba muni āśrama die suhāe ||
bālamīki mana ānãdu bhārī |maṁgala mūrati nayana nihārī ||
taba kara kamala jori raghurāī |bole bacana śravana sukhadāī ||
tumha trikāla darasī munināthā |bisva badara jimi tumhareṁ hāthā ||
asa kahi prabhu saba kathā bakhānī |jehi jehi bhā̃ti dīnha banu rānī ||
रामः मुनिं दण्डवत् प्रणामम् अकरोत्, ब्राह्मणश्रेष्ठः च तस्मै आशीर्वादम् अयच्छत्। रामस्य शोभां दृष्ट्वा तस्य नेत्रे शीतलौ सन्तुष्टौ च अभवताम्; सः तं सम्मान्य आश्रमम् आनीतवान्। मुनिवरः अतिथिनः स्वप्राणेभ्यः प्रियान् प्राप्य कन्दमूलफलानि मधूनि च आहारितवान्। सीता सौमित्रिः रामः च फलानि अखादन्; ततः मुनिः तेभ्यः आश्रमस्य रमणीयानि स्थानानि अदर्शयत्। वाल्मीकेः हृदि महान् आनन्दः सम्भूतः, सः नेत्राभ्यां मङ्गलमूर्तिम् अपश्यत्। ततः रघुपतिः रामः करकमलौ संयोज्य कर्णसुखदानि वचनानि अवोचत्। हे मुनिनाथ, त्वं त्रिकालदर्शी असि; सम्पूर्णं विश्वं तव हस्ते बदरीफलमिव अस्ति। एवम् उक्त्वा प्रभुः सम्पूर्णं कथाम् अख्यातवान्, यथा राण्या केन केन प्रकारेण तं वने प्रेषितवती।
दोहा 125
तात बचन पुनि मातु हित भाइ भरत अस राउ।मो कहुँ दरस तुम्हार प्रभु सबु मम पुन्य प्रभाउ।।125।।
tāta bacana puni mātu hita bhāi bharata asa rāu |mo kahũ darasa tumhāra prabhu sabu mama punya prabhāu ||125||
हे प्रभो, पितुः वचनम्, पुनः मातुः हितम्, भ्राता भरतः च राजा, इदानीं च भवतः दर्शनम् मया प्राप्तम्। इदम् सर्वम् मम पुण्यस्य प्रभावः।
चौपाई 126.1-4
देखि पाय मुनिराय तुम्हारे।भए सुकृत सब सुफल हमारे।।
अब जहँ राउर आयसु होई।मुनि उदबेगु न पावै कोई।।
मुनि तापस जिन्ह तें दुखु लहहीं।ते नरेस बिनु पावक दहहीं।।
मंगल मूल बिप्र परितोषू।दहइ कोटि कुल भूसुर रोषू।।
अस जियँ जानि कहिअ सोइ ठाऊँ।सिय सौमित्रि सहित जहँ जाऊँ।।
तहँ रचि रुचिर परन तृन साला।बासु करौ कछु काल कृपाला।।
सहज सरल सुनि रघुबर बानी।साधु साधु बोले मुनि ग्यानी।।
कस न कहहु अस रघुकुलकेतू।तुम्ह पालक संतत श्रुति सेतू।।
dekhi pāya munirāya tumhāre |bhae sukṛta saba suphala hamāre ||
aba jahã rāura āyasu hoī |muni udabegu na pāvai koī ||
muni tāpasa jinha teṁ dukhu lahahīṁ |te naresa binu pāvaka dahahīṁ ||
maṁgala mūla bipra paritoṣū |dahai koṭi kula bhūsura roṣū ||
asa jiyã jāni kahia soi ṭhāū̃ |siya saumitri sahita jahã jāū̃ ||
tahã raci rucira parana tṛna sālā |bāsu karau kachu kāla kṛpālā ||
sahaja sarala suni raghubara bānī |sādhu sādhu bole muni gyānī ||
kasa na kahahu asa raghukulaketū |tumha pālaka saṁtata śruti setū ||
