Prakarana 13
त्याग और आज्ञापालन का सोपान: राजधर्म के शिखर से वनगमन का अवरोह, जहाँ ‘लोक-मान्यता’ (जन-प्रेम) और ‘आत्म-निवेदन’ (ईश्वर-इच्छा) एक हो जाते हैं। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रियतम-धर्म (राम) का अनुसरण बाह्य सुख-सुविधा से ऊपर है; करुणा, शील और मर्यादा ही मुक्ति-पथ की पहली वास्तविक सीढ़ी है।
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രധാന രസം കരുണയാണ്; എന്നാൽ അത് ശോകത്തിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കാതെ ‘മര്യാദാ-ധർമ്മ’മായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ (ദോഹാ 120–129) വനഗമനം ഒരു ‘ലോക-ദർശനം’ ആയി ഉയരുന്നു: നഗരം-ഗ്രാമം എന്നിവിടങ്ങളിലെ നരനാരികൾ രാമ-സീതാ-ലക്ഷ്മണരെ ‘സാക്ഷാത് സൗന്ദര്യം’ എന്നും ‘സാക്ഷാത് പുണ്യം’ എന്നും കരുതുന്നു. ഈ ജന-പ്രേമം തുളസിയുടെ ഭക്തി-ലോകതന്ത്രത്തിന്റെ സൂചനയാണ്—ഈശ്വരാവതാരം രാജമഹലിന്റെ മാത്രം അല്ല, പഥത്തിന്റെ ഉടമയും ആകുന്നു. തുടർന്ന് വാൽമീകി-ആശ്രമപ്രസംഗത്തിൽ കരുണാരസം ശാന്തരസത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നു: തപോവനത്തിന്റെ ശുചിത്വം, അതിഥി-സത്കാരം, മുനിയുടെ തത്ത്വോപദേശം—ഇവ സാധകനോട് ‘വനം = അന്തർമുഖത’ എന്ന അർത്ഥം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇവിടെ നിർഗുണ-അഗോചരനായ രാമൻ സഗുണ-ചരിതത്തിലൂടെ പ്രത്യക്ഷീകരിക്കപ്പെടുന്നു; സാധനയുടെ ലക്ഷ്യം ബാഹ്യയാത്രയല്ല, ‘ഹൃദയ-ആശ്രമ’ത്തിൽ രാമ-നിവാസം തന്നെയാണ്—ഇതാണ് ഈ സോപാനത്തിന്റെ ധർമ്മ-തത്ത്വം.
In this prakarana
People
Verses
ചൗപായി 120.1-4
जौं ए कंद मूल फल खाहीं।बादि सुधादि असन जग माहीं।।
एक कहहिं ए सहज सुहाए।आपु प्रगट भए बिधि न बनाए।।
जहँ लगि बेद कही बिधि करनी।श्रवन नयन मन गोचर बरनी।।
देखहु खोजि भुअन दस चारी।कहँ अस पुरुष कहाँ असि नारी।।
इन्हहि देखि बिधि मनु अनुरागा।पटतर जोग बनावै लागा।।
कीन्ह बहुत श्रम ऐक न आए।तेहिं इरिषा बन आनि दुराए।।
एक कहहिं हम बहुत न जानहिं।आपुहि परम धन्य करि मानहिं।।
ते पुनि पुन्यपुंज हम लेखे।जे देखहिं देखिहहिं जिन्ह देखे।।
jauṁ e kaṁda mūla phala khāhīṁ |bādi sudhādi asana jaga māhīṁ ||
eka kahahiṁ e sahaja suhāe |āpu pragaṭa bhae bidhi na banāe ||
jahã lagi beda kahī bidhi karanī |śravana nayana mana gocara baranī ||
dekhahu khoji bhuana dasa cārī |kahã asa puruṣa kahā̃ asi nārī ||
inhahi dekhi bidhi manu anurāgā |paṭatara joga banāvai lāgā ||
kīnha bahuta śrama aika na āe |tehiṁ iriṣā bana āni durāe ||
eka kahahiṁ hama bahuta na jānahiṁ |āpuhi parama dhanya kari mānahiṁ ||
te puni punyapuṁja hama lekhe |je dekhahiṁ dekhihahiṁ jinha dekhe ||
ഈ രണ്ടുപേരും കിഴങ്ങുകൾ, വേരുകൾ, പഴങ്ങൾ തിന്നുമെങ്കിൽ, ലോകത്തിൽ അമൃതും മറ്റ് രുചികരമായ ആഹാരങ്ങളും വ്യർത്ഥമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു. ചിലർ പറയുന്നു: ഈ രണ്ടുപേരും സ്വാഭാവികമായി സുന്ദരന്മാരാണ്, താങ്ങൾ തന്നെ പ്രത്യക്ഷരായി, ബ്രഹ്മാ ഇവരെ ഉണ്ടാക്കിയില്ല. വേദങ്ങൾ പറഞ്ഞ സൃഷ്ടികർത്താവിന്റെ കർമ്മങ്ങൾ, ചെവി, കണ്ണ്, മനസ്സിന് ഗോചരമായി വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടവ, പതിനാല് ലോകങ്ങളും തിരഞ്ഞു നോക്കൂ, എവിടെ ഇത്തരം പുരുഷൻ, എവിടെ ഇത്തരം സ്ത്രീ? ഇവരെ കണ്ട് ബ്രഹ്മാവിന്റെ മനസ്സ് അനുരാഗം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു, ഇവർക്ക് ഇണയായി ഒരു ജോഡിയെ ഉണ്ടാക്കാൻ തുടങ്ങി. വളരെ അധ്വാനിച്ചു, ഒരാളും ഇവർക്ക് തുല്യമായി വന്നില്ല, അതിനാൽ അസൂയകൊണ്ട് ഇവരെ കാട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി ഒളിപ്പിച്ചു. ചിലർ പറയുന്നു: നാം അധികം അറിയുന്നില്ല, എന്നാൽ നമ്മെത്തന്നെ പരമധന്യന്മാരായി കണക്കാക്കുന്നു. നമ്മുടെ കണക്കിൽ അവരും പുണ്യസമൂഹമാണ്, ഇവരെ കാണുന്നവർ, കാണുന്നവരാകുന്നവർ, കണ്ടവർ.
ദോഹ 120
एहि बिधि कहि कहि बचन प्रिय लेहिं नयन भरि नीर।किमि चलिहहि मारग अगम सुठि सुकुमार सरीर।।120।।
ehi bidhi kahi kahi bacana priya lehiṁ nayana bhari nīra |kimi calihahi māraga agama suṭhi sukumāra sarīra ||120||
ഇങ്ങനെ പ്രിയമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, അവർ കണ്ണുകളെ കണ്ണീരിൽ നിറപ്പിച്ചു, "ഇത്രയും മൃദുവായ ശരീരങ്ങളോടെ അവർ താണ്ടാൻ കഴിയാത്ത വഴിയിൽ എങ്ങനെ നടക്കും?" എന്ന് പറഞ്ഞു.
ചൗപായി 121.1-4
नारि सनेह बिकल बस होहीं।चकई साँझ समय जनु सोहीं।।
मृदु पद कमल कठिन मगु जानी।गहबरि हृदयँ कहहिं बर बानी।।
परसत मृदुल चरन अरुनारे।सकुचति महि जिमि हृदय हमारे।।
जौं जगदीस इन्हहि बनु दीन्हा।कस न सुमनमय मारगु कीन्हा।।
जौं मागा पाइअ बिधि पाहीं।ए रखिअहिं सखि आँखिन्ह माहीं।।
जे नर नारि न अवसर आए।तिन्ह सिय रामु न देखन पाए।।
सुनि सुरुप बूझहिं अकुलाई।अब लगि गए कहाँ लगि भाई।।
समरथ धाइ बिलोकहिं जाई।प्रमुदित फिरहिं जनमफलु पाई।।
nāri saneha bikala basa hohīṁ |cakaī sā̃jha samaya janu sohīṁ ||
mṛdu pada kamala kaṭhina magu jānī |gahabari hṛdayã kahahiṁ bara bānī ||
parasata mṛdula carana arunāre |sakucati mahi jimi hṛdaya hamāre ||
jauṁ jagadīsa inhahi banu dīnhā |kasa na sumanamaya māragu kīnhā ||
jauṁ māgā pāia bidhi pāhīṁ |e rakhiahiṁ sakhi ā̃khinha māhīṁ ||
je nara nāri na avasara āe |tinha siya rāmu na dekhana pāe ||
suni surupa būjhahiṁ akulāī |aba lagi gae kahā̃ lagi bhāī ||
samaratha dhāi bilokahiṁ jāī |pramudita phirahiṁ janamaphalu pāī ||
സ്നേഹം കൊണ്ട് വ്യാകുലരായ സ്ത്രീകൾ, സന്ധ്യാസമയത്ത് ചകവി പക്ഷിയെപ്പോലെ ദുഃഖിച്ചു. അവരുടെ താമരപോലുള്ള മൃദുവായ പാദങ്ങളും കഠിനമായ വഴിയും അറിഞ്ഞ്, ഹൃദയം നിറഞ്ഞ് നല്ല വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. "ആ മൃദുവായ ചുവന്ന പാദങ്ങൾ ഭൂമിയെ സ്പർശിക്കുമ്പോൾ, നമ്മുടെ ഹൃദയം ചുരുങ്ങുന്നതുപോലെ ഭൂമിയും ചുരുങ്ങുന്നു. ജഗദീശ ഇവർക്ക് കാട് നൽകിയെങ്കിൽ, അവരുടെ വഴിയെ പൂക്കൾ കൊണ്ട് നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ലയോ? നാം ചോദിക്കുന്നത് ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ചാൽ, സുഹൃത്തേ, ഇവരെ നമ്മുടെ കണ്ണുകളിൽ സൂക്ഷിക്കാം." ശരിയായ സമയത്ത് വരാത്ത പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും സീതാ രാമനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അവരുടെ സുന്ദരമായ രൂപം കേട്ട്, ആകാംക്ഷയോടെ, "സഹോദരാ, ഇതുവരെ എത്ര ദൂരം പോയി?" എന്ന് ചോദിച്ചു. ശേഷിയുള്ളവർ ഓടിച്ചെന്ന് അവരെ കണ്ടു, ജന്മഫലം നേടി ആനന്ദത്തോടെ തിരികെ വന്നു.
ദോഹ 121
अबला बालक बृद्ध जन कर मीजहिं पछिताहिं।होहिं प्रेमबस लोग इमि रामु जहाँ जहँ जाहिं।।121।।
abalā bālaka bṛddha jana kara mījahiṁ pachitāhiṁ |hohiṁ premabasa loga imi rāmu jahā̃ jahã jāhiṁ ||121||
സ്ത്രീകൾ, കുട്ടികൾ, വൃദ്ധർ കൈകൾ കുലുക്കി വിലപിക്കുന്നു. രാമൻ എവിടെ പോകുന്നോ, അവിടെയെല്ലാം ജനങ്ങൾ ഇങ്ങനെ സ്നേഹത്തിന്റെ വശരാകുന്നു.
