Prakarana 13

Verse 245 (चौपाई)

जौं ए कंद मूल फल खाहीं। बादि सुधादि असन जग माहीं।। एक कहहिं ए सहज सुहाए। आपु प्रगट भए बिधि न बनाए।। जहँ लगि बेद कही बिधि करनी। श्रवन नयन मन गोचर बरनी।। देखहु खोजि भुअन दस चारी। कहँ अस पुरुष कहाँ असि नारी।। इन्हहि देखि बिधि मनु अनुरागा। पटतर जोग बनावै लागा।। कीन्ह बहुत श्रम ऐक न आए। तेहिं इरिषा बन आनि दुराए।। एक कहहिं हम बहुत न जानहिं। आपुहि परम धन्य करि मानहिं।। ते पुनि पुन्यपुंज हम लेखे। जे देखहिं देखिहहिं जिन्ह देखे।।

ଯଦି ସେମାନେ କନ୍ଦ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଆନ୍ତି, ତେବେ ଜଗତରେ ଅମୃତ ସଦୃଶ ଅନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ରହୁ। କେତେକ କୁହନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ସୁନ୍ଦର; ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି, କୌଣସି କଳାରେ ନିର୍ମିତ ନୁହଁନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବେଦ ଶ୍ରବଣ, ନୟନ ଓ ମନରେ ବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଉପାୟ କହିଛନ୍ତି। ଚଉଦ ଭୁବନ ଖୋଜି ଦେଖ; କେଉଁଠାରେ ଏପରି ପୁରୁଷ, କେଉଁଠାରେ ଏପରି ନାରୀ? ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନ ଆକର୍ଷିତ ହେଲା; ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିବାହ ଯୋଗ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ବହୁ ପ୍ରୟାସ କଲେ, କିନ୍ତୁ କିଛି ସଫଳ ହେଲେ ନାହିଁ; ତାହାପରେ ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଈଶା ବନକୁ ଆଣି ଲୁଚାଇ ରଖିଲେ। କେତେକ କୁହନ୍ତି, "ଆମେ ଅଧିକ ଜାଣୁ ନାହୁଁ; ଆମେ ନିଜକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନ୍ୟ ମନେ କରୁ।" ସେମାନେ ବଦଳରେ ଆମକୁ ପୁଣ୍ୟର ପୁଞ୍ଜ ବୋଲି ଗଣନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ଦେଖିବେ କିମ୍ବା ଦେଖିଛନ୍ତି।

Verse 246 (दोहा/सोरठा)

एहि बिधि कहि कहि बचन प्रिय लेहिं नयन भरि नीर। किमि चलिहहि मारग अगम सुठि सुकुमार सरीर।।120।।

ଏପରି କହି କହି ପ୍ରିୟ ବଚନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ନୟନ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେମାନେ ଏପରି ସୁକୁମାର ଶରୀରରେ ଦୁର୍ଗମ ପଥରେ କିପରି ଚାଲିବେ?

Verse 247 (चौपाई)

नारि सनेह बिकल बस होहीं। चकई साँझ समय जनु सोहीं।। मृदु पद कमल कठिन मगु जानी। गहबरि हृदयँ कहहिं बर बानी।। परसत मृदुल चरन अरुनारे। सकुचति महि जिमि हृदय हमारे।। जौं जगदीस इन्हहि बनु दीन्हा। कस न सुमनमय मारगु कीन्हा।। जौं मागा पाइअ बिधि पाहीं। ए रखिअहिं सखि आँखिन्ह माहीं।। जे नर नारि न अवसर आए। तिन्ह सिय रामु न देखन पाए।। सुनि सुरुप बूझहिं अकुलाई। अब लगि गए कहाँ लगि भाई।। समरथ धाइ बिलोकहिं जाई। प्रमुदित फिरहिं जनमफलु पाई।।

ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରେମରେ ବିକଳ ହୋଇ ତାହାର ବଶରେ ଅଛନ୍ତି; ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଚକୋର ପକ୍ଷୀ ପରି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। ନିଜର କୋମଳ ପଦ୍ମ ପାଦ ପାଇଁ ପଥ କଠିନ ଜାଣି, ଚିନ୍ତିତ ହୃଦୟରେ ଉତ୍ତମ ବଚନ କୁହନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର କୋମଳ ଅରୁଣ ପାଦ ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ଭୂମି ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ ଯେପରି ଆମ ହୃଦୟ ସ୍ପର୍ଶ ହେଲା। ଯଦି ଜଗଦୀଶ୍ୱର ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ବନ ଦେଲେ, ତେବେ ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଥ କାହିଁକି କଲେ ନାହିଁ? ଯଦି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ପଥ ମିଳିବ, ତେବେ ଏହା ଆମ ଆଖିରେ ରଖିବା। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ସମୟରେ ଆସି ପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସୀତା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଅବଧି ଗଲେ, କିନ୍ତୁ କେତେ ଦୂର ଗଲେ, ଭାଇ? ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ଦୌଡ଼ି ଦେଖିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଜନ୍ମଫଳ ପାଇ ଆନନ୍ଦରେ ଫେରନ୍ତି।

Verse 248 (दोहा/सोरठा)

अबला बालक बृद्ध जन कर मीजहिं पछिताहिं।। होहिं प्रेमबस लोग इमि रामु जहाँ जहँ जाहिं।।121।।

ଅସହାୟ ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ବୁକୁ ପିଟନ୍ତି ଓ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରନ୍ତି। ଏପରି ପ୍ରେମର ବଶରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଯାଆନ୍ତି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।

Verse 249 (चौपाई)

गाँव गाँव अस होइ अनंदू। देखि भानुकुल कैरव चंदू।। जे कछु समाचार सुनि पावहिं। ते नृप रानिहि दोसु लगावहिं।। कहहिं एक अति भल नरनाहू। दीन्ह हमहि जोइ लोचन लाहू।। कहहिं परस्पर लोग लोगाईं। बातें सरल सनेह सुहाईं।। ते पितु मातु धन्य जिन्ह जाए। धन्य सो नगरु जहाँ तें आए।। धन्य सो देसु सैलु बन गाऊँ। जहँ जहँ जाहिं धन्य सोइ ठाऊँ।। सुख पायउ बिरंचि रचि तेही। ए जेहि के सब भाँति सनेही।। राम लखन पथि कथा सुहाई। रही सकल मग कानन छाई।।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରାମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ରଘୁବଂଶର କମଳ ଦେଖି ଏପରି ଆନନ୍ଦ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଖବର ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଜା ଓ ରାଣୀଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦିଅନ୍ତି। କେତେକ କୁହନ୍ତି, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ ରାଜା ଯିଏ ଆମକୁ ଆଖିର ଲାଳ ଦେଲେ। ଲୋକମାନେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସରଳ କଥା କୁହନ୍ତି। ଧନ୍ୟ ସେହି ପିତାମାତା ଯେଉଁଥିରୁ ସେ ଆସିଲେ; ଧନ୍ୟ ସେହି ନଗର ଯେଉଁଥିରୁ ସେ ଗଲେ। ଧନ୍ୟ ସେହି ଦେଶ, ପର୍ବତ, ବନ ଓ ଗ୍ରାମ; ଯେଉଁଠାରେ ଯାଆନ୍ତି, ସେହି ସ୍ଥାନ ଧନ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ସୁଖ ପାଇଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ। ପଥରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସୁନ୍ଦର କଥା ସମସ୍ତ ପଥ ଓ ବନରେ ଛାଇ ରହିଲା।

Verse 250 (दोहा/सोरठा)

एहि बिधि रघुकुल कमल रबि मग लोगन्ह सुख देत। जाहिं चले देखत बिपिन सिय सौमित्रि समेत।।122।।

ଏହିପରି ରଘୁବଂଶର କମଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଥରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଲେ। ସେ ବନ ଦେଖୁଥିବା ସୀତା ଓ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।

Verse 251 (चौपाई)