हे मुनिराज, भवतः चरणौ दृष्ट्वा अस्माकं सर्वाणि सुकृतानि सुफलानि अभवन्। इदानीं यत्र भवतः आज्ञा भवेत्, तत्र कश्चित् मुनिः उद्वेगं न प्राप्नुयात्। यैः राजभिः मुनयः तापसाः च दुःखं प्राप्नुवन्ति, ते बिना अग्निना दग्ध्यन्ते। ब्राह्मणस्य सन्तोषः सर्वमङ्गलानां मूलम्, भूसुराणां क्रोधेण कोटिकुलानि दग्ध्यन्ते। एवं हृदया ज्ञात्वा तत् स्थानं कथय, यत्र अहं सीतया सौमित्रिणा च सह गच्छेयम्। तत्र अहं रमणीयानां पर्णतृणानां कुटीम् रचयित्वा, हे कृपालव, किञ्चित् कालं निवसेयम्। रघुवरस्य रामस्य सहजसरलां वाणीं श्रुत्वा ज्ञानी मुनिः अवोचत्, "साधु, साधु!" "कथं न वद्याः, हे रघुकुलकेतो? भवान् सदा श्रुतिसेतोः रक्षकः अस्ति।"
छन्दः 126
श्रुति सेतु पालक राम तुम्ह जगदीस माया जानकी।जो सृजति जगु पालति हरति रूख पाइ कृपानिधान की।।
जो सहससीसु अहीसु महिधरु लखनु सचराचर धनी।सुर काज धरि नरराज तनु चले दलन खल निसिचर अनी।।
śruti setu pālaka rāma tumha jagadīsa māyā jānakī |jo sṛjati jagu pālati harati rūkha pāi kṛpānidhāna kī ||
jo sahasasīsu ahīsu mahidharu lakhanu sacarācara dhanī |sura kāja dhari nararāja tanu cale dalana khala nisicara anī ||
हे राम, त्वं श्रुतिसेतोः पालको जगदीशः। जानकी तु माया अस्ति, या कृपानिधानस्य प्रसादं प्राप्य जगत् सृजति, पालयति, हरति च। यः सहस्रशीर्षा शेषः, नागानां पतिः, भूमिधरः, चराचरस्य धनी, स लक्ष्मणः। सुराणाम् अर्थाय नरराजतनुं धृत्वा खलनिशाचरसैन्यं दलयितुं प्रयाति।
सोरठा 126
राम सरुप तुम्हार बचन अगोचर बुद्धिपर।अबिगत अकथ अपार नेति नित निगम कह।।126।।
rāma sarupa tumhāra bacana agocara buddhipara |abigata akatha apāra neti nita nigama kaha ||126||
हे राम, तव स्वरूपं वाचामगोचरम्, बुद्धेरपि परम्। तदव्यक्तमकथ्यमपारं च, निगमाः नित्यं तद्विषये नेति नेति इति वदन्ति।
चौपाई 127.1-4
जगु पेखन तुम्ह देखनिहारे।बिधि हरि संभु नचावनिहारे।।
तेउ न जानहिं मरमु तुम्हारा।औरु तुम्हहि को जाननिहारा।।
सोइ जानइ जेहि देहु जनाई।जानत तुम्हहि तुम्हइ होइ जाई।।
तुम्हरिहि कृपाँ तुम्हहि रघुनंदन।जानहिं भगत भगत उर चंदन।।
चिदानंदमय देह तुम्हारी।बिगत बिकार जान अधिकारी।।
नर तनु धरेहु संत सुर काजा।कहहु करहु जस प्राकृत राजा।।
राम देखि सुनि चरित तुम्हारे।जड़ मोहहिं बुध होहिं सुखारे।।
तुम्ह जो कहहु करहु सबु साँचा।जस काछिअ तस चाहिअ नाचा।।
jagu pekhana tumha dekhanihāre |bidhi hari saṁbhu nacāvanihāre ||
teu na jānahiṁ maramu tumhārā |auru tumhahi ko jānanihārā ||
soi jānai jehi dehu janāī |jānata tumhahi tumhai hoi jāī ||
tumharihi kṛpā̃ tumhahi raghunaṁdana |jānahiṁ bhagata bhagata ura caṁdana ||
cidānaṁdamaya deha tumhārī |bigata bikāra jāna adhikārī ||
nara tanu dharehu saṁta sura kājā |kahahu karahu jasa prākṛta rājā ||
rāma dekhi suni carita tumhāre |jaṛa mohahiṁ budha hohiṁ sukhāre ||
tumha jo kahahu karahu sabu sā̃cā |jasa kāchia tasa cāhia nācā ||
जगत् दृश्यम् अस्ति त्वं च तस्य द्रष्टा; ब्रह्मा विष्णुः शम्भुश्च तत् नृत्यं कारयितारः सन्ति। तथापि ते तव रहस्यं न जानन्ति; अन्यः कः त्वां जानातु? यस्मै त्वं ज्ञानं प्रयच्छसि स एव त्वां जानाति; त्वां जानतः सः त्वमेव भवति। हे रघुनन्दन तव कृपया एव भक्ताः त्वां जानन्ति हे भक्तहृदयचन्दन। तव देहः चिदानन्दमयः विकाररहितः; अधिकारिणः एतत् जानन्ति। त्वं सन्तानां देवतानां च कार्याय मनुष्यशरीरं धृतवान्; सामान्यराजवत् भाषसे करोषि च। हे राम त्वां दृष्ट्वा तव चरितं श्रुत्वा मूढाः मोहिताः भवन्ति बुधाः सुखिनः भवन्ति। त्वं यत् यत् वदसि करोषि च तत् सर्वं सत्यम्; यथा वेषः तथा नृत्यं कर्तव्यम्।
दोहा 127
पूँछेहु मोहि कि रहौं कहँ मैं पूँछत सकुचाउँ।जहँ न होहु तहँ देहु कहि तुम्हहि देखावौं ठाउँ।।127।।
pū̃chehu mohi ki rahauṁ kahã maiṁ pū̃chata sakucāũ |jahã na hohu tahã dehu kahi tumhahi dekhāvauṁ ṭhāũ ||127||
त्वं मां पृच्छसि कुत्र वसेयमिति, अहं तु त्वां पृच्छितुं लज्जामि। यत्र त्वं न भवसि तत् स्थानं कथय, तत्र अहं तुभ्यं स्थानं दर्शयामि।
चौपाई 128.1-4
सुनि मुनि बचन प्रेम रस साने।सकुचि राम मन महुँ मुसुकाने।।
बालमीकि हँसि कहहिं बहोरी।बानी मधुर अमिअ रस बोरी।।
सुनहु राम अब कहउँ निकेता।जहाँ बसहु सिय लखन समेता।।
जिन्ह के श्रवन समुद्र समाना।कथा तुम्हारि सुभग सरि नाना।।
भरहिं निरंतर होहिं न पूरे।तिन्ह के हिय तुम्ह कहुँ गृह रूरे।।
लोचन चातक जिन्ह करि राखे।रहहिं दरस जलधर अभिलाषे।।
निदरहिं सरित सिंधु सर भारी।रूप बिंदु जल होहिं सुखारी।।
तिन्ह के हृदय सदन सुखदायक।बसहु बंधु सिय सह रघुनायक।।
suni muni bacana prema rasa sāne |sakuci rāma mana mahũ musukāne ||
bālamīki hãsi kahahiṁ bahorī |bānī madhura amia rasa borī ||
sunahu rāma aba kahaũ niketā |jahā̃ basahu siya lakhana sametā ||
jinha ke śravana samudra samānā |kathā tumhāri subhaga sari nānā ||
bharahiṁ niraṁtara hohiṁ na pūre |tinha ke hiya tumha kahũ gṛha rūre ||
locana cātaka jinha kari rākhe |rahahiṁ darasa jaladhara abhilāṣe ||
nidarahiṁ sarita siṁdhu sara bhārī |rūpa biṁdu jala hohiṁ sukhārī ||
tinha ke hṛdaya sadana sukhadāyaka |basahu baṁdhu siya saha raghunāyaka ||
मुनेः वचनं श्रुत्वा प्रेमरसेन परिपूर्णं, रामः लज्जितः सन् हृदये स्मितम् अकरोत्। वाल्मीकिः पुनः स्मित्वा अवदत्, तस्य वाणी मधुरा आसीत्, अमृतरसेन च आपूर्णा। शृणु हे राम, अदानीं ते निवेशान् कथयामि यत्र त्वं सीतया लक्ष्मणेन च सह निवसेत्। येषां कर्णौ समुद्रसदृशौ, तव कथाश्च सुभगाः नद्यः बहवः, याः निरन्तरं तान् पूरयन्ति न च ते पूर्णौ भवतः, तेषां हृदये तव कृते रमणीयं गृहम् अस्ति। येषां नयने चातकपक्षिणः इव कृतानि, ये सदा तव दर्शनाभिलाषया जलदमिव तिष्ठन्ति, ये नदीं समुद्रं महासरांश्च उपेक्षन्ते, तव रूपस्य एकबिन्दुजलेन च सुखिनः भवन्ति, तेषां हृदयरूपेषु आनन्ददायकेषु निवेशेषु, हे रघुनाथ, भ्रात्रा सीतया च सह निवस।
दोहा 128
जसु तुम्हार मानस बिमल हंसिनि जीहा जासु।मुकुताहल गुन गन चुनइ राम बसहु हियँ तासु।।128।।
jasu tumhāra mānasa bimala haṁsini jīhā jāsu |mukutāhala guna gana cunai rāma basahu hiyã tāsu ||128||
तव यशः निर्मलं मानससरः, यस्य जिह्वा ततः तव बहूनां गुणानां मुक्ताफलानि चिनोति हंसी भवति, तस्य हृदये हे राम निवस।
चौपाई 129.1-4
प्रभु प्रसाद सुचि सुभग सुबासा।सादर जासु लहइ नित नासा।।
तुम्हहि निबेदित भोजन करहीं।प्रभु प्रसाद पट भूषन धरहीं।।
सीस नवहिं सुर गुरु द्विज देखी।प्रीति सहित करि बिनय बिसेषी।।
कर नित करहिं राम पद पूजा।राम भरोस हृदयँ नहि दूजा।।
चरन राम तीरथ चलि जाहीं।राम बसहु तिन्ह के मन माहीं।।
मंत्रराजु नित जपहिं तुम्हारा।पूजहिं तुम्हहि सहित परिवारा।।
तरपन होम करहिं बिधि नाना।बिप्र जेवाँइ देहिं बहु दाना।।
तुम्ह तें अधिक गुरहि जियँ जानी।सकल भायँ सेवहिं सनमानी।।
prabhu prasāda suci subhaga subāsā |sādara jāsu lahai nita nāsā ||
tumhahi nibedita bhojana karahīṁ |prabhu prasāda paṭa bhūṣana dharahīṁ ||
sīsa navahiṁ sura guru dvija dekhī |prīti sahita kari binaya biseṣī ||
kara nita karahiṁ rāma pada pūjā |rāma bharosa hṛdayã nahi dūjā ||
carana rāma tīratha cali jāhīṁ |rāma basahu tinha ke mana māhīṁ ||
maṁtrarāju nita japahiṁ tumhārā |pūjahiṁ tumhahi sahita parivārā ||
tarapana homa karahiṁ bidhi nānā |bipra jevā̃i dehiṁ bahu dānā ||
tumha teṁ adhika gurahi jiyã jānī |sakala bhāyã sevahiṁ sanamānī ||
येषां नासिका नित्यं सादरं प्रभोः प्रसादस्य शुद्धं मनोहरं सुगन्धं गृह्णाति। ये भवत्यर्पितं भोजनं खादन्ति, प्रभोः प्रसादभूतं वस्त्रालङ्कारं च धारयन्ति। ये देवं गुरुं ब्राह्मणं वा दृष्ट्वा शिरसा नमन्ति, प्रीत्या विशेषं विनयं च कुर्वन्ति। येषां हस्तौ नित्यं रामपादपूजां कुरुतः, हृदये च रामे अन्यः विश्वासो नास्ति। येषां चरणौ रामतीर्थानि प्रति गच्छतः, हे राम, तेषां मनसि वस। ये नित्यं भवतां मन्त्रराजं जपन्ति, परिवारसहिताः भवतां पूजां च कुर्वन्ति। ये बहुधा तर्पणहोमं कुर्वन्ति, ब्राह्मणेभ्यः भोजनं दत्वा बहूनि दानानि च यच्छन्ति। ये हृदये गुरुं भवदधिकं मन्यन्ते, सर्वप्रकारेण तं सेवन्ते सम्मानयन्ति च।
दोहा 129
सबु करि मागहिं एक फलु राम चरन रति होउ।तिन्ह कें मन मंदिर बसहु सिय रघुनंदन दोउ।।129।।
sabu kari māgahiṁ eka phalu rāma carana rati hou |tinha keṁ mana maṁdira basahu siya raghunaṁdana dou ||129||
सर्वं कृत्वा एकमेव फलं याचेत् - रामचरणयोः प्रीतिः भवेत्। सीता रघुनन्दनौ च तेषां मनोमन्दिरे निवसेताम्।
1) ‘प्रियतम-धर्म’ का पाठ: राम का अनुसरण बाह्य वैभव से ऊपर—आज्ञापालन ही भक्ति का प्रथम अनुशासन। 2) लोक-भक्ति का लोकतंत्र: जनता का प्रेम दिखाता है कि प्रभु का सान्निध्य राजसभा नहीं, साधारण पथ पर भी उतना ही सुलभ है; दर्शन स्वयं तीर्थ बनता है। 3) त्याग की मधुरता: कंद-मूल-फल को ‘सुधा’ मानने वाली दृष्टि सिखाती है कि भक्ति में वैराग्य रूखा नहीं—रसपूर्ण है। 4) वन का आध्यात्मिक अर्थ: तपोवन/आश्रम ‘हृदय-आश्रम’ का रूपक है; साधना का लक्ष्य बाहर की यात्रा नहीं, भीतर राम-निवास। 5) करुणा का रूपान्तरण: शोक का शोधन होकर वह मर्यादा, सेवा और शान्त-रस में स्थिर होता है—यही मुक्तिपथ की पहली वास्तविक सीढ़ी।
अयोध्या काण्ड का प्रधान रस करुण है, पर वह शोक-केन्द्रित न रहकर मर्यादा-धर्म में रूपान्तरित होता है। प्रस्तुत खंड (दोहा 120–129) में वनगमन का लोक-दर्शन बनता है: नगर-ग्राम के नर-नारी राम-सीता-लक्ष्मण को ‘साक्षात् सौन्दर्य’ और ‘साक्षात् पुण्य’ मानते हैं। यह जन-प्रेम तुलसी के भक्ति-लोकतंत्र का संकेत है—ईश्वर का अवतार केवल राजमहल का नहीं, पथ का भी स्वामी है। आगे वाल्मीकि-आश्रम प्रसंग में करुण रस शांत-रस की ओर मुड़ता है: तपोवन की शुचिता, अतिथि-सत्कार, और मुनि का तत्वोपदेश साधक को ‘वन = अंतर्मुखता’ का अर्थ देता है। यहाँ निर्गुण-अगोचर राम का सगुण-चरित के द्वारा प्रत्यक्षीकरण होता है; साधना का लक्ष्य बाह्य यात्रा नहीं, ‘हृदय-आश्रम’ में राम-निवास है—यही इस सोपान का धर्म-तत्व है।
आरम्भ में करुण-रस का उफान—नगर-ग्राम के नर-नारी का हृदय ‘वियोग-आशंका’ से भरता है, पर वह शोक केवल रुदन नहीं रहता; वह ‘मर्यादा-धर्म’ की स्वीकृति में ढलता है। मध्य भाग में अद्भुत/श्रृंगार का लोक-दर्शन—राम-सीता-लक्ष्मण को जनता ‘साक्षात् सौन्दर्य’ और ‘साक्षात् पुण्य’ मानकर दर्शन-लाभ को तीर्थ बना देती है; करुणा यहाँ प्रेम-गौरव में रूपान्तरित होती है। आगे वन-पथ पर त्याग का वीर-भाव (धैर्य, संकल्प) उभरता है—कंद-मूल-फल, सादा आहार, और सहज जीवन को ‘अमृत-तुल्य’ मानने वाली दृष्टि से वैराग्य मधुर बनता है। अंत में वाल्मीकि-आश्रम प्रसंग से शान्त-रस का उदय—तपोवन की शुचिता, अतिथि-सत्कार, और तत्वोपदेश करुणा को ‘अंतर्मुख शांति’ में स्थिर कर देता है; बाह्य वनगमन ‘हृदय-आश्रम’ की यात्रा बन जाता है।
मुख्यतः मधुर-भाव (लोक का सौन्दर्य-आस्वाद: ‘भानुकुल कैरव चंदू’, ‘मधु मदन मध्य रति’), साथ में दास्य-शरणागति (वाल्मीकि का राम को ‘श्रुति-सेतु पालक’ कहना; भक्तों का ‘राम भरोस’), और शान्त-भक्ति (हृदय-मंदिर में निवास, जप-होम-दान की नियमनिष्ठा)।
वाल्मीकि-वाणी में राम ‘अबिगत अकथ अपार’ (नेति-नेति से परे) हैं, पर वही ‘नर तनु धरेहु’ कर लोक-व्यवहार करते हैं। तुलसी यहाँ निर्गुण तत्त्व (अगोचर, चिदानन्दमय) को सगुण लीला (वनगमन, अतिथि-भोजन, चरण-रेखा) से विरोध नहीं, साधन मानते हैं: सगुण-ध्यान से चित्त शुद्ध होकर निर्गुण-बोध की पात्रता बनती है। ‘जानत तुम्हहि तुम्हइ होइ जाई’—ईश्वर-ज्ञान का फल अहं-क्षय (अद्वैत-गंध) है, पर मार्ग प्रेम-भक्ति (विशिष्टाद्वैत/रामानंदी अनुराग) का है।
वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड: वनगमन-मार्ग पर जन-सम्मोहन; तत्पश्चात् वाल्मीकि-आश्रम आगमन और संवाद (समकक्ष प्रसंग: राम-सीता-लक्ष्मण का तपोवन प्रवेश, वाल्मीकि से भेंट)।
कंद मूल फल, लोचन लाहू (नेत्र-लाभ), नयन भरि नीर, जनमफलु पाई, गहबरि हृदयँ, पटतर जोग, सखि आँखिन्ह माहीं, बटाऊ (पथिक), सरनि सरोज (सर-सरोवर में सरोज), मन मंदिर
120–129; 10 चौपाइयाँ; सोरठा (दोहा/सोरठा शीर्षक के अंतर्गत मिश्र-प्रयोग), छंद (दोहा 126 से पूर्व एक स्वतंत्र छंद)
दोहा 120 से दोहा 129 (मध्यवर्ती चौपाइयाँ एवं एक छंद सहित)
परंपरा में इसे ‘दर्शन-माहात्म्य’ खंड माना जाता है: राम-सीता-लक्ष्मण के वन-पथ-दर्शन का वर्णन सुनने/पढ़ने से मन में प्रेम-वैराग्य जागता है, तीर्थ-भाव (चरन-तीरथ) और साधु-संग की रुचि बढ़ती है, तथा ‘हृदय-आश्रम’ में राम-निवास की आकांक्षा दृढ़ होती है—यही इसका मुख्य पुण्य-फल कहा जाता है।
अनेक रामानंदी/मानस-परंपराओं में सामान्य राम-नाम समपुट लिया जाता है—‘श्रीराम जय राम जय जय राम’—विशेषकर दोहा 126–129 (राम की अगोचरता और भक्त-हृदय-निवास) के साथ। कुछ पाठ-परंपराएँ ‘राम’ नाम का एक-एक समपुट प्रत्येक दोहा के आरंभ/अंत में जोड़कर जप-लय बनाती हैं।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.