Prakarana 12
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ का द्वार है—राज्य, सुख, और लोक-प्रतिष्ठा का स्वेच्छा-परित्याग करके ‘राम-आज्ञा’ को परम सत्य मानना। अयोध्या काण्ड में भक्ति का परिपाक करुण-रस के द्वारा होता है: वियोग, पछितावा, और लोक-हृदय का द्रवण—ये सब साधक को ‘गृह-आसक्ति’ से ‘वन-मार्ग’ (अन्तर्मार्ग) की ओर मोड़ते हैं। यहाँ राम का बनगमन केवल कथा-घटना नहीं; यह जीव का अहं-त्याग और ईश्वर-आदेश-स्वीकृति है—सीढ़ी का वह चरण जहाँ श्रद्धा ‘अनुभव-भक्ति’ बनती है।
รสศูนย์กลางของอโยธยากาณฑ์คือกรุณา แต่ความกรุณานี้มิใช่ความสิ้นหวัง หากเป็นความกรุณาที่ให้กำเนิดไวราคยา ในส่วนนี้ราวทุวา 110, 119 ชุมชนประชาชนปลาบปลื้มยินดีในทรรศนะของพระราม-สีตา-ลักษมณ์ เป็นกระแสแห่งภัทรภาครวมหมู่ ที่ซึ่งภารกิจในบ้านถูกลืมเลือนและดวงตาได้รับผลแห่งการเห็น แล้วก็มาถึงการหันเปลี่ยน: ประชาชนตำหนิราชินีและกษัตริย์ เรียกพรหมลิขิตว่าโหดร้าย ปฏิกิริยามนุษย์นี้แสดงจิตวิทยาอันละเอียดของตุลสี แต่จากความไม่สมดุลนี้เองก็บังเกิดหลักการ: การเสด็จป่าของพระรามเป็นอุดมคติแห่งอาชญาปาลนะและธรรมสถิตปรัชญตา ณ ขั้นนี้ความงามลีลาของรูปสคุณและความจริงนิรคุณ อันได้แก่พระบัญชา มรยาดา การสละ มาบรรจบบนแกนเดียว ในขั้นนี้สาธกะเรียนรู้ว่ารูปสูงสุดของความรักคือการจำนนอย่างเชื่อฟังแม้ในการพลัดพราก
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 110.1-4
सुनत तीरवासी नर नारी।धाए निज निज काज बिसारी।।
लखन राम सिय सुन्दरताई।देखि करहिं निज भाग्य बड़ाई।।
अति लालसा बसहिं मन माहीं।नाउँ गाउँ बूझत सकुचाहीं।।
जे तिन्ह महुँ बयबिरिध सयाने।तिन्ह करि जुगुति रामु पहिचाने।।
सकल कथा तिन्ह सबहि सुनाई।बनहि चले पितु आयसु पाई।।
सुनि सबिषाद सकल पछिताहीं।रानी रायँ कीन्ह भल नाहीं।।
तेहि अवसर एक तापसु आवा।तेजपुंज लघुबयस सुहावा।।
कवि अलखित गति बेषु बिरागी।मन क्रम बचन राम अनुरागी।।
sunata tīravāsī nara nārī |dhāe nija nija kāja bisārī ||
lakhana rāma siya sundaratāī |dekhi karahiṁ nija bhāgya baṛāī ||
ati lālasā basahiṁ mana māhīṁ |nāũ gāũ būjhata sakucāhīṁ ||
je tinha mahũ bayabiridha sayāne |tinha kari juguti rāmu pahicāne ||
sakala kathā tinha sabahi sunāī |banahi cale pitu āyasu pāī ||
suni sabiṣāda sakala pachitāhīṁ |rānī rāyã kīnha bhala nāhīṁ ||
tehi avasara eka tāpasu āvā |tejapuṁja laghubayasa suhāvā ||
kavi alakhita gati beṣu birāgī |mana krama bacana rāma anurāgī ||
ได้ยินว่าเขามา ชายหญิงที่อาศัยอยู่ริมฝั่งแม่น้ำลืมกิจธุระของตนแล้ววิ่งไปดู เห็นความงดงามของลักษมณ์ ราม และสีดา จึงสรรเสริญโชคชะตาของตนที่ยิ่งใหญ่ ความปรารถนาอันแรงกล้าอยู่ในใจ แต่ยังลังเลที่จะถามชื่อและถิ่นฐานของผู้มา ผู้ที่เป็นผู้ใหญ่และมีปัญญาในหมู่พวกเขา ใช้ปัญญาสังเกตแล้วจำรามได้ พวกเขาเล่าเรื่องทั้งหมดให้ทุกคนฟัง ว่ารามเสด็จไปป่าตามรับสั่งของพระบิดา ได้ยินดังนั้นทั้งหมดย่อมเสียใจและเสียใจพรั่งพรูว่า พระมเหสีและพระราชาทรงกระทำไม่ดี ในเวลานั้นนักพรตผู้หนึ่งได้มาถึงที่นั่น เป็นแสงสว่างรุ่งโรจน์ อายุน้อยและงดงาม สภาวะและการเคลื่อนไหวของท่านเกินกว่ากวีจะพรรณนาได้ ทรงครองผ้านักพรต และในใจ กาย วาจา ทรงมีความผูกพันต่อราม