आगे रामु लखनु बने पाछें। तापस बेष बिराजत काछें।। उभय बीच सिय सोहति कैसे। ब्रह्म जीव बिच माया जैसे।। बहुरि कहउँ छबि जसि मन बसई। जनु मधु मदन मध्य रति लसई।। उपमा बहुरि कहउँ जियँ जोही। जनु बुध बिधु बिच रोहिनि सोही।। प्रभु पद रेख बीच बिच सीता। धरति चरन मग चलति सभीता।। सीय राम पद अंक बराएँ। लखन चलहिं मगु दाहिन लाएँ।। राम लखन सिय प्रीति सुहाई। बचन अगोचर किमि कहि जाई।। खग मृग मगन देखि छबि होहीं। लिए चोरि चित राम बटोहीं।।

ଆଗରେ ରାମ, ପଛରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲୁଥିଲେ, ତପସ୍ୱୀ ବେଶରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ଦୁହେଁ ମଧ୍ୟରେ ସୀତା ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ମାୟା। ପୁଣି ମୁଁ ସେହି ଛବି ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି ଯାହା ମନରେ ବାସ କରେ: ଯେପରି ମଧୁ ମଦନ ମଧ୍ୟରେ ରତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ପୁଣି ମୁଁ ସେହି ଉପମା କହୁଛି ଯାହା ହୃଦୟକୁ ପ୍ରୀତ କରେ: ଯେପରି ବୁଧ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ରୋହିଣୀ ଶୋଭା ପାଏ। ସୀତା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ଭୟରେ ପଥରେ ପାଦ ରଖୁଥିଲେ। ସୀତା ରାମଙ୍କ ପାଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାଲୁଥିଲେ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରେମ ସୁନ୍ଦର; ବଚନର ଅଗୋଚର ହୋଇ କିପରି କୁହାଯାଏ? ପକ୍ଷୀ ଓ ହରିଣ ସେମାନଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ମୋହିତ ହେଲେ; ରାମ ଓ ସାଥୀମାନେ ଚୋରିରେ ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଚୋରି ନେଲେ।

Verse 252 (दोहा/सोरठा)

जिन्ह जिन्ह देखे पथिक प्रिय सिय समेत दोउ भाइ। भव मगु अगमु अनंदु तेइ बिनु श्रम रहे सिराइ।।123।।

ଯେଉଁ ଯାତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରିୟ ସୀତା ସହିତ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଦୁଃଖମୟ ଜଗତର ଅଗମ୍ୟ ପଥକୁ ଆନନ୍ଦର ପଥ ପାଇଲେ ଏବଂ ଶ୍ରମ ବିନା ସ୍ୱସ୍ଥ ରହିଲେ।

Verse 253 (चौपाई)

अजहुँ जासु उर सपनेहुँ काऊ। बसहुँ लखनु सिय रामु बटाऊ।। राम धाम पथ पाइहि सोई। जो पथ पाव कबहुँ मुनि कोई।। तब रघुबीर श्रमित सिय जानी। देखि निकट बटु सीतल पानी।। तहँ बसि कंद मूल फल खाई। प्रात नहाइ चले रघुराई।। देखत बन सर सैल सुहाए। बालमीकि आश्रम प्रभु आए।। राम दीख मुनि बासु सुहावन। सुंदर गिरि काननु जलु पावन।। सरनि सरोज बिटप बन फूले। गुंजत मंजु मधुप रस भूले।। खग मृग बिपुल कोलाहल करहीं। बिरहित बैर मुदित मन चरहीं।।

ଯାହାର ହୃଦୟରେ ସ୍ବପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କେହି ବାସ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହି ହୃଦୟରେ ବନଚାରୀ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସଦା ବାସ କରନ୍ତୁ। ସେହି ପଥ କେବଳ ସେ ପାଏ ଯିଏ କେବେ କୌଣସି ମୁନି ପଥ ପାଇଛନ୍ତି। ତାହାପରେ ରଘୁବୀର ସୀତାଙ୍କୁ ଥକା ଜାଣି ନିକଟରେ ଶୀତଳ ଜଳ ପାଖରେ ବଟବୃକ୍ଷ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ କନ୍ଦ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇଲେ; ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ନାନ କରି ରଘୁରାଜ ଚାଲିଗଲେ। ