Prakarana 13
त्याग और आज्ञापालन का सोपान: राजधर्म के शिखर से वनगमन का अवरोह, जहाँ ‘लोक-मान्यता’ (जन-प्रेम) और ‘आत्म-निवेदन’ (ईश्वर-इच्छा) एक हो जाते हैं। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रियतम-धर्म (राम) का अनुसरण बाह्य सुख-सुविधा से ऊपर है; करुणा, शील और मर्यादा ही मुक्ति-पथ की पहली वास्तविक सीढ़ी है।
Ayodhya Kand mein sabko dukh hota hai, lekin yeh dukh sirf rona-rona nahi hai. Logon ka dharam samajhte hain ki Rama jaise maryada purush ko chhod ke jungle jana sahi hai. Jab Rama, Sita aur Lakshman jungle ke raste se ja rahe the, to gaon aur shehar ke log unhe dekh kar hairaan reh gaye. Logon ko lagta tha ki itna sundar chehra aur itna accha insaan jungle mein kaise ja sakta hai. Tulsidas ji ke hisaab se, bhagwan sirf rajmahal mein nahi rehte, woh sadak par bhi logon ke beech rehte hain. Phir Valmiki ki ashram ka scene aata hai, jahan sab shant aur saaf hota hai. Wahan mehmanon ka swagat hota hai aur sant log sikhate hain ki asli baat kya hai. Yeh samajhne ka matlab hai ki jungle actually apne dil ke andar ka safar hai. Rama jo nirguna hain, woh kahani ke roop mein samne aate hain. Ant mein, saccha dharam yeh hai ki Rama apne dil ke ashram mein bas jayein.
Verses
Chaupai 120.1-4
जौं ए कंद मूल फल खाहीं।बादि सुधादि असन जग माहीं।।
एक कहहिं ए सहज सुहाए।आपु प्रगट भए बिधि न बनाए।।
जहँ लगि बेद कही बिधि करनी।श्रवन नयन मन गोचर बरनी।।
देखहु खोजि भुअन दस चारी।कहँ अस पुरुष कहाँ असि नारी।।
इन्हहि देखि बिधि मनु अनुरागा।पटतर जोग बनावै लागा।।
कीन्ह बहुत श्रम ऐक न आए।तेहिं इरिषा बन आनि दुराए।।
एक कहहिं हम बहुत न जानहिं।आपुहि परम धन्य करि मानहिं।।
ते पुनि पुन्यपुंज हम लेखे।जे देखहिं देखिहहिं जिन्ह देखे।।
jauṁ e kaṁda mūla phala khāhīṁ |bādi sudhādi asana jaga māhīṁ ||
eka kahahiṁ e sahaja suhāe |āpu pragaṭa bhae bidhi na banāe ||
jahã lagi beda kahī bidhi karanī |śravana nayana mana gocara baranī ||
dekhahu khoji bhuana dasa cārī |kahã asa puruṣa kahā̃ asi nārī ||
inhahi dekhi bidhi manu anurāgā |paṭatara joga banāvai lāgā ||
kīnha bahuta śrama aika na āe |tehiṁ iriṣā bana āni durāe ||
eka kahahiṁ hama bahuta na jānahiṁ |āpuhi parama dhanya kari mānahiṁ ||
te puni punyapuṁja hama lekhe |je dekhahiṁ dekhihahiṁ jinha dekhe ||
Agar ye dono kand, mool aur phal kha kar rahenge, to duniya ki saari amrit aur baaki acchi cheezein bekar bani hain. Kuch kehte hain, ye dono apne aap sundar hain, khud paida hue, Brahma ne banaye nahi. Vedon mein Brahma ke jo kaam bataye hain, aur jo kuch kaano, aankho aur dimaag se samajh aata hai, us sab ko dhyan mein rakh kar... chaudah lok dhoondh ke dekho, aisa aadmi kahan hai aur aisi aurat kahan hai? Inhe dekh kar Brahma ke dil mein chahat jagi, aur unhone inke jaisi jodi banane lage. Bahut mehnat ki, par ek bhi inke jaisa nahi bana. To jalan mein aakar inhe jungle mein le jaakar chhupa diya. Doosre kehte hain, hum zyada nahi jaante, par apne aapko bahut dhanya maante hain. Aur hamare hisaab se wo bhi bahut punya wale hain, jo inhe dekh rahe hain, jo dekhenge, aur jinhone dekha hai.
Doha 120
एहि बिधि कहि कहि बचन प्रिय लेहिं नयन भरि नीर।किमि चलिहहि मारग अगम सुठि सुकुमार सरीर।।120।।
ehi bidhi kahi kahi bacana priya lehiṁ nayana bhari nīra |kimi calihahi māraga agama suṭhi sukumāra sarīra ||120||
Aise hi pyare pyare bol bol ke unke aankhon mein aansoo aa gaye. Bole, itna naram naram badan lekar ye log aise mushkil raaste par kaise chalenge?
Chaupai 121.1-4
नारि सनेह बिकल बस होहीं।चकई साँझ समय जनु सोहीं।।
मृदु पद कमल कठिन मगु जानी।गहबरि हृदयँ कहहिं बर बानी।।
परसत मृदुल चरन अरुनारे।सकुचति महि जिमि हृदय हमारे।।
जौं जगदीस इन्हहि बनु दीन्हा।कस न सुमनमय मारगु कीन्हा।।
जौं मागा पाइअ बिधि पाहीं।ए रखिअहिं सखि आँखिन्ह माहीं।।
जे नर नारि न अवसर आए।तिन्ह सिय रामु न देखन पाए।।
सुनि सुरुप बूझहिं अकुलाई।अब लगि गए कहाँ लगि भाई।।
समरथ धाइ बिलोकहिं जाई।प्रमुदित फिरहिं जनमफलु पाई।।
nāri saneha bikala basa hohīṁ |cakaī sā̃jha samaya janu sohīṁ ||
mṛdu pada kamala kaṭhina magu jānī |gahabari hṛdayã kahahiṁ bara bānī ||
parasata mṛdula carana arunāre |sakucati mahi jimi hṛdaya hamāre ||
jauṁ jagadīsa inhahi banu dīnhā |kasa na sumanamaya māragu kīnhā ||
jauṁ māgā pāia bidhi pāhīṁ |e rakhiahiṁ sakhi ā̃khinha māhīṁ ||
je nara nāri na avasara āe |tinha siya rāmu na dekhana pāe ||
suni surupa būjhahiṁ akulāī |aba lagi gae kahā̃ lagi bhāī ||
samaratha dhāi bilokahiṁ jāī |pramudita phirahiṁ janamaphalu pāī ||
Auraton ka dil pyaar se bhar gaya, unke dimaag ki halat kharab ho gayi, jaise shaam ke waqt chakwi bird ko hota hai. Unke pair bahut naram the aur raasta kathin tha, ye baat jaan ke unke dil mein bhaari feeling aayi, aur unhone ye khoobsurat baatein kahi. Jab unke naram laal pair zameen ko choote, toh zameen sijh jati hai, bilkul jaise hamara dil sijhta hai. Agar bhagwan ne inko jungle diya hai, toh phir inka raasta phoolon ka kyun nahi banaya? Agar hum jo maange wo Brahma se mil sake, toh yaar, hum inko apni aankhon mein rakh lein. Jitne log waqt pe nahi pahunche, unhe Sita aur Ram ka darshan nahi mil paaya. Unke khoobsurat roop ki baatein sun ke log pareshan hokar poochte the, bhai, ab tak kahan tak gaye hain? Jo log chal sakte the, wo daud ke gaye, unhe dekha, aur khushi se wapas aaye, jaise unka janam kaamyaab ho gaya ho.
Doha 121
अबला बालक बृद्ध जन कर मीजहिं पछिताहिं।होहिं प्रेमबस लोग इमि रामु जहाँ जहँ जाहिं।।121।।
abalā bālaka bṛddha jana kara mījahiṁ pachitāhiṁ |hohiṁ premabasa loga imi rāmu jahā̃ jahã jāhiṁ ||121||
auratein, bachche aur budhe log haath malte hain aur dukhi hote hain. jahan jahan Ram jaate hain, log waise hi prem mein doob jaate hain.