โทหา 110
सजल नयन तन पुलकि निज इष्टदेउ पहिचानि।परेउ दंड जिमि धरनितल दसा न जाइ बखानि।।110।।
sajala nayana tana pulaki nija iṣṭadeu pahicāni |pareu daṁḍa jimi dharanitala dasā na jāi bakhāni ||110||
ดวงตาชุ่มด้วยน้ำตา ร่างกายซาบซ่านด้วยความปลาบปลื้ม เขาจำได้ถึงเทพเจ้าที่ตนเลือก และล้มลงสู่พื้นดินดั่งไม้เท้า สภาพของเขาเหลือคำบรรยาย
เจาปาอี 111.1-4
राम सप्रेम पुलकि उर लावा।परम रंक जनु पारसु पावा।।
मनहुँ प्रेमु परमारथु दोऊ।मिलत धरे तन कह सबु कोऊ।।
बहुरि लखन पायन्ह सोइ लागा।लीन्ह उठाइ उमगि अनुरागा।।
पुनि सिय चरन धूरि धरि सीसा।जननि जानि सिसु दीन्हि असीसा।।
कीन्ह निषाद दंडवत तेही।मिलेउ मुदित लखि राम सनेही।।
पिअत नयन पुट रूपु पियूषा।मुदित सुअसनु पाइ जिमि भूखा।।
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।
राम लखन सिय रूपु निहारी।होहिं सनेह बिकल नर नारी।।
rāma saprema pulaki ura lāvā |parama raṁka janu pārasu pāvā ||
manahũ premu paramārathu doū |milata dhare tana kaha sabu koū ||
bahuri lakhana pāyanha soi lāgā |līnha uṭhāi umagi anurāgā ||
puni siya carana dhūri dhari sīsā |janani jāni sisu dīnhi asīsā ||
kīnha niṣāda daṁḍavata tehī |mileu mudita lakhi rāma sanehī ||
piata nayana puṭa rūpu piyūṣā |mudita suasanu pāi jimi bhūkhā ||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||
rāma lakhana siya rūpu nihārī |hohiṁ saneha bikala nara nārī ||
พระรามผูกพันด้วยความรัก หัวใจพองโต ได้สวมกอดเขา ดังคนยากไร้สุดขีดที่ได้พบศิลาปารัส ราวกับว่าความรักและความดีงามอันสูงสุดทั้งสองได้รับกายและพบกัน ดังที่ทุกคนกล่าวขาน แล้วนิษาทได้ซบเท้าลักษมณะ ลักษมณะผู้เปี่ยมด้วยความรักได้ยกเขาขึ้น แล้วเขาได้วางธุลีแห่งพระบาทนางสีดาบนศีรษะ นางทราบว่าเป็นบุตรจึงได้ประทานพรแก่เขา นิษาทได้กราบไหว้ก้มลง ลักษมณะได้พบเขาด้วยความยินดี เมื่อเห็นว่าเขาเป็นมิตรรักของพระราม นิษาทดื่มดื่มความงามดังอมฤตด้วยถ้วยแห่งดวงตา ยินดีปรากฏดังคนหิวโหยที่ได้รับอาหารอันโอชะ จงบอกข้าเถอะเพื่อน บิดามารดาเป็นเช่นไร ที่ส่งบุตรเช่นนี้เข้าสู่ป่า มองเห็นความงามของพระราม ลักษมณะ และนางสีดา บรรดาชายหญิงต่างอ่อนโยนจนหมดสติ
โทหา 111
तब रघुबीर अनेक बिधि सखहि सिखावनु दीन्ह।राम रजायसु सीस धरि भवन गवनु तेंइँ कीन्ह।।111।।
taba raghubīra aneka bidhi sakhahi sikhāvanu dīnha |rāma rajāyasu sīsa dhari bhavana gavanu teṁĩ kīnha ||111||
แล้วองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคูทรงสั่งสอนสหายของพระองค์ในหลายประการ และรับพระบัญชาของพระรามไว้บนพระเศียร ทรงออกเดินทางกลับสู่นิวาส
เจาปาอี 112.1-4
पुनि सियँ राम लखन कर जोरी।जमुनहि कीन्ह प्रनामु बहोरी।।
चले ससीय मुदित दोउ भाई।रबितनुजा कइ करत बड़ाई।।
पथिक अनेक मिलहिं मग जाता।कहहिं सप्रेम देखि दोउ भ्राता।।
राज लखन सब अंग तुम्हारें।देखि सोचु अति हृदय हमारें।।
मारग चलहु पयादेहि पाएँ।ज्योतिषु झूठ हमारें भाएँ।।
अगमु पंथ गिरि कानन भारी।तेहि महँ साथ नारि सुकुमारी।।
करि केहरि बन जाइ न जोई।हम सँग चलहि जो आयसु होई।।
जाब जहाँ लगि तहँ पहुँचाई।फिरब बहोरि तुम्हहि सिरु नाई।।