ചൗപായി 122.1-4
गाँव गाँव अस होइ अनंदू।देखि भानुकुल कैरव चंदू।।
जे कछु समाचार सुनि पावहिं।ते नृप रानिहि दोसु लगावहिं।।
कहहिं एक अति भल नरनाहू।दीन्ह हमहि जोइ लोचन लाहू।।
कहहिं परस्पर लोग लोगाईं।बातें सरल सनेह सुहाईं।।
ते पितु मातु धन्य जिन्ह जाए।धन्य सो नगरु जहाँ तें आए।।
धन्य सो देसु सैलु बन गाऊँ।जहँ जहँ जाहिं धन्य सोइ ठाऊँ।।
सुख पायउ बिरंचि रचि तेही।ए जेहि के सब भाँति सनेही।।
राम लखन पथि कथा सुहाई।रही सकल मग कानन छाई।।
gā̃va gā̃va asa hoi anaṁdū |dekhi bhānukula kairava caṁdū ||
je kachu samācāra suni pāvahiṁ |te nṛpa rānihi dosu lagāvahiṁ ||
kahahiṁ eka ati bhala naranāhū |dīnha hamahi joi locana lāhū ||
kahahiṁ paraspara loga logāīṁ |bāteṁ sarala saneha suhāīṁ ||
te pitu mātu dhanya jinha jāe |dhanya so nagaru jahā̃ teṁ āe ||
dhanya so desu sailu bana gāū̃ |jahã jahã jāhiṁ dhanya soi ṭhāū̃ ||
sukha pāyau biraṁci raci tehī |e jehi ke saba bhā̃ti sanehī ||
rāma lakhana pathi kathā suhāī |rahī sakala maga kānana chāī ||
ഓരോ ഗ്രാമത്തിലും സൂര്യവംശത്തിലെ താമരയ്ക്ക് ചന്ദ്രനായ രാമനെ കണ്ട് അത്തരം ആനന്ദമുണ്ടായി. ചില വാർത്തകൾ കേട്ടറിഞ്ഞവർ രാജാവിനും രാജ്ഞിക്കും കുറ്റം ആരോപിച്ചു. ചിലർ, "ആ രാജാവ് വളരെ നല്ലവനാണ്, കാരണം അദ്ദേഹം നമ്മുടെ കണ്ണുകൾക്ക് ഈ വലിയ ലാഭം നൽകി" എന്നു പറഞ്ഞു. ആളുകൾ പരസ്പരം ലളിതമായ, സ്നേഹമുള്ള, സുന്ദരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. "അവരെ ജനിപ്പിച്ച പിതാവും മാതാവും ധന്യർ, അവർ വന്ന നഗരവും ധന്യം." "ആ നാട്, മലകൾ, കാടുകൾ, ഗ്രാമങ്ങൾ ധന്യമായവ, അവർ എവിടെ പോകുന്നോ ആ സ്ഥലവും ധന്യം." "ഈ ഇരുവരും എല്ലാ വിധത്തിലും സ്നേഹമുള്ളവരായിരിക്കുന്നവരെ സൃഷ്ടിച്ചതിൽ ബ്രഹ്മാവ് ആനന്ദം അനുഭവിച്ചു." വഴിയിൽ രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും സുന്ദരമായ കഥ എല്ലാ പാതയിലും കാട്ടിലും പരന്നു.
ദോഹ 122
एहि बिधि रघुकुल कमल रबि मग लोगन्ह सुख देत।जाहिं चले देखत बिपिन सिय सौमित्रि समेत।।122।।
ehi bidhi raghukula kamala rabi maga loganha sukha deta |jāhiṁ cale dekhata bipina siya saumitri sameta ||122||
ഈവിധം രഘുകുലകമലത്തിന് സൂര്യനായ രാമൻ, വഴിയിലുള്ള ജനങ്ങൾക്ക് സുഖം നൽകിക്കൊണ്ട്, കാടുകൾ നോക്കിക്കൊണ്ട്, സീതയും സുമിത്രയുടെ മകൻ ലക്ഷ്മണനും ഒരുമിച്ച് പോയി.
ചൗപായി 123.1-4
आगे रामु लखनु बने पाछें।तापस बेष बिराजत काछें।।
उभय बीच सिय सोहति कैसे।ब्रह्म जीव बिच माया जैसे।।
बहुरि कहउँ छबि जसि मन बसई।जनु मधु मदन मध्य रति लसई।।
उपमा बहुरि कहउँ जियँ जोही।जनु बुध बिधु बिच रोहिनि सोही।।
प्रभु पद रेख बीच बिच सीता।धरति चरन मग चलति सभीता।।
सीय राम पद अंक बराएँ।लखन चलहिं मगु दाहिन लाएँ।।
राम लखन सिय प्रीति सुहाई।बचन अगोचर किमि कहि जाई।।
खग मृग मगन देखि छबि होहीं।लिए चोरि चित राम बटोहीं।।
āge rāmu lakhanu bane pācheṁ |tāpasa beṣa birājata kācheṁ ||
ubhaya bīca siya sohati kaise |brahma jīva bica māyā jaise ||
bahuri kahaũ chabi jasi mana basaī |janu madhu madana madhya rati lasaī ||
upamā bahuri kahaũ jiyã johī |janu budha bidhu bica rohini sohī ||
prabhu pada rekha bīca bica sītā |dharati carana maga calati sabhītā ||
sīya rāma pada aṁka barāẽ |lakhana calahiṁ magu dāhina lāẽ ||
rāma lakhana siya prīti suhāī |bacana agocara kimi kahi jāī ||
khaga mṛga magana dekhi chabi hohīṁ |lie cori cita rāma baṭohīṁ ||
മുന്നിൽ രാമൻ നടന്നു, ലക്ഷ്മണൻ പിന്നിൽ വന്നു, ഇരുവരും തപസ്വിയുടെ വേഷത്തിൽ വിരാജിച്ചു. ആ ഇരുവർക്കും നടുവിൽ സീത എത്ര സുന്ദരമായി വിരാജിച്ചു, ബ്രഹ്മാവിനും ജീവനും നടുവിൽ മായ എങ്ങനെയുണ്ടോ അങ്ങനെ. വീണ്ടും എൻ മനസ്സിൽ വസിക്കുന്ന അവളുടെ സൗന്ദര്യത്തെപ്പറ്റി പറയുന്നു: വസന്തത്തിനും മന്മഥനും നടുവിൽ രതി തിളങ്ങുന്നതുപോലെ. വീണ്ടും എൻ ഹൃദയത്തിൽ തിരഞ്ഞെടുത്ത ഒരു ഉപമാനം പറയുന്നു: ബുധനും ചന്ദ്രനും നടുവിൽ രോഹിണി തിളങ്ങുന്നതുപോലെ. സീത ഭയത്തോടെ നടന്നു, തൻ സ്വാമിയുടെ പാദമുദ്രകൾക്കിടയിലുള്ള സ്ഥലങ്ങളിൽ തൻ പാദങ്ങൾ വെച്ചുകൊണ്ട്. സീതയുടെയും രാമന്റെയും പാദമുദ്രകൾ ഒഴിവാക്കി, ലക്ഷ്മണൻ വഴിയിൽ അവർക്ക് വലതുഭാഗത്തായി നടന്നു. രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എന്നിവരുടെ സുന്ദരമായ സ്നേഹം വാക്കുകൾക്ക് എത്താത്തത്; അതിനെ എങ്ങനെ പറയാൻ? പക്ഷികളും മാനുകളും അവരുടെ സൗന്ദര്യം കണ്ട് മോഹിതരായി, കാരണം വഴിപോകനായ രാമൻ അവയുടെ ഹൃദയങ്ങളെ മോഷ്ടിച്ചു.
ദോഹ 123
जिन्ह जिन्ह देखे पथिक प्रिय सिय समेत दोउ भाइ।भव मगु अगमु अनंदु तेइ बिनु श्रम रहे सिराइ।।123।।
jinha jinha dekhe pathika priya siya sameta dou bhāi |bhava magu agamu anaṁdu tei binu śrama rahe sirāi ||123||
സീതയോടൊപ്പം ആ രണ്ട് പ്രിയ സഹോദരന്മാരായ യാത്രക്കാരെ ആരെല്ലാം കണ്ടുവോ, അവർക്ക് കടക്കാൻ കഴിയാത്ത ഭവമാർഗം അധ്വാനമില്ലാതെ അവസാനിച്ചു, അവർ ആനന്ദത്താൽ നിറഞ്ഞു.
ചൗപായി 124.1-4
अजहुँ जासु उर सपनेहुँ काऊ।बसहुँ लखनु सिय रामु बटाऊ।।
राम धाम पथ पाइहि सोई।जो पथ पाव कबहुँ मुनि कोई।।
तब रघुबीर श्रमित सिय जानी।देखि निकट बटु सीतल पानी।।
तहँ बसि कंद मूल फल खाई।प्रात नहाइ चले रघुराई।।
देखत बन सर सैल सुहाए।बालमीकि आश्रम प्रभु आए।।
राम दीख मुनि बासु सुहावन।सुंदर गिरि काननु जलु पावन।।
सरनि सरोज बिटप बन फूले।गुंजत मंजु मधुप रस भूले।।
खग मृग बिपुल कोलाहल करहीं।बिरहित बैर मुदित मन चरहीं।।
ajahũ jāsu ura sapanehũ kāū |basahũ lakhanu siya rāmu baṭāū ||
rāma dhāma patha pāihi soī |jo patha pāva kabahũ muni koī ||
taba raghubīra śramita siya jānī |dekhi nikaṭa baṭu sītala pānī ||
tahã basi kaṁda mūla phala khāī |prāta nahāi cale raghurāī ||
dekhata bana sara saila suhāe |bālamīki āśrama prabhu āe ||
rāma dīkha muni bāsu suhāvana |suṁdara giri kānanu jalu pāvana ||
sarani saroja biṭapa bana phūle |guṁjata maṁju madhupa rasa bhūle ||
khaga mṛga bipula kolāhala karahīṁ |birahita baira mudita mana carahīṁ ||
ഇന്നും ആരുടെ ഹൃദയത്തിൽ, സ്വപ്നത്തിലും പോലും, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എന്നിവരും യാത്രക്കാരനായ രാമൻ വസിച്ചാൽ, അവർ രാമന്റെ ധാമത്തിലേക്കുള്ള വഴി പ്രാപിക്കും, ആ വഴി ഏത് മുനിയും അപൂർവ്വമായേ പ്രാപിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ രഘുവംശ വീരൻ, സീത ക്ഷീണിച്ചു എന്നറിഞ്ഞ്, അടുത്ത് ഒരു ആൽമരവും തണുത്ത വെള്ളവും കണ്ട്, അവിടെ തങ്ങി കിഴങ്ങുകൾ, വേരുകൾ, കനികൾ തിന്നു; പ്രഭാതത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, രഘുരായ തന്റെ വഴിയേ പോയി. സുന്ദരമായ കാടുകൾ, തടാകങ്ങൾ, മലകൾ കണ്ടുകൊണ്ട്, പ്രഭു വാൽമീകിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ വന്നു. രാമൻ മുനിയുടെ സുന്ദരമായ വാസസ്ഥലം കണ്ടു, സുന്ദരമായ മലയും കാടും പവിത്രമായ വെള്ളവും കൊണ്ടത്. തടാകങ്ങളിൽ താമരകൾ വിരിഞ്ഞു, കാട്ടു മരങ്ങൾ പൂത്തു, തേനീച്ചകൾ തേനിൽ മറന്ന് മധുരമായി പാടി. പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും വലിയ ശബ്ദമുണ്ടാക്കി, ശത്രുത്വമില്ലാതെ, സന്തോഷത്തോടെ ചുറ്റിനടന്നു.
ദോഹ 124
सुचि सुंदर आश्रमु निरखि हरषे राजिवनेन।सुनि रघुबर आगमनु मुनि आगें आयउ लेन।।124।।
suci suṁdara āśramu nirakhi haraṣe rājivanena |suni raghubara āgamanu muni āgeṁ āyau lena ||124||
പവിത്രസുന്ദരമായ ആശ്രമം കണ്ട് താമരക്കണ്ണനായ രാമൻ ആനന്ദിച്ചു; രഘുവംശത്തിൽ ഉത്തമനായ രാമന്റെ വരവിനെക്കുറിച്ച് കേട്ട് മുനി അദ്ദേഹത്തെ സ്വാഗതം ചെയ്യാൻ മുന്നോട്ട് വന്നു.
ചൗപായി 125.1-4
मुनि कहुँ राम दंडवत कीन्हा।आसिरबादु बिप्रबर दीन्हा।।
देखि राम छबि नयन जुड़ाने।करि सनमानु आश्रमहिं आने।।
मुनिबर अतिथि प्रानप्रिय पाए।कंद मूल फल मधुर मगाए।।
सिय सौमित्रि राम फल खाए।तब मुनि आश्रम दिए सुहाए।।
बालमीकि मन आनँदु भारी।मंगल मूरति नयन निहारी।।
तब कर कमल जोरि रघुराई।बोले बचन श्रवन सुखदाई।।
तुम्ह त्रिकाल दरसी मुनिनाथा।बिस्व बदर जिमि तुम्हरें हाथा।।
अस कहि प्रभु सब कथा बखानी।जेहि जेहि भाँति दीन्ह बनु रानी।।
muni kahũ rāma daṁḍavata kīnhā |āsirabādu biprabara dīnhā ||
dekhi rāma chabi nayana juṛāne |kari sanamānu āśramahiṁ āne ||
munibara atithi prānapriya pāe |kaṁda mūla phala madhura magāe ||
siya saumitri rāma phala khāe |taba muni āśrama die suhāe ||
bālamīki mana ānãdu bhārī |maṁgala mūrati nayana nihārī ||
taba kara kamala jori raghurāī |bole bacana śravana sukhadāī ||
tumha trikāla darasī munināthā |bisva badara jimi tumhareṁ hāthā ||
asa kahi prabhu saba kathā bakhānī |jehi jehi bhā̃ti dīnha banu rānī ||
മുനിയെ രാമൻ ദണ്ഡവത് ചെയ്തു; ബ്രാഹ്മണ ശ്രേഷ്ഠൻ ആശീർവാദം നൽകി. രാമന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ തണുത്തു; ബഹുമാനിച്ച് ആശ്രമത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. പ്രാണനേക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥികളെ ലഭിച്ച മുനിശ്രേഷ്ഠൻ, കന്ദങ്ങൾ, വേരുകൾ, മധുരമായ ഫലങ്ങൾ എടുത്തുവരാൻ കല്പിച്ചു. സീത, സൗമിത്രി, രാമൻ ഫലങ്ങൾ തിന്നു; പിന്നെ മുനി ആശ്രമത്തിൽ സുന്ദരമായ സ്ഥലങ്ങൾ അവർക്ക് നൽകി. വാൽമീകിയുടെ മനസ്സ് മഹത്തായ ആനന്ദം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു; മംഗള മൂർത്തിയെ തന്റെ കണ്ണുകൾ കൊണ്ട് നോക്കി. അപ്പോൾ രഘുരായ തന്റെ താമര കൈകൾ കൂട്ടി, ചെവിക്ക് സുഖം നൽകുന്ന വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. മുനിനാഥാ, നീ മൂന്ന് കാലങ്ങളെയും കാണുന്നവനാണ്; നിന്റെ കൈയിൽ വിശ്വം ഒരു ബദരി പഴം പോലെയിരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, പ്രഭു എല്ലാ കഥയും വിവരിച്ചു; രാണി എങ്ങനെ എങ്ങനെ അവനെ കാട്ടിലേക്ക് അയച്ചു.
ദോഹ 125
तात बचन पुनि मातु हित भाइ भरत अस राउ।मो कहुँ दरस तुम्हार प्रभु सबु मम पुन्य प्रभाउ।।125।।
tāta bacana puni mātu hita bhāi bharata asa rāu |mo kahũ darasa tumhāra prabhu sabu mama punya prabhāu ||125||
പിതാവിന്റെ വാക്ക്, പിന്നെ മാതാവിന്റെ ഹിതം, സഹോദരൻ ഭരതൻ രാജാവായി, മാത്രമല്ല എനിക്ക് നിങ്ങളുടെ ദർശനം ലഭിച്ചു പ്രഭോ. ഇവയെല്ലാം എന്റെ പുണ്യത്തിന്റെ ഫലമേ.
ചൗപായി 126.1-4
देखि पाय मुनिराय तुम्हारे।भए सुकृत सब सुफल हमारे।।
अब जहँ राउर आयसु होई।मुनि उदबेगु न पावै कोई।।
मुनि तापस जिन्ह तें दुखु लहहीं।ते नरेस बिनु पावक दहहीं।।
मंगल मूल बिप्र परितोषू।दहइ कोटि कुल भूसुर रोषू।।
अस जियँ जानि कहिअ सोइ ठाऊँ।सिय सौमित्रि सहित जहँ जाऊँ।।
तहँ रचि रुचिर परन तृन साला।बासु करौ कछु काल कृपाला।।
सहज सरल सुनि रघुबर बानी।साधु साधु बोले मुनि ग्यानी।।
कस न कहहु अस रघुकुलकेतू।तुम्ह पालक संतत श्रुति सेतू।।
dekhi pāya munirāya tumhāre |bhae sukṛta saba suphala hamāre ||
aba jahã rāura āyasu hoī |muni udabegu na pāvai koī ||
muni tāpasa jinha teṁ dukhu lahahīṁ |te naresa binu pāvaka dahahīṁ ||
maṁgala mūla bipra paritoṣū |dahai koṭi kula bhūsura roṣū ||
asa jiyã jāni kahia soi ṭhāū̃ |siya saumitri sahita jahã jāū̃ ||
tahã raci rucira parana tṛna sālā |bāsu karau kachu kāla kṛpālā ||
sahaja sarala suni raghubara bānī |sādhu sādhu bole muni gyānī ||
kasa na kahahu asa raghukulaketū |tumha pālaka saṁtata śruti setū ||
മുനിമാരുടെ രാജാവേ, അങ്ങയുടെ പാദങ്ങൾ കണ്ടു, ഞങ്ങളുടെ എല്ലാ നല്ല കർമ്മങ്ങളും ഫലിച്ചു. ഇനി, അങ്ങ് എവിടെ ആജ്ഞ ചെയ്യുന്നോ, അവിടെ ഒരു മുനിക്കും യാതൊരു ബുദ്ധിമുട്ടും ഉണ്ടാകരുത്. മുനിമാരും തപസ്വികളും ആർ മൂലം ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നോ, ആ രാജാക്കന്മാർ തീയില്ലാതെ എരിഞ്ഞടങ്ങുന്നു. ബ്രാഹ്മണന്റെ തൃപ്തി എല്ലാ മംഗളങ്ങൾക്കും മൂലം, ഭൂമിയിലെ ദേവന്മാരുടെ കോപം കോടി കുലങ്ങളെ എരിക്കുന്നു. ഇത് ഹൃദയത്തിൽ അറിഞ്ഞ്, സീതയും സുമിത്രയുടെ മകൻ ലക്ഷ്മണനും കൂടെ ഞാൻ പോകാവുന്ന സ്ഥലം പറയണം. അവിടെ ഇലകളും പുല്ലും കൊണ്ട് സുന്ദരമായ പർണശാല നിർമ്മിച്ച്, കൃപാലുവേ, കുറച്ചുകാലം വാസം ചെയ്യാം. രഘുവംശത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമന്റെ സ്വാഭാവികവും ലളിതവുമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ജ്ഞാനിയായ മുനി "സാധു, സാധു" എന്നു പറഞ്ഞു. "രഘുകുലത്തിന്റെ കൊടിയേ, നീ ഇങ്ങനെ എന്തിന് പറയാൻ കൂടാത്? നീ ശ്രുതികളുടെ പാലത്തിന്റെ എന്നും സംരക്ഷകൻ."