Chaupai 122.1-4
गाँव गाँव अस होइ अनंदू।देखि भानुकुल कैरव चंदू।।
जे कछु समाचार सुनि पावहिं।ते नृप रानिहि दोसु लगावहिं।।
कहहिं एक अति भल नरनाहू।दीन्ह हमहि जोइ लोचन लाहू।।
कहहिं परस्पर लोग लोगाईं।बातें सरल सनेह सुहाईं।।
ते पितु मातु धन्य जिन्ह जाए।धन्य सो नगरु जहाँ तें आए।।
धन्य सो देसु सैलु बन गाऊँ।जहँ जहँ जाहिं धन्य सोइ ठाऊँ।।
सुख पायउ बिरंचि रचि तेही।ए जेहि के सब भाँति सनेही।।
राम लखन पथि कथा सुहाई।रही सकल मग कानन छाई।।
gā̃va gā̃va asa hoi anaṁdū |dekhi bhānukula kairava caṁdū ||
je kachu samācāra suni pāvahiṁ |te nṛpa rānihi dosu lagāvahiṁ ||
kahahiṁ eka ati bhala naranāhū |dīnha hamahi joi locana lāhū ||
kahahiṁ paraspara loga logāīṁ |bāteṁ sarala saneha suhāīṁ ||
te pitu mātu dhanya jinha jāe |dhanya so nagaru jahā̃ teṁ āe ||
dhanya so desu sailu bana gāū̃ |jahã jahã jāhiṁ dhanya soi ṭhāū̃ ||
sukha pāyau biraṁci raci tehī |e jehi ke saba bhā̃ti sanehī ||
rāma lakhana pathi kathā suhāī |rahī sakala maga kānana chāī ||
Har gaon mein bahut khushi thi jab unhe Ram dekha, jo suraj ki vansh ke kamal ka chaand the. Jin logo ne khabar suni thi unhone raja aur rani ko dosh diya. Kuch log bole, raja bahut acche the, unhone hamari aankhon ko bada faida diya. Aadmi aur aurate ek dusre se aise baat kar rahe the jo seedhi, pyaari aur dilkash thi. Maa baap dhany hai jinhone unhe paida kiya, aur dhany hai wo shehar jahan se wo aaye. Dhany hai wo desh, pahad, jungle aur gaon, aur dhany hai wo har jagah jahan wo jaate hain. Brahma ko khushi mili ki unhe banane mein jinhe ye dono har tarah se pyaare hain. Ram aur Lakshman ki raaste ki khoobsurat kahaani har raste aur jungle mein phail gayi.
Doha 122
एहि बिधि रघुकुल कमल रबि मग लोगन्ह सुख देत।जाहिं चले देखत बिपिन सिय सौमित्रि समेत।।122।।
ehi bidhi raghukula kamala rabi maga loganha sukha deta |jāhiṁ cale dekhata bipina siya saumitri sameta ||122||
Is tarah Ram, jo Raghu kul ke kamal ke liye suraj jaise the, unhone raste ke logon ko khushi di. Wo jaise jaise aage badh rahe the, jungle ko dekhte hue, Sita aur Lakshman ke saath chale ja rahe the. Lakshman Sumitra ke bete the.
Chaupai 123.1-4
आगे रामु लखनु बने पाछें।तापस बेष बिराजत काछें।।
उभय बीच सिय सोहति कैसे।ब्रह्म जीव बिच माया जैसे।।
बहुरि कहउँ छबि जसि मन बसई।जनु मधु मदन मध्य रति लसई।।
उपमा बहुरि कहउँ जियँ जोही।जनु बुध बिधु बिच रोहिनि सोही।।
प्रभु पद रेख बीच बिच सीता।धरति चरन मग चलति सभीता।।
सीय राम पद अंक बराएँ।लखन चलहिं मगु दाहिन लाएँ।।
राम लखन सिय प्रीति सुहाई।बचन अगोचर किमि कहि जाई।।
खग मृग मगन देखि छबि होहीं।लिए चोरि चित राम बटोहीं।।
āge rāmu lakhanu bane pācheṁ |tāpasa beṣa birājata kācheṁ ||
ubhaya bīca siya sohati kaise |brahma jīva bica māyā jaise ||
bahuri kahaũ chabi jasi mana basaī |janu madhu madana madhya rati lasaī ||
upamā bahuri kahaũ jiyã johī |janu budha bidhu bica rohini sohī ||
prabhu pada rekha bīca bica sītā |dharati carana maga calati sabhītā ||
sīya rāma pada aṁka barāẽ |lakhana calahiṁ magu dāhina lāẽ ||
rāma lakhana siya prīti suhāī |bacana agocara kimi kahi jāī ||
khaga mṛga magana dekhi chabi hohīṁ |lie cori cita rāma baṭohīṁ ||
Ram aage chal rahe the aur Lakshman unke peeche the. Dono sadhu ke kapde pehan ke bilkul chamak rahe the. Sita dono ke beech kaisi khoobsoorat lag rahi thi. Jaise Maya, Brahma aur jeev ke beech khadi ho. Ek aur baar main bata raha hoon unki sundarta jo mere dimaag mein basi hai. Lagta tha jaise Rati, Madan aur Basant ke beech chamak rahi ho. Ek aur misaal main de raha hoon jo main apne dil se soch ke nikali hai. Lagta tha jaise Rohini, Budh aur Chand ke beech chamak rahi ho. Sita darte hue aage chal rahi thi. Apne paanv unke nishaan ke beech wali jagah par rakh ke chal rahi thi jo uske Swami ke the. Lakshman Sita aur Ram ke paanv ke nishaan ko chookar chal raha tha. Road par unke daaye side par chal raha tha. Ram, Lakshman aur Sita ke beech jo pyar tha woh khoobsoorat tha. Bolo to kaise, baaton se bahar hai. Parinde aur hiran unki sundarta dekh ke deewane ho gaye. Kyunki Ram, jo raste par chal rahe the, unka dil chura liya tha.
Doha 123
जिन्ह जिन्ह देखे पथिक प्रिय सिय समेत दोउ भाइ।भव मगु अगमु अनंदु तेइ बिनु श्रम रहे सिराइ।।123।।
jinha jinha dekhe pathika priya siya sameta dou bhāi |bhava magu agamu anaṁdu tei binu śrama rahe sirāi ||123||
Jin jin logon ne dono pyare bhaiyon ko Sita ke saath dekha, un sab ke liye ye duniya ka raasta jo bahut mushkil paar karna hai, bina mehnat ke khatam ho gaya, aur un sab bahut khush ho gaye.
Chaupai 124.1-4
अजहुँ जासु उर सपनेहुँ काऊ।बसहुँ लखनु सिय रामु बटाऊ।।
राम धाम पथ पाइहि सोई।जो पथ पाव कबहुँ मुनि कोई।।
तब रघुबीर श्रमित सिय जानी।देखि निकट बटु सीतल पानी।।
तहँ बसि कंद मूल फल खाई।प्रात नहाइ चले रघुराई।।
देखत बन सर सैल सुहाए।बालमीकि आश्रम प्रभु आए।।
राम दीख मुनि बासु सुहावन।सुंदर गिरि काननु जलु पावन।।
सरनि सरोज बिटप बन फूले।गुंजत मंजु मधुप रस भूले।।
खग मृग बिपुल कोलाहल करहीं।बिरहित बैर मुदित मन चरहीं।।
ajahũ jāsu ura sapanehũ kāū |basahũ lakhanu siya rāmu baṭāū ||
rāma dhāma patha pāihi soī |jo patha pāva kabahũ muni koī ||
taba raghubīra śramita siya jānī |dekhi nikaṭa baṭu sītala pānī ||
tahã basi kaṁda mūla phala khāī |prāta nahāi cale raghurāī ||
dekhata bana sara saila suhāe |bālamīki āśrama prabhu āe ||
rāma dīkha muni bāsu suhāvana |suṁdara giri kānanu jalu pāvana ||
sarani saroja biṭapa bana phūle |guṁjata maṁju madhupa rasa bhūle ||
khaga mṛga bipula kolāhala karahīṁ |birahita baira mudita mana carahīṁ ||
Aaj bhi jiske dil mein sapne mein bhi Lakshman, Sita aur Ram aaye reh te hain, usko Ram ka raasta mil jaata hai, jo raasta kisi rishi ko bhi kabhi mushkil se milta hai. Phir Ram ne dekha ki Sita thak gayi hai, aur paas mein ek bargad ka ped tha aur thanda paani bhi. Wahin ruk ke kand, mool aur phal khaye, subah naha ke Raghu ke swami aage nikal gaye. Jungle, jheel aur pahad dekhte hue Prabhu Valmiki ke aashram pahunch gaye. Ram ne rishi ka aashram dekha, bahut pyaara tha, sundar pahad, jungle aur paani sab paak tha. Jheelon mein kamal khil rahe the, jungle ke ped phool rahe the, aur madhumakkhi ras mein kho ke meethi awaaz mein gunj rahi thi. Chidiya aur janwar bahut shor macha rahe the, kisi se bair nahi tha, sab khush man se ghoom rahe aur char rahe the. Aaj bhi jiske dil mein sapne mein bhi Lakshman, Sita aur Ram aaye rehte hain, usko Ram ka raasta mil jaata hai, jo raasta kisi rishi ko bhi kabhi mushkil se milta hai.
Doha 124
सुचि सुंदर आश्रमु निरखि हरषे राजिवनेन।सुनि रघुबर आगमनु मुनि आगें आयउ लेन।।124।।
suci suṁdara āśramu nirakhi haraṣe rājivanena |suni raghubara āgamanu muni āgeṁ āyau lena ||124||
Ram ne us saaf aur khoobsurat aashram dekh ke bahut khushi ki, unke lotus jaise aankhein the, aur rishi ko pata chala ki Ram aaye hain, Raghu vans ke sabse achhe, toh woh aage aaye unko welcome karne ke liye.
Chaupai 125.1-4
मुनि कहुँ राम दंडवत कीन्हा।आसिरबादु बिप्रबर दीन्हा।।
देखि राम छबि नयन जुड़ाने।करि सनमानु आश्रमहिं आने।।
मुनिबर अतिथि प्रानप्रिय पाए।कंद मूल फल मधुर मगाए।।
सिय सौमित्रि राम फल खाए।तब मुनि आश्रम दिए सुहाए।।
बालमीकि मन आनँदु भारी।मंगल मूरति नयन निहारी।।
तब कर कमल जोरि रघुराई।बोले बचन श्रवन सुखदाई।।
तुम्ह त्रिकाल दरसी मुनिनाथा।बिस्व बदर जिमि तुम्हरें हाथा।।
अस कहि प्रभु सब कथा बखानी।जेहि जेहि भाँति दीन्ह बनु रानी।।
muni kahũ rāma daṁḍavata kīnhā |āsirabādu biprabara dīnhā ||
dekhi rāma chabi nayana juṛāne |kari sanamānu āśramahiṁ āne ||
munibara atithi prānapriya pāe |kaṁda mūla phala madhura magāe ||
siya saumitri rāma phala khāe |taba muni āśrama die suhāe ||
bālamīki mana ānãdu bhārī |maṁgala mūrati nayana nihārī ||
taba kara kamala jori raghurāī |bole bacana śravana sukhadāī ||
tumha trikāla darasī munināthā |bisva badara jimi tumhareṁ hāthā ||
asa kahi prabhu saba kathā bakhānī |jehi jehi bhā̃ti dīnha banu rānī ||
Ram ne rishi ke aage dandvat kiya, aur un brahman shreshth ne unhe ashirwad diya. Ram ki sundarta dekh kar rishi ki aankhein thandi aur khush ho gayi. Unhone izzat se swagat kiya aur ashram mein andar le aaye. Bade rishi ko mehmaan apni jaan se bhi pyare lage. Unhone kand, jad aur meetha phal mangwa liya. Sita, Lakshman aur Ram ne phal khaya. Phir rishi ne unhe ashram ke khoobsurat jagah dikhaaye jo unhe rahne ke liye diye. Valmiki ke mann mein bahut khushi bhari. Unki aankhon ne us shubh roop ko dekha jo har mangal ka pratiroop tha. Phir Ram ne apne haath jod kar jo kamal jaise the, aur aise baat kahi jo kaano ko sukh deti thi. He rishiyon ke swami, aap teeno samay, bhoot, bhavishya aur vartaman, dekh sakte ho. Ye poora sansar aapke haath mein ek ber jaisa hai. Ye kehkar bhagwan ne poori katha suna di, aur bataya ki rani ne kis tarah se unhe har tarah se banvas mein bheja tha.
Doha 125
तात बचन पुनि मातु हित भाइ भरत अस राउ।मो कहुँ दरस तुम्हार प्रभु सबु मम पुन्य प्रभाउ।।125।।
tāta bacana puni mātu hita bhāi bharata asa rāu |mo kahũ darasa tumhāra prabhu sabu mama punya prabhāu ||125||
Pitaji ki baat, phir mataji ki bhalaai, aur bhai Bharat ka raja banna. Aur ab prabhu, main aapko dekh liya. Ye sab mere punya ka asar hai.
Chaupai 126.1-4
देखि पाय मुनिराय तुम्हारे।भए सुकृत सब सुफल हमारे।।
अब जहँ राउर आयसु होई।मुनि उदबेगु न पावै कोई।।
मुनि तापस जिन्ह तें दुखु लहहीं।ते नरेस बिनु पावक दहहीं।।
मंगल मूल बिप्र परितोषू।दहइ कोटि कुल भूसुर रोषू।।
अस जियँ जानि कहिअ सोइ ठाऊँ।सिय सौमित्रि सहित जहँ जाऊँ।।
तहँ रचि रुचिर परन तृन साला।बासु करौ कछु काल कृपाला।।
सहज सरल सुनि रघुबर बानी।साधु साधु बोले मुनि ग्यानी।।
कस न कहहु अस रघुकुलकेतू।तुम्ह पालक संतत श्रुति सेतू।।
dekhi pāya munirāya tumhāre |bhae sukṛta saba suphala hamāre ||
aba jahã rāura āyasu hoī |muni udabegu na pāvai koī ||
muni tāpasa jinha teṁ dukhu lahahīṁ |te naresa binu pāvaka dahahīṁ ||
maṁgala mūla bipra paritoṣū |dahai koṭi kula bhūsura roṣū ||
asa jiyã jāni kahia soi ṭhāū̃ |siya saumitri sahita jahã jāū̃ ||
tahã raci rucira parana tṛna sālā |bāsu karau kachu kāla kṛpālā ||
sahaja sarala suni raghubara bānī |sādhu sādhu bole muni gyānī ||
kasa na kahahu asa raghukulaketū |tumha pālaka saṁtata śruti setū ||
Hey rishiyon ke raja, aapke pair dekh kar hamare saare punya safal ho gaye. Ab jahan aap hukum karein, aisi jagah ho jahan kisi rishi ko koi pareshani na ho. Jin raja ki wajah se rishi aur tapaswi ko dukh pahunchta hai, wo bina aag ke jal jate hain. Brahman ka santosh sab mangal ki jar hai, aur brahman ka gussa karoanton kul ko jala deta hai. Ye baat dil mein jaan kar aap wo jagah bata dein jahan main Sita aur Lakshman ke saath jaun. Wahan main patton aur ghaas ki sundar jhhopdi bana kar kuch din rahunga, hey dayalu. Ram ki sahaj aur seedhi baat sunkar gyani rishi ne bola, sahi bola, sahi bola. Aise kyun nahi bolenge, Raghu kul ka jhanda? Aap hamesha Vedon ke setu ke rakhwale hain.
Chhand 126
श्रुति सेतु पालक राम तुम्ह जगदीस माया जानकी।जो सृजति जगु पालति हरति रूख पाइ कृपानिधान की।।
जो सहससीसु अहीसु महिधरु लखनु सचराचर धनी।सुर काज धरि नरराज तनु चले दलन खल निसिचर अनी।।
śruti setu pālaka rāma tumha jagadīsa māyā jānakī |jo sṛjati jagu pālati harati rūkha pāi kṛpānidhāna kī ||
jo sahasasīsu ahīsu mahidharu lakhanu sacarācara dhanī |sura kāja dhari nararāja tanu cale dalana khala nisicara anī ||
Ram, tum Vedon ke pull ke rakhwale ho, tum is duniya ke swami ho. Sita Maya hai. Jo daya ka khajana hai, uski marzi se wo hi duniya banati hai, chalati hai aur mitati hai. Lakshman wo hai jo hazar sir wala Sheshnag hai, saanpon ka raja, jo zameen ko dhaale hue hai. Sab chalne wali aur na chalne wali cheezon ka malik hai. Bhagwanon ka kaam karne ke liye wo ek insaan raja ka roop dharke chal pada hai, taaki dushman daityon ki fauj ko kuchal de.
Soratha 126
राम सरुप तुम्हार बचन अगोचर बुद्धिपर।अबिगत अकथ अपार नेति नित निगम कह।।126।।
rāma sarupa tumhāra bacana agocara buddhipara |abigata akatha apāra neti nita nigama kaha ||126||
Hey Ram, tumhara asli roop na bol se pahunch sakta hai na dimag se samajh aata hai. Woh roop ko bhi nahi jaa sakte, shabdon se bhi nahi bata sakte, aur uski koi seema nahi hai. Ved bhi hamesha uske baare mein kehte hain ki nahi, yeh wahi nahi hai.
Chaupai 127.1-4
जगु पेखन तुम्ह देखनिहारे।बिधि हरि संभु नचावनिहारे।।
तेउ न जानहिं मरमु तुम्हारा।औरु तुम्हहि को जाननिहारा।।
सोइ जानइ जेहि देहु जनाई।जानत तुम्हहि तुम्हइ होइ जाई।।
तुम्हरिहि कृपाँ तुम्हहि रघुनंदन।जानहिं भगत भगत उर चंदन।।
चिदानंदमय देह तुम्हारी।बिगत बिकार जान अधिकारी।।
नर तनु धरेहु संत सुर काजा।कहहु करहु जस प्राकृत राजा।।
राम देखि सुनि चरित तुम्हारे।जड़ मोहहिं बुध होहिं सुखारे।।
तुम्ह जो कहहु करहु सबु साँचा।जस काछिअ तस चाहिअ नाचा।।
jagu pekhana tumha dekhanihāre |bidhi hari saṁbhu nacāvanihāre ||
teu na jānahiṁ maramu tumhārā |auru tumhahi ko jānanihārā ||
soi jānai jehi dehu janāī |jānata tumhahi tumhai hoi jāī ||
tumharihi kṛpā̃ tumhahi raghunaṁdana |jānahiṁ bhagata bhagata ura caṁdana ||
cidānaṁdamaya deha tumhārī |bigata bikāra jāna adhikārī ||
nara tanu dharehu saṁta sura kājā |kahahu karahu jasa prākṛta rājā ||
rāma dekhi suni carita tumhāre |jaṛa mohahiṁ budha hohiṁ sukhāre ||
tumha jo kahahu karahu sabu sā̃cā |jasa kāchia tasa cāhia nācā ||
Ye duniya ek tamasha hai aur tum usko dekhne wale ho. Brahma, Vishnu aur Shiv isko nachate hain. Unke bhi tumhara raaz nahi pata, toh aur kaun tumhe jaan sakta hai. Jise tum ye gyaan do, sirf wahi tumhe jaanta hai. Aur tumhe jaan kar wo tum hi ho jata hai. Tumhari kripa se hi bhakt tumhe jaante hain, he Ram. Tum bhakton ke dil ka chandan ho. Tumhari body gyaan aur sukh se bani hai, koi dosh nahi usme. Ye sirf wahi jaante hain jinhe adhikar hai. Tumne sant aur devta ke kaam ke liye insaan ki body li hai. Aur ek aam raja ki tarah bolte aur karte ho. He Ram, tumhare kaam dekh kar sun kar, murkh log confuse ho jate hain aur samajhdar log khush ho jate hain. Tum jo bhi bolo aur karo, sab bilkul sach hai. Kyunki jaise role banta hai, waise hi nachna padta hai.