puni siyã rāma lakhana kara jorī |jamunahi kīnha pranāmu bahorī ||
cale sasīya mudita dou bhāī |rabitanujā kai karata baṛāī ||
pathika aneka milahiṁ maga jātā |kahahiṁ saprema dekhi dou bhrātā ||
rāja lakhana saba aṁga tumhāreṁ |dekhi socu ati hṛdaya hamāreṁ ||
māraga calahu payādehi pāẽ |jyotiṣu jhūṭha hamāreṁ bhāẽ ||
agamu paṁtha giri kānana bhārī |tehi mahã sātha nāri sukumārī ||
kari kehari bana jāi na joī |hama sãga calahi jo āyasu hoī ||
jāba jahā̃ lagi tahã pahũcāī |phiraba bahori tumhahi siru nāī ||
แล้วสีดา ราม และลักษมณ์ พนมมือ กราบไหว้แม่น้ำยมุนาอีกครั้ง สองพี่น้องเดินทางไปพร้อมกับสีดาอย่างยินดี สรรเสริญบุตรีพระอาทิตย์ไปตลอดทาง ผู้เดินทางมากมายพบกับพวกท่านระหว่างทาง ครั้นเห็นสองพี่น้องก็กล่าวด้วยความเคารพรัก ราชกุมารมีเครื่องหมายกษัตริย์อยู่ทุกอวัยวะของท่าน ครั้นเห็นดังนั้นหัวใจของพวกเราก็เป็นทุกข์อย่างยิ่ง ท่านเดินทางเท้าเปล่า ในความคิดของพวกเรา โหราศาสตร์ที่ทำนายราชบัลลังก์ย่อมเป็นเท็จ หนทางเดินทางยากลำบาก มีภูเขาและป่าใหญ่ และมีหญิงสาวผู้บอบบางร่วมเดินทางไปด้วย ป่าที่มีช้างและสิงห์นั้นน่าเกรงขาม หากท่านอนุญาต พวกเราจะติดตามท่านไปด้วย พวกเราจะติดตามท่านไปจนถึงจุดหมาย แล้วจะก้มหัวคารวะท่านแล้วกลับมา
โทหา 112
एहि बिधि पूँछहिं प्रेम बस पुलक गात जलु नैन।कृपासिंधु फेरहि तिन्हहि कहि बिनीत मृदु बैन।।112।।
ehi bidhi pū̃chahiṁ prema basa pulaka gāta jalu naina |kṛpāsiṁdhu pherahi tinhahi kahi binīta mṛdu baina ||112||
ด้วยประการฉะนี้ พวกเขาได้ถามด้วยอำนาจแห่งความรัก กายสั่นเทาะด้วยความปิติ นัยน์ตาชุ่มชื้นด้วยน้ำตา มหาสมุทรแห่งความเมตตาจึงทรงส่งพวกเขากลับ ตรัสด้วยวาจาอ่อนโยน ถ่อมตน
เจาปาอี 113.1-4
जे पुर गाँव बसहिं मग माहीं।तिन्हहि नाग सुर नगर सिहाहीं।।
केहि सुकृतीं केहि घरीं बसाए।धन्य पुन्यमय परम सुहाए।।
जहँ जहँ राम चरन चलि जाहीं।तिन्ह समान अमरावति नाहीं।।
पुन्यपुंज मग निकट निवासी।तिन्हहि सराहहिं सुरपुरबासी।।
जे भरि नयन बिलोकहिं रामहि।सीता लखन सहित घनस्यामहि।।
जे सर सरित राम अवगाहहिं।तिन्हहि देव सर सरित सराहहिं।।
जेहि तरु तर प्रभु बैठहिं जाई।करहिं कलपतरु तासु बड़ाई।।
परसि राम पद पदुम परागा।मानति भूमि भूरि निज भागा।।
je pura gā̃va basahiṁ maga māhīṁ |tinhahi nāga sura nagara sihāhīṁ ||
kehi sukṛtīṁ kehi gharīṁ basāe |dhanya punyamaya parama suhāe ||
jahã jahã rāma carana cali jāhīṁ |tinha samāna amarāvati nāhīṁ ||
punyapuṁja maga nikaṭa nivāsī |tinhahi sarāhahiṁ surapurabāsī ||
je bhari nayana bilokahiṁ rāmahi |sītā lakhana sahita ghanasyāmahi ||
je sara sarita rāma avagāhahiṁ |tinhahi deva sara sarita sarāhahiṁ ||
jehi taru tara prabhu baiṭhahiṁ jāī |karahiṁ kalapataru tāsu baṛāī ||
parasi rāma pada paduma parāgā |mānati bhūmi bhūri nija bhāgā ||
เมืองและหมู่บ้านที่ตั้งอยู่ริมทางนั้น เทวนครและนาคนครต่างอิจฉา ว่า "ผู้ใดผู้มีบุญ ณ ชั่วโมงใด ได้ตั้งถิ่นฐานเหล่านี้ พระพร บุญบริบูรณ์ และงดงามยิ่ง" ที่ใดที่พระบาทของพระรามเสด็จดำเนิน แม้นครอมราวดีก็ไม่อาจเทียบได้ ผู้ที่อาศัยอยู่ใกล้ทางนั้นเป็นกองแห่งบุญ เทวนครวาสีต่างสรรเสริญ ผู้ที่เบิกบานตามองพระราม ผู้ดำสนิทดังเมฆ พร้อมด้วยพระสีตาและพระลักษมณ์ เทวนครวาสีต่างสรรเสริญ หนองน้ำและแม่น้ำที่พระรามเสด็จลงสรง หนองน้ำและแม่น้ำของเทวดาต่างสรรเสริญ ต้นไม้ที่พระองค์เสด็จไปประทับใต้ร่ม ต้นกัลปพฤกษาต่างสรรเสริญความยิ่งใหญ่ของต้นไม้นั้น ธุลีพระบาทปทุมของพระรามสัมผัสแผ่นดิน แผ่นดินนั้นนับถือว่าเป็นโชคดียิ่ง
โทหา 113
छाँह करहि घन बिबुधगन बरषहि सुमन सिहाहिं।देखत गिरि बन बिहग मृग रामु चले मग जाहिं।।113।।
chā̃ha karahi ghana bibudhagana baraṣahi sumana sihāhiṁ |dekhata giri bana bihaga mṛga rāmu cale maga jāhiṁ ||113||
เมฆบังแดดให้ร่มเงา ทวยเทพทั้งหลายต่างพรั่งพรูดอกไม้ลงมาด้วยความปิติยินดี พระรามเสด็จดำเนินไปตามถนนหนทาง ทอดพระเนตรภูเขา ป่าไม้ นกและกวาง
เจาปาอี 114.1-4
सीता लखन सहित रघुराई।गाँव निकट जब निकसहिं जाई।।
सुनि सब बाल बृद्ध नर नारी।चलहिं तुरत गृहकाजु बिसारी।।
राम लखन सिय रूप निहारी।पाइ नयनफलु होहिं सुखारी।।
सजल बिलोचन पुलक सरीरा।सब भए मगन देखि दोउ बीरा।।
बरनि न जाइ दसा तिन्ह केरी।लहि जनु रंकन्ह सुरमनि ढेरी।।
एकन्ह एक बोलि सिख देहीं।लोचन लाहु लेहु छन एहीं।।
रामहि देखि एक अनुरागे।चितवत चले जाहिं सँग लागे।।
एक नयन मग छबि उर आनी।होहिं सिथिल तन मन बर बानी।।
sītā lakhana sahita raghurāī |gā̃va nikaṭa jaba nikasahiṁ jāī ||
suni saba bāla bṛddha nara nārī |calahiṁ turata gṛhakāju bisārī ||
rāma lakhana siya rūpa nihārī |pāi nayanaphalu hohiṁ sukhārī ||
sajala bilocana pulaka sarīrā |saba bhae magana dekhi dou bīrā ||
barani na jāi dasā tinha kerī |lahi janu raṁkanha suramani ḍherī ||
ekanha eka boli sikha dehīṁ |locana lāhu lehu chana ehīṁ ||
rāmahi dekhi eka anurāge |citavata cale jāhiṁ sãga lāge ||
eka nayana maga chabi ura ānī |hohiṁ sithila tana mana bara bānī ||
เมื่อพระเจ้าแห่งราชวงศ์ราฆุ พร้อมด้วยนางสีตาและพระลักษมณ์ เสด็จผ่านใกล้หมู่บ้านในระหว่างเสด็จ ได้ยินดังนั้น เด็ก ผู้เฒ่า ชายและหญิงทั้งหลาย ลืมกิจการในบ้านแล้วรีบออกมาทันที มองเห็นความงดงามของพระราม พระลักษมณ์และนางสีตา ได้รับผลแห่งดวงตาแล้วเปี่ยมด้วยความสุข ดวงตาชุ่มฉ่ำ กายสั่นเทาด้วยความปิติ ทั้งหมดหลงใหลในความรักเมื่อเห็นวีรบุรุษทั้งสอง สภาพของพวกเขาพรรณนาไม่ได้ ราวกับคนยากจนได้พบกองแก้วมณีทิพย์ ต่างเรียกกันและเตือนว่า "จงรับเอาคุณค่าแห่งดวงตาในขณะนี้เถิด" บางคนเมื่อเห็นพระรามก็เปี่ยมด้วยความรัก เดินตามไปพลางมองพลาง บางคนนำความงดงามของพระองค์เข้าสู่หัวใจผ่านทางดวงตา กาย ใจ และวาจากลายเป็นอ่อนเพลีย
โทหา 114
एक देखिं बट छाँह भलि डासि मृदुल तृन पात।कहहिं गवाँइअ छिनुकु श्रमु गवनब अबहिं कि प्रात।।114।।
eka dekhiṁ baṭa chā̃ha bhali ḍāsi mṛdula tṛna pāta |kahahiṁ gavā̃ia chinuku śramu gavanaba abahiṁ ki prāta ||114||
ผู้หนึ่งเห็นร่มเงาใต้ต้นไทรที่ดีงาม จึงปูหญ้าและใบไม้นุ่มนิ่มลง แล้วกล่าวว่า จงพักผ่อนที่นี่สักครู่เพื่อพักฟื้นจากความเหนื่อยล้า แล้วจงเดินทางต่อไป ไม่ว่าบัดนี้หรือตอนเช้า
เจาปาอี 115.1-4
एक कलस भरि आनहिं पानी।अँचइअ नाथ कहहिं मृदु बानी।।
सुनि प्रिय बचन प्रीति अति देखी।राम कृपाल सुसील बिसेषी।।
जानी श्रमित सीय मन माहीं।घरिक बिलंबु कीन्ह बट छाहीं।।
मुदित नारि नर देखहिं सोभा।रूप अनूप नयन मनु लोभा।।
एकटक सब सोहहिं चहुँ ओरा।रामचंद्र मुख चंद चकोरा।।
तरुन तमाल बरन तनु सोहा।देखत कोटि मदन मनु मोहा।।
दामिनि बरन लखन सुठि नीके।नख सिख सुभग भावते जी के।।
मुनिपट कटिन्ह कसें तूनीरा।सोहहिं कर कमलिनि धनु तीरा।।
eka kalasa bhari ānahiṁ pānī |ãcaia nātha kahahiṁ mṛdu bānī ||
suni priya bacana prīti ati dekhī |rāma kṛpāla susīla biseṣī ||
jānī śramita sīya mana māhīṁ |gharika bilaṁbu kīnha baṭa chāhīṁ ||
mudita nāri nara dekhahiṁ sobhā |rūpa anūpa nayana manu lobhā ||
ekaṭaka saba sohahiṁ cahũ orā |rāmacaṁdra mukha caṁda cakorā ||
taruna tamāla barana tanu sohā |dekhata koṭi madana manu mohā ||
dāmini barana lakhana suṭhi nīke |nakha sikha subhaga bhāvate jī ke ||
munipaṭa kaṭinha kaseṁ tūnīrā |sohahiṁ kara kamalini dhanu tīrā ||
คนหนึ่งนำเหยือกน้ำเต็มมา แล้วกล่าวด้วยวาจาอ่อนโยนว่า ทรงบ้วนพระโอษฐ์เถิดพระนาย ทรงสดับวาจาอันเป็นที่รักและทอดพระเนตรเห็นความเอนกเปรียะอันยิ่งใหญ่ พระรามผู้ทรงพระกรุณาและทรงอุปนิสัยอ่อนโยนเป็นเลิศ ทรงรู้สึกซาบซึ้ง ทรงทราบในพระหฤทัยว่านางสีดาทรงเหนื่อยล้า จึงทรงพักเพียงครู่หนึ่งในร่มเงาต้นไทร หญิงและบุรุษทั้งหลายทอดพระเนตรด้วยความปิติยินดีในความงดงาม ดวงตาและจิตใจหลงใหลในรูปกายอันหาที่เปรียบมิได้ ทั้งหมดจ้องมองไม่กะพริบตาจากทุกทิศทาง ดังนกจักกาวร้อยรอบดวงจันทร์อันคือพระพักตร์ของพระรามจันทร์ พระกายอันสีเข้มดังต้นตมาลวัณยุวก ทรงเปล่งประกายงดงาม ทันทีที่เห็นแล้วจิตใจของพระกามเทพนับล้านก็หลงใหล พระลักษมณ์ผู้ทรงผิวกายดังสายฟ้าทรงงดงามยิ่งนัก ตั้งแต่พระเศียรจรดพระบาททรงงดงามและเป็นที่รักในดวงใจ ด้วยเครื่องทรงผ้าเปลือกไม้และพลุ่งศรที่ผูกแน่นที่พระกมัล พระธนูและศรทรงเปล่งประกายในพระหัตถ์อันดังดอกบัว
โทหา 115
जटा मुकुट सीसनि सुभग उर भुज नयन बिसाल।सरद परब बिधु बदन बर लसत स्वेद कन जाल।।115।।
jaṭā mukuṭa sīsani subhaga ura bhuja nayana bisāla |sarada paraba bidhu badana bara lasata sveda kana jāla ||115||
บนศีรษะของพวกท่าน มวยผมเปียถูกมัดเป็นมงกุฎอันงดงาม อก แขน และดวงตากว้างใหญ่ พระพักตร์อันงดงามดังพระจันทร์เต็มดวงในเทศกาลฤดูใบไม้ร่วง เปล่งประกายด้วยหยาดเหงื่อเป็นแผ่นประดับ
เจาปาอี 116.1-4
बरनि न जाइ मनोहर जोरी।सोभा बहुत थोरि मति मोरी।।
राम लखन सिय सुंदरताई।सब चितवहिं चित मन मति लाई।।
थके नारि नर प्रेम पिआसे।मनहुँ मृगी मृग देखि दिआ से।।
सीय समीप ग्रामतिय जाहीं।पूँछत अति सनेहँ सकुचाहीं।।
बार बार सब लागहिं पाएँ।कहहिं बचन मृदु सरल सुभाएँ।।
राजकुमारि बिनय हम करहीं।तिय सुभायँ कछु पूँछत डरहीं।।
स्वामिनि अबिनय छमबि हमारी।बिलगु न मानब जानि गवाँरी।।
राजकुअँर दोउ सहज सलोने।इन्ह तें लही दुति मरकत सोने।।
barani na jāi manohara jorī |sobhā bahuta thori mati morī ||
rāma lakhana siya suṁdaratāī |saba citavahiṁ cita mana mati lāī ||
thake nāri nara prema piāse |manahũ mṛgī mṛga dekhi diā se ||
sīya samīpa grāmatiya jāhīṁ |pū̃chata ati sanehã sakucāhīṁ ||
bāra bāra saba lāgahiṁ pāẽ |kahahiṁ bacana mṛdu sarala subhāẽ ||
rājakumāri binaya hama karahīṁ |tiya subhāyã kachu pū̃chata ḍarahīṁ ||
svāmini abinaya chamabi hamārī |bilagu na mānaba jāni gavā̃rī ||
rājakuãra dou sahaja salone |inha teṁ lahī duti marakata sone ||
คู่งามเลิศไม่อาจพรรณนาได้ ความงามยิ่งใหญ่นัก ปัญญาของข้าน้อยนัก ทั้งหลายจ้องมองความงามของพระราม พระลักษมณ์ และนางสีดา โดยตั้งจิตใจและปัญญาจดจ่ออยู่ทั้งสิ้น ชายและหญิงทั้งหลายยืนตรึงด้วยความหลงใหล กระหายในรัก ดังกวางตัวผู้และกวางตัวเมียที่จ้องมองดวงประทีป หญิงชาวบ้านเข้าใกล้นางสีดา แต่เมื่อถามนาง ก็เขินอายด้วยความรักใคร่ล้นเหลือ ครั้งแล้วครั้งเล่าทั้งหมดก้มแตะพระบาท แล้วกล่าววาจาอ่อนโยนด้วยนิสัยง่ายๆ ตามธรรมชาติ "เจ้าหญิง พวกข้ามีคำขอ แต่ในฐานะหญิง พวกข้าเกรงที่จะถามสิ่งใดจากท่าน" "นายหญิง โปรดอภัยความกล้าของพวกข้า และอย่าได้ถือโทษ ทราบว่าพวกข้าเป็นหญิงชาวบ้าน" "เจ้าชายทั้งสองพระองค์นี้มีความงดงามตามธรรมชาติ มรกตและทองคำยังรับความรุ่งโรจน์มาจากสองพระองค์"
โทหา 116
स्यामल गौर किसोर बर सुंदर सुषमा ऐन।सरद सर्बरीनाथ मुखु सरद सरोरुह नैन।।116।।
syāmala gaura kisora bara suṁdara suṣamā aina |sarada sarbarīnātha mukhu sarada saroruha naina ||116||
ผู้หนึ่งดำและอีกผู้หนึ่งขาว เป็นชายหนุ่มผู้เลิศทั้งสอง งดงาม เป็นแหล่งแห่งความสวยงามสุดประมาณ พระพักตร์ดังจันทร์ฤดูใบไม้ร่วง และพระเนตรดังดอกบัวฤดูใบไม้ร่วง
เจาปาอี 117.1-4
कोटि मनोज लजावनिहारे।सुमुखि कहहु को आहिं तुम्हारे।।
सुनि सनेहमय मंजुल बानी।सकुची सिय मन महुँ मुसुकानी।।
तिन्हहि बिलोकि बिलोकति धरनी।दुहुँ सकोच सकुचित बरबरनी।।
सकुचि सप्रेम बाल मृग नयनी।बोली मधुर बचन पिकबयनी।।
सहज सुभाय सुभग तन गोरे।नामु लखनु लघु देवर मोरे।।
बहुरि बदनु बिधु अंचल ढाँकी।पिय तन चितइ भौंह करि बाँकी।।
खंजन मंजु तिरीछे नयननि।निज पति कहेउ तिन्हहि सियँ सयननि।।
भइ मुदित सब ग्रामबधूटीं।रंकन्ह राय रासि जनु लूटीं।।
koṭi manoja lajāvanihāre |sumukhi kahahu ko āhiṁ tumhāre ||
suni sanehamaya maṁjula bānī |sakucī siya mana mahũ musukānī ||
tinhahi biloki bilokati dharanī |duhũ sakoca sakucita barabaranī ||
sakuci saprema bāla mṛga nayanī |bolī madhura bacana pikabayanī ||
sahaja subhāya subhaga tana gore |nāmu lakhanu laghu devara more ||
bahuri badanu bidhu aṁcala ḍhā̃kī |piya tana citai bhauṁha kari bā̃kī ||
khaṁjana maṁju tirīche nayanani |nija pati kaheu tinhahi siyã sayanani ||
bhai mudita saba grāmabadhūṭīṁ |raṁkanha rāya rāsi janu lūṭīṁ ||
"ท่านผู้ทำให้พระกามเทพนับล้านต้องละอาย จงบอกข้าพเจ้าทั้งหลายเถิด นางผู้มีใบหน้างดงาม สองผู้นี้เป็นผู้ใดแด่ท่าน" ได้ยินถ้อยคำอันเปี่ยมด้วยความรักและไพเราะ นางสีดาก็เกิดความเขินอาย แต่ทว่ายิ้มอยู่ในใจ นางทอดสายตาไปยังหญิงทั้งหลายแล้วจึงมองสู่พื้นดิน นางผู้มีผิวพรรณงดงามนั้นเขินอายด้วยความเขินอายสองประการ ด้วยความเขินอายแต่เปี่ยมด้วยรัก นางสีดาผู้มีดวงตาดังเนื้อทราย ผู้มีเสียงดังนกกาเหว่า ได้กล่าวถ้อยคำอันหวานหวาน "ผู้ที่มีความงดงามโดยธรรมชาติ มีกายขาวผ่องงดงาม ทรงนามว่าลักษมัณ เป็นน้องชายของสามีของหม่อมฉัน" แล้วนางก็เอาปลายผ้าคลุมหน้าซึ่งดังพระจันทร์ ทอดมองสวามีอันเป็นที่รัก และขมวดคิ้ว ด้วยดวงตาอันไพเราะ มองเฉียงดังนกกระติ๊ด นางสีดาได้บอกแก่หญิงทั้งหลายด้วยสายตาว่าผู้นั้นเป็นสวามีของนางเอง หญิงชาวบ้านทั้งปวงต่างปีติยินดี ดังคนยากจนที่ได้ปล้นสมบัติกองแห่งพระราชา