ഛന്ദ് 126
श्रुति सेतु पालक राम तुम्ह जगदीस माया जानकी।जो सृजति जगु पालति हरति रूख पाइ कृपानिधान की।।
जो सहससीसु अहीसु महिधरु लखनु सचराचर धनी।सुर काज धरि नरराज तनु चले दलन खल निसिचर अनी।।
śruti setu pālaka rāma tumha jagadīsa māyā jānakī |jo sṛjati jagu pālati harati rūkha pāi kṛpānidhāna kī ||
jo sahasasīsu ahīsu mahidharu lakhanu sacarācara dhanī |sura kāja dhari nararāja tanu cale dalana khala nisicara anī ||
നീ തന്നെ വേദങ്ങളുടെ പാലത്തിന്റെ കാവൽക്കാരനായ രാമൻ, ജഗദീശ്വരൻ; ജാനകി മായയാകുന്നു, കൃപാനിധാനന്റെ കൃപ സ്വീകരിച്ച് ലോകത്തെ സൃഷ്ടിച്ച്, പരിപാലിച്ച്, നശിപ്പിക്കുന്നവൾ. ആയിരം തലകളുള്ള ശേഷൻ, സർപ്പങ്ങളുടെ അധിപൻ, ഭൂമിയെ താങ്ങുന്നവൻ, ചരാചരങ്ങളുടെ യജമാൻ ആയിരിക്കുന്നവൻ ലക്ഷ്മണൻ. ദേവന്മാരുടെ കാര്യത്തിനായി നരരാജാവിന്റെ ശരീരം ധരിച്ച്, ദുഷ്ട രാക്ഷസ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കാൻ പുറപ്പെടുന്നു.
സോരഠാ 126
राम सरुप तुम्हार बचन अगोचर बुद्धिपर।अबिगत अकथ अपार नेति नित निगम कह।।126।।
rāma sarupa tumhāra bacana agocara buddhipara |abigata akatha apāra neti nita nigama kaha ||126||
രാമാ, നിന്റെ സ്വരൂപം വാക്കിന് എത്താത്തത്, ബുദ്ധിക്ക് അതീതമായത്. അത് അജ്ഞേയമാണ്, വർണ്ണിക്കാനാവാത്തത്, അപാരമായത്; വേദങ്ങൾ എപ്പോഴും അതിനെപ്പറ്റി 'ഇതല്ല, ഇതല്ല' എന്ന് പറയുന്നു.
ചൗപായി 127.1-4
जगु पेखन तुम्ह देखनिहारे।बिधि हरि संभु नचावनिहारे।।
तेउ न जानहिं मरमु तुम्हारा।औरु तुम्हहि को जाननिहारा।।
सोइ जानइ जेहि देहु जनाई।जानत तुम्हहि तुम्हइ होइ जाई।।
तुम्हरिहि कृपाँ तुम्हहि रघुनंदन।जानहिं भगत भगत उर चंदन।।
चिदानंदमय देह तुम्हारी।बिगत बिकार जान अधिकारी।।
नर तनु धरेहु संत सुर काजा।कहहु करहु जस प्राकृत राजा।।
राम देखि सुनि चरित तुम्हारे।जड़ मोहहिं बुध होहिं सुखारे।।
तुम्ह जो कहहु करहु सबु साँचा।जस काछिअ तस चाहिअ नाचा।।
jagu pekhana tumha dekhanihāre |bidhi hari saṁbhu nacāvanihāre ||
teu na jānahiṁ maramu tumhārā |auru tumhahi ko jānanihārā ||
soi jānai jehi dehu janāī |jānata tumhahi tumhai hoi jāī ||
tumharihi kṛpā̃ tumhahi raghunaṁdana |jānahiṁ bhagata bhagata ura caṁdana ||
cidānaṁdamaya deha tumhārī |bigata bikāra jāna adhikārī ||
nara tanu dharehu saṁta sura kājā |kahahu karahu jasa prākṛta rājā ||
rāma dekhi suni carita tumhāre |jaṛa mohahiṁ budha hohiṁ sukhāre ||
tumha jo kahahu karahu sabu sā̃cā |jasa kāchia tasa cāhia nācā ||
ലോകം ഒരു കാഴ്ചയാണ്, നിങ്ങളാണ് അതു കാണുന്നവൻ; ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, ശംഭു എന്നിവർ അതിനെ ആടിക്കുന്നവർ. അവർക്കും നിങ്ങളുടെ രഹസ്യം അറിയില്ല; മറ്റു ആർക്കാണ് നിങ്ങളെ അറിയാൻ കഴിയുക? നിങ്ങൾ ആർക്ക് അറിയിക്കുന്നുവോ അവനു മാത്രമേ അറിയൂ; നിങ്ങളെ അറിഞ്ഞവൻ നിങ്ങളായി മാറുന്നു. നിങ്ങളുടെ കൃപയാൽ മാത്രം, രഘുനന്ദനാ, ഭക്തർ നിങ്ങളെ അറിയുന്നു; ഭക്തരുടെ ഹൃദയത്തിന് നിങ്ങളാണ് ചന്ദനം. നിങ്ങളുടെ ശരീരം ചിദാനന്ദമയമാണ്, എല്ലാ മാറ്റങ്ങളിൽ നിന്നും മുക്തം; അധികാരമുള്ളവർ മാത്രമേ ഇത് അറിയൂ. സന്തുകൾക്കായും ദേവന്മാർക്കായും മനുഷ്യ ശരീരം ധരിക്കുന്നു; സാധാരണ രാജാവിനെപ്പോലെ പറയുന്നു, ചെയ്യുന്നു. രാമാ, നിങ്ങളുടെ ചരിത്രങ്ങൾ കണ്ടു കേട്ടു, മന്ദബുദ്ധികൾ മയങ്ങുന്നു, ജ്ഞാനികൾ സന്തോഷിക്കുന്നു. നിങ്ങൾ പറയുന്നതും ചെയ്യുന്നതും എല്ലാം പൂർണ്ണ സത്യം; വേഷം എങ്ങനെയുണ്ടോ, നൃത്തവും അങ്ങനെ തന്നെ ആയിരിക്കണം.