Doha 127
पूँछेहु मोहि कि रहौं कहँ मैं पूँछत सकुचाउँ।जहँ न होहु तहँ देहु कहि तुम्हहि देखावौं ठाउँ।।127।।
pū̃chehu mohi ki rahauṁ kahã maiṁ pū̃chata sakucāũ |jahã na hohu tahã dehu kahi tumhahi dekhāvauṁ ṭhāũ ||127||
Tum pooch rahe ho main kahan rahoon, aur main tumse poochne mein jhijhak raha hoon. Tum mujhe wo jagah bata do jahan tum nahi ho, main wahan ki jagah dikha dunga.
Chaupai 128.1-4
सुनि मुनि बचन प्रेम रस साने।सकुचि राम मन महुँ मुसुकाने।।
बालमीकि हँसि कहहिं बहोरी।बानी मधुर अमिअ रस बोरी।।
सुनहु राम अब कहउँ निकेता।जहाँ बसहु सिय लखन समेता।।
जिन्ह के श्रवन समुद्र समाना।कथा तुम्हारि सुभग सरि नाना।।
भरहिं निरंतर होहिं न पूरे।तिन्ह के हिय तुम्ह कहुँ गृह रूरे।।
लोचन चातक जिन्ह करि राखे।रहहिं दरस जलधर अभिलाषे।।
निदरहिं सरित सिंधु सर भारी।रूप बिंदु जल होहिं सुखारी।।
तिन्ह के हृदय सदन सुखदायक।बसहु बंधु सिय सह रघुनायक।।
suni muni bacana prema rasa sāne |sakuci rāma mana mahũ musukāne ||
bālamīki hãsi kahahiṁ bahorī |bānī madhura amia rasa borī ||
sunahu rāma aba kahaũ niketā |jahā̃ basahu siya lakhana sametā ||
jinha ke śravana samudra samānā |kathā tumhāri subhaga sari nānā ||
bharahiṁ niraṁtara hohiṁ na pūre |tinha ke hiya tumha kahũ gṛha rūre ||
locana cātaka jinha kari rākhe |rahahiṁ darasa jaladhara abhilāṣe ||
nidarahiṁ sarita siṁdhu sara bhārī |rūpa biṁdu jala hohiṁ sukhārī ||
tinha ke hṛdaya sadana sukhadāyaka |basahu baṁdhu siya saha raghunāyaka ||
Rishi ki baat sunkar, jo pyaar ki mithaas mein doobi thi, Ram thoda sharmate hue dil mein muskuraye. Phir Valmiki muskurakar dobara bole, unki baatein meethi thi aur amrit mein doobi hui thi. Sun Ram, ab main tujhe woh jagah bataunga jahan tu Sita aur Lakshman ke saath reh sakta hai. Jin logon ke kaan samandar jaise hain, aur teri kahaaniyan khoobsurat nadiyaan hain jo usme jaakar milti hain, jo usse bina ruke bharti rehti hain phir bhi wo kabhi bhar nahi paata, unke dil mein tere liye ek khoobsurat ghar hai. Jinhone apni aankhein chataka pakshi ki tarah rakh li hain, jo hamesha tujhe dekhne ki taras mein rehte hain jaise badal ki pyaas mein, jo nadiyaan, samandar aur bade taal ko nahi maante, aur teri khoobsurti ke ek boond se hi khush ho jaate hain, unke dil mein, jo khushi dene wale ghar hain, tu reh, Raghu ke swami, apne bhai aur Sita ke saath.
Doha 128
जसु तुम्हार मानस बिमल हंसिनि जीहा जासु।मुकुताहल गुन गन चुनइ राम बसहु हियँ तासु।।128।।
jasu tumhāra mānasa bimala haṁsini jīhā jāsu |mukutāhala guna gana cunai rāma basahu hiyã tāsu ||128||
Tumhari shohrat saaf Manasarovar jheel jaisi hai. Jis aadmi ki jeebh us jheel se tumhare gunon ke moti chun laati hai, uski jeebh swan hai. Ram, uske dil mein baso.
Chaupai 129.1-4
प्रभु प्रसाद सुचि सुभग सुबासा।सादर जासु लहइ नित नासा।।
तुम्हहि निबेदित भोजन करहीं।प्रभु प्रसाद पट भूषन धरहीं।।
सीस नवहिं सुर गुरु द्विज देखी।प्रीति सहित करि बिनय बिसेषी।।
कर नित करहिं राम पद पूजा।राम भरोस हृदयँ नहि दूजा।।
चरन राम तीरथ चलि जाहीं।राम बसहु तिन्ह के मन माहीं।।
मंत्रराजु नित जपहिं तुम्हारा।पूजहिं तुम्हहि सहित परिवारा।।
तरपन होम करहिं बिधि नाना।बिप्र जेवाँइ देहिं बहु दाना।।
तुम्ह तें अधिक गुरहि जियँ जानी।सकल भायँ सेवहिं सनमानी।।
prabhu prasāda suci subhaga subāsā |sādara jāsu lahai nita nāsā ||
tumhahi nibedita bhojana karahīṁ |prabhu prasāda paṭa bhūṣana dharahīṁ ||
sīsa navahiṁ sura guru dvija dekhī |prīti sahita kari binaya biseṣī ||
kara nita karahiṁ rāma pada pūjā |rāma bharosa hṛdayã nahi dūjā ||
carana rāma tīratha cali jāhīṁ |rāma basahu tinha ke mana māhīṁ ||
maṁtrarāju nita japahiṁ tumhārā |pūjahiṁ tumhahi sahita parivārā ||
tarapana homa karahiṁ bidhi nānā |bipra jevā̃i dehiṁ bahu dānā ||
tumha teṁ adhika gurahi jiyã jānī |sakala bhāyã sevahiṁ sanamānī ||
Jinki naak hamesha pyaar se bhagwan ke prasad ki saaf aur acchi khushboo andar leti hai. Jo sirf tumhe chadhaya hua khana khate hain, aur bhagwan ke prasad wale kapde aur gahne pehante hain. Jo kisi devta, guru ya brahman ko dekh kar sir jhukate hain, aur pyaar ke saath khaas tarah se unse vinay karte hain. Jinke haath hamesha Ram ke charno ki puja karte hain, aur jinke dil mein Ram ke siwa koi aur bharosa nahi. Jiske pair Ram ke teerthon ki taraf chalte hain, Ram aise logo ke mann mein baso. Jo hamesha tumhara naam japate hain jo sabse bada mantra hai, aur apne parivar ke saath tumhari puja karte hain. Jo kai tarah se tarpan aur hom karte hain, brahmanon ko khilate hain aur bahut kuch daan karte hain. Jo dil mein guru ko tumse bhi bada mante hain, aur har tarah se izzat dekar unki seva karte hain.
Doha 129
सबु करि मागहिं एक फलु राम चरन रति होउ।तिन्ह कें मन मंदिर बसहु सिय रघुनंदन दोउ।।129।।
sabu kari māgahiṁ eka phalu rāma carana rati hou |tinha keṁ mana maṁdira basahu siya raghunaṁdana dou ||129||
Jo log ye sab kuch karte hain, wo sirf ek hi cheez maangte hain. Ki unhe Ram ke charno se pyar mil jaye. Sita aur Ram, dono unke mann ke mandir mein bas jayein.
Frequently Asked Questions
परंपरा में इसे ‘दर्शन-माहात्म्य’ खंड माना जाता है: राम-सीता-लक्ष्मण के वन-पथ-दर्शन का वर्णन सुनने/पढ़ने से मन में प्रेम-वैराग्य जागता है, तीर्थ-भाव (चरन-तीरथ) और साधु-संग की रुचि बढ़ती है, तथा ‘हृदय-आश्रम’ में राम-निवास की आकांक्षा दृढ़ होती है—यही इसका मुख्य पुण्य-फल कहा जाता है।
अनेक रामानंदी/मानस-परंपराओं में सामान्य राम-नाम समपुट लिया जाता है—‘श्रीराम जय राम जय जय राम’—विशेषकर दोहा 126–129 (राम की अगोचरता और भक्त-हृदय-निवास) के साथ। कुछ पाठ-परंपराएँ ‘राम’ नाम का एक-एक समपुट प्रत्येक दोहा के आरंभ/अंत में जोड़कर जप-लय बनाती हैं।
Ask anything about Prakarana 13 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