โทหา 117
अति सप्रेम सिय पायँ परि बहुबिधि देहिं असीस।सदा सोहागिनि होहु तुम्ह जब लगि महि अहि सीस।।117।।
ati saprema siya pāyã pari bahubidhi dehiṁ asīsa |sadā sohāgini hohu tumha jaba lagi mahi ahi sīsa ||117||
หญิงชาวบ้านทั้งหลายด้วยความรักอย่างยิ่งได้กราบแทบเท้าของสีดาและอวยพรในหลายประการว่า ขอให้ท่านเป็นสตรีผู้เป็นสุขในสามีตลอดไป ตราบใดที่แผ่นดินยังดำรงอยู่บนศีรษะของพญานาค
เจาปาอี 118.1-4
पारबती सम पतिप्रिय होहू।देबि न हम पर छाड़ब छोहू।।
पुनि पुनि बिनय करिअ कर जोरी।जौं एहि मारग फिरिअ बहोरी।।
दरसनु देब जानि निज दासी।लखीं सीयँ सब प्रेम पिआसी।।
मधुर बचन कहि कहि परितोषीं।जनु कुमुदिनीं कौमुदीं पोषीं।।
तबहिं लखन रघुबर रुख जानी।पूँछेउ मगु लोगन्हि मृदु बानी।।
सुनत नारि नर भए दुखारी।पुलकित गात बिलोचन बारी।।
मिटा मोदु मन भए मलीने।बिधि निधि दीन्ह लेत जनु छीने।।
समुझि करम गति धीरजु कीन्हा।सोधि सुगम मगु तिन्ह कहि दीन्हा।।
pārabatī sama patipriya hohū |debi na hama para chāṛaba chohū ||
puni puni binaya karia kara jorī |jauṁ ehi māraga phiria bahorī ||
darasanu deba jāni nija dāsī |lakhīṁ sīyã saba prema piāsī ||
madhura bacana kahi kahi paritoṣīṁ |janu kumudinīṁ kaumudīṁ poṣīṁ ||
tabahiṁ lakhana raghubara rukha jānī |pū̃cheu magu loganhi mṛdu bānī ||
sunata nāri nara bhae dukhārī |pulakita gāta bilocana bārī ||
miṭā modu mana bhae malīne |bidhi nidhi dīnha leta janu chīne ||
samujhi karama gati dhīraju kīnhā |sodhi sugama magu tinha kahi dīnhā ||
"ขอให้ท่านเป็นที่รักของสามีดั่งพารวตีเป็นที่รักของพระศิวะ โอ พระเทวี ขออย่าทรงถอนความอ่อนโยนจากพวกข้าเลย" "พวกข้าทูลอ้อนวอนซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยพนมมือ หากท่านเสด็จกลับมาอีกทางนี้" "ขอทรงรับพวกข้าเป็นนางใช้ของท่านและประทานการได้เห็นแด่พวกข้า" นางสีดาทอดพระเนตรเห็นว่าหญิงทั้งหลายต่างกระหายด้วยความรัก นางปลอบประโลมด้วยวาจาอันหวานหวานซ้ำแล้วซ้ำเล่า ดั่งแสงจันทร์หล่อเลี้ยงดอกบัว ครั้งนั้นพระลักษมณ์ทรงทราบพระทัยของพระราม จึงทรงถามชาวเมืองถึงหนทางด้วยวาจาอันอ่อนโยน ได้ยินดังนั้น หญิงชายทั้งหลายย่อมเป็นทุกข์ กายสั่นเทาและดวงตาอาบด้วยน้ำตา ความยินดีมลายหาย ใจกลับหม่นหมอง ดั่งพรหมลิขิตประทานทรัพย์แล้วกลับชิงไป พินิจพิจารณาทางแห่งกรรมแล้วจึงตั้งใจมั่น สอบถามหนทางแล้วบอกหนทางที่ง่ายแด่พวกเขา
โทหา 118
लखन जानकी सहित तब गवनु कीन्ह रघुनाथ।फेरे सब प्रिय बचन कहि लिए लाइ मन साथ।।118।।
lakhana jānakī sahita taba gavanu kīnha raghunātha |phere saba priya bacana kahi lie lāi mana sātha ||118||
ครั้งนั้น พระรามผู้เป็นองค์แห่งราชวงศ์ราฆุ ได้เสด็จออกเดินทางพร้อมด้วยพระลักษมณ์และพระชานกี ทรงตรัสพระวาจาอันเป็นที่รักให้ประชาชนทั้งปวงเดินทางกลับ แต่ทรงรับเอาทุกคนไว้ในพระหฤทัย