ദോഹ 127
पूँछेहु मोहि कि रहौं कहँ मैं पूँछत सकुचाउँ।जहँ न होहु तहँ देहु कहि तुम्हहि देखावौं ठाउँ।।127।।
pū̃chehu mohi ki rahauṁ kahã maiṁ pū̃chata sakucāũ |jahã na hohu tahã dehu kahi tumhahi dekhāvauṁ ṭhāũ ||127||
നിങ്ങൾ എന്നോട് ഞാൻ എവിടെ താമസിക്കണം എന്ന് ചോദിക്കുന്നു; ഞാൻ നിങ്ങളോട് ചോദിക്കാൻ ലജ്ജിക്കുന്നു. നിങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത സ്ഥലം പറയൂ; അവിടെ ഞാൻ നിങ്ങൾക്ക് കാണിക്കുന്ന സ്ഥലം.
ചൗപായി 128.1-4
सुनि मुनि बचन प्रेम रस साने।सकुचि राम मन महुँ मुसुकाने।।
बालमीकि हँसि कहहिं बहोरी।बानी मधुर अमिअ रस बोरी।।
सुनहु राम अब कहउँ निकेता।जहाँ बसहु सिय लखन समेता।।
जिन्ह के श्रवन समुद्र समाना।कथा तुम्हारि सुभग सरि नाना।।
भरहिं निरंतर होहिं न पूरे।तिन्ह के हिय तुम्ह कहुँ गृह रूरे।।
लोचन चातक जिन्ह करि राखे।रहहिं दरस जलधर अभिलाषे।।
निदरहिं सरित सिंधु सर भारी।रूप बिंदु जल होहिं सुखारी।।
तिन्ह के हृदय सदन सुखदायक।बसहु बंधु सिय सह रघुनायक।।
suni muni bacana prema rasa sāne |sakuci rāma mana mahũ musukāne ||
bālamīki hãsi kahahiṁ bahorī |bānī madhura amia rasa borī ||
sunahu rāma aba kahaũ niketā |jahā̃ basahu siya lakhana sametā ||
jinha ke śravana samudra samānā |kathā tumhāri subhaga sari nānā ||
bharahiṁ niraṁtara hohiṁ na pūre |tinha ke hiya tumha kahũ gṛha rūre ||
locana cātaka jinha kari rākhe |rahahiṁ darasa jaladhara abhilāṣe ||
nidarahiṁ sarita siṁdhu sara bhārī |rūpa biṁdu jala hohiṁ sukhārī ||
tinha ke hṛdaya sadana sukhadāyaka |basahu baṁdhu siya saha raghunāyaka ||
മുനിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, പ്രേമത്തിന്റെ രസത്തിൽ മുഴുകി, രാമൻ ലജ്ജിച്ച് തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പുഞ്ചിരിച്ചു. വാല്മീകി വീണ്ടും പുഞ്ചിരിച്ച്, അമൃത രസത്താൽ നിറഞ്ഞ മധുരമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു. കേൾക്കുക രാമ; ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിനക്ക് വാസസ്ഥലങ്ങൾ പറയാം, അവിടെ സീതയും ലക്ഷ്മണനും സഹിതം നീ താമസിക്കാം. ആരുടെ ചെവികൾ സമുദ്രം പോലെയും, നിന്റെ കഥകൾ അതിലേക്ക് വന്നു ചേരുന്ന പല സുന്ദരമായ നദികൾ പോലെയുമാണോ, അവ നിർത്താതെ നിറച്ചുകൊണ്ടിരുന്നാലും ഒരിക്കലും നിറയുന്നില്ലയോ, അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിനക്ക് സുന്ദരമായ വീടുണ്ട്. ആരുടെ കണ്ണുകളെ ചാതകപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ ആക്കിയിരിക്കുന്നുവോ, മേഘത്തിനായി എങ്ങനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അങ്ങനെ നിന്റെ ദർശനത്തിനായി എപ്പോഴും ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ, ആര് നദികളെയും കടലിനെയും വലിയ തടാകങ്ങളെയും അവഗണിച്ച്, നിന്റെ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ഒരു തുള്ളി വെള്ളത്താൽ സന്തോഷിക്കുന്നുവോ, അവരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ സുഖം നൽകുന്ന വാസസ്ഥലങ്ങളാണ്; അവിടെ വാസം ചെയ്യുക, രഘുനായക, നിന്റെ സഹോദരനും സീതയും സഹിതം.