เจาปาอี 119.1-4
फिरत नारि नर अति पछिताहीं।देअहि दोषु देहिं मन माहीं।।
सहित बिषाद परसपर कहहीं।बिधि करतब उलटे सब अहहीं।।
निपट निरंकुस निठुर निसंकू।जेहिं ससि कीन्ह सरुज सकलंकू।।
रूख कलपतरु सागरु खारा।तेहिं पठए बन राजकुमारा।।
जौं पे इन्हहि दीन्ह बनबासू।कीन्ह बादि बिधि भोग बिलासू।।
ए बिचरहिं मग बिनु पदत्राना।रचे बादि बिधि बाहन नाना।।
ए महि परहिं डासि कुस पाता।सुभग सेज कत सृजत बिधाता।।
तरुबर बास इन्हहि बिधि दीन्हा।धवल धाम रचि रचि श्रमु कीन्हा।।
phirata nāri nara ati pachitāhīṁ |deahi doṣu dehiṁ mana māhīṁ ||
sahita biṣāda parasapara kahahīṁ |bidhi karataba ulaṭe saba ahahīṁ ||
nipaṭa niraṁkusa niṭhura nisaṁkū |jehiṁ sasi kīnha saruja sakalaṁkū ||
rūkha kalapataru sāgaru khārā |tehiṁ paṭhae bana rājakumārā ||
jauṁ pe inhahi dīnha banabāsū |kīnha bādi bidhi bhoga bilāsū ||
e bicarahiṁ maga binu padatrānā |race bādi bidhi bāhana nānā ||
e mahi parahiṁ ḍāsi kusa pātā |subhaga seja kata sṛjata bidhātā ||
tarubara bāsa inhahi bidhi dīnhā |dhavala dhāma raci raci śramu kīnhā ||
เมื่อหันกลับ หญิงชายทั้งหลายสำนึกเสียใจอย่างยิ่ง และในใจก็ตำหนิพระผู้สร้าง คร่ำครวญกันว่า การกระทำของพระผู้สร้างย่อมผิดธรรมชาติทั้งสิ้น ผู้ไร้ข้อผูกมัด โหดร้าย ไร้ความกลัว ผู้ที่ทำให้พระจันทร์มีโรคและมีจุดด่าง ทรงทำให้ต้นกัลปพฤกษ์เป็นเพียงต้นไม้ ทรงทำให้มหาสมุทรเค็ม และผู้นั้นแหละที่ส่งเจ้าชายทั้งสองไปยังป่า หากพระองค์ประทานชีวิตในป่าแก่ทั้งสองนี้ แล้วพระผู้สร้างก็ทรงสร้างความสุขและความฟุ่มเฟือยขึ้นเปล่าประโยชน์ หากทั้งสองเดินทางบนถนนโดยไม่มีรองเท้า แล้วพระผู้สร้างก็ทรงสร้างยานพาหนะนานาชนิดขึ้นเปล่าประโยชน์ หากทั้งสองนอนบนพื้นดิน ปูหญ้ากุศะและใบไม้ แล้วพระผู้สร้างทรงสร้างเตียงงดงามขึ้นเพื่ออะไร หากพระผู้สร้างทรงประทานที่พักใต้ต้นไม้ใหญ่แก่ทั้งสอง แล้วทรงสร้างวังสีขาวขึ้นอีกหลายแห่งก็เปล่าประโยชน์
โทหา 119
जौं ए मुनि पट धर जटिल सुंदर सुठि सुकुमार।बिबिध भाँति भूषन बसन बादि किए करतार।।119।।
jauṁ e muni paṭa dhara jaṭila suṁdara suṭhi sukumāra |bibidha bhā̃ti bhūṣana basana bādi kie karatāra ||119||
หากทั้งสองผู้นี้ ผู้งดงามและอ่อนโยนเหลือเกิน จะต้องสวมเครื่องทรงของฤาษีและถักผมเป็นเชือก แล้วพระผู้สร้างก็สร้างเสื้อผ้าและเครื่องประดับนานาชนิดขึ้นมาเปล่าๆ
Frequently Asked Questions
परम्परा में इस खंड का फल ‘दर्शन-लालसा से भक्ति-वृद्धि’ माना जाता है: राम-सीता-लखन के रूप-स्मरण से चित्त शीतल होता है, गृहासक्ति ढीली पड़ती है, और ‘आज्ञा-पालन’ की दृढ़ता आती है। विशेषतः दोहा 111–113 के भाव (प्रेम, विनय, चरण-पराग) का पाठ ‘सत्संग-रस’ और करुणा-परिष्कार का साधन कहा जाता है।
सामान्य राम-नाम सम्पुट: “श्रीराम जय राम जय जय राम” (या “राम राम” नाम-जप) का प्रयोग अनेक पाठ-परम्पराओं में किया जाता है। वनगमन-प्रसंग में ‘आज्ञा-समर्पण’ भाव बढ़ाने हेतु “रघुपति राघव राजा राम” भजन-धुन भी कुछ सत्संगों में जोड़ी जाती है (स्थानीय परम्परा-आधारित)।
Ask anything about Prakarana 12 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