ദോഹ 128
जसु तुम्हार मानस बिमल हंसिनि जीहा जासु।मुकुताहल गुन गन चुनइ राम बसहु हियँ तासु।।128।।
jasu tumhāra mānasa bimala haṁsini jīhā jāsu |mukutāhala guna gana cunai rāma basahu hiyã tāsu ||128||
നിങ്ങളുടെ കീർത്തി പരിശുദ്ധമായ മാനസ തടാകം, അതിൽ നിന്ന് നിങ്ങളുടെ പല ഗുണങ്ങളുടെയും മുത്തുകൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന പെൺ അരയന്നമാക നാവ് ആരുടേതോ, രാമാ, ആ വ്യക്തിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കണമേ.
ചൗപായി 129.1-4
प्रभु प्रसाद सुचि सुभग सुबासा।सादर जासु लहइ नित नासा।।
तुम्हहि निबेदित भोजन करहीं।प्रभु प्रसाद पट भूषन धरहीं।।
सीस नवहिं सुर गुरु द्विज देखी।प्रीति सहित करि बिनय बिसेषी।।
कर नित करहिं राम पद पूजा।राम भरोस हृदयँ नहि दूजा।।
चरन राम तीरथ चलि जाहीं।राम बसहु तिन्ह के मन माहीं।।
मंत्रराजु नित जपहिं तुम्हारा।पूजहिं तुम्हहि सहित परिवारा।।
तरपन होम करहिं बिधि नाना।बिप्र जेवाँइ देहिं बहु दाना।।
तुम्ह तें अधिक गुरहि जियँ जानी।सकल भायँ सेवहिं सनमानी।।
prabhu prasāda suci subhaga subāsā |sādara jāsu lahai nita nāsā ||
tumhahi nibedita bhojana karahīṁ |prabhu prasāda paṭa bhūṣana dharahīṁ ||
sīsa navahiṁ sura guru dvija dekhī |prīti sahita kari binaya biseṣī ||
kara nita karahiṁ rāma pada pūjā |rāma bharosa hṛdayã nahi dūjā ||
carana rāma tīratha cali jāhīṁ |rāma basahu tinha ke mana māhīṁ ||
maṁtrarāju nita japahiṁ tumhārā |pūjahiṁ tumhahi sahita parivārā ||
tarapana homa karahiṁ bidhi nānā |bipra jevā̃i dehiṁ bahu dānā ||
tumha teṁ adhika gurahi jiyã jānī |sakala bhāyã sevahiṁ sanamānī ||
അവരുടെ നാസികകൾ എപ്പോഴും ഭക്തിയോടെ സ്വാമിയുടെ പ്രസാദത്തിന്റെ പവിത്രമായ, സുന്ദരമായ സുഗന്ധം സ്വീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം നിങ്ങൾക്ക് നിവേദിച്ച ഭക്ഷണം മാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്നു, സ്വാമിയുടെ പ്രസാദമായ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും ധരിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ, ഗുരു, ബ്രാഹ്മണൻ എന്നിവരെ കണ്ടാൽ തല വളയ്ക്കുന്നു, സ്നേഹത്തോടെ വിശേഷമായ വിനയം കാണിക്കുന്നു. അവരുടെ കൈകൾ എപ്പോഴും രാമന്റെ പാദങ്ങളെ പൂജിക്കുന്നു, അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ രാമനെ ഒഴിച്ചു മറ്റ് വിശ്വാസമില്ല. അവരുടെ പാദങ്ങൾ രാമന്റെ തീർത്ഥങ്ങളിലേക്ക് നടന്നു പോകുന്നു: രാമാ, അത്തരം ആളുകളുടെ മനസ്സിൽ വസിക്കണമേ. നിങ്ങളുടെ നാമത്തെ, മന്ത്രങ്ങൾക്ക് രാജാവിനെ, എപ്പോഴും ജപിക്കുന്നു, കുടുംബ സമേതം നിങ്ങളെ പൂജിക്കുന്നു. പലവിധത്തിൽ തർപ്പണം, ഹോമം ചെയ്യുന്നു, ബ്രാഹ്മണർക്ക് ഭക്ഷണം നൽകി അനേകം ദാനങ്ങൾ കൊടുക്കുന്നു. ഗുരുവിനെ നിങ്ങളെക്കാൾ വലിയവരായി തങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ അറിഞ്ഞു, എല്ലാ വിധത്തിലും ബഹുമാനത്തോടെ സേവിക്കുന്നു.
ദോഹ 129
सबु करि मागहिं एक फलु राम चरन रति होउ।तिन्ह कें मन मंदिर बसहु सिय रघुनंदन दोउ।।129।।
sabu kari māgahiṁ eka phalu rāma carana rati hou |tinha keṁ mana maṁdira basahu siya raghunaṁdana dou ||129||
ഇവയെല്ലാം ചെയ്ത് ഒരേയൊരു ഫലത്തെ ആവശ്യപ്പെടുന്നു: രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ സ്നേഹം ഉണ്ടാകണം. അവരുടെ മനസ്സിന്റെ ക്ഷേത്രത്തിൽ സീതയും രഘുനന്ദനനും രണ്ടുപേരും വാസം ചെയ്യട്ടെ.
Frequently Asked Questions
परंपरा में इसे ‘दर्शन-माहात्म्य’ खंड माना जाता है: राम-सीता-लक्ष्मण के वन-पथ-दर्शन का वर्णन सुनने/पढ़ने से मन में प्रेम-वैराग्य जागता है, तीर्थ-भाव (चरन-तीरथ) और साधु-संग की रुचि बढ़ती है, तथा ‘हृदय-आश्रम’ में राम-निवास की आकांक्षा दृढ़ होती है—यही इसका मुख्य पुण्य-फल कहा जाता है।
अनेक रामानंदी/मानस-परंपराओं में सामान्य राम-नाम समपुट लिया जाता है—‘श्रीराम जय राम जय जय राम’—विशेषकर दोहा 126–129 (राम की अगोचरता और भक्त-हृदय-निवास) के साथ। कुछ पाठ-परंपराएँ ‘राम’ नाम का एक-एक समपुट प्रत्येक दोहा के आरंभ/अंत में जोड़कर जप-लय बनाती हैं।
Ask anything about Prakarana 13 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
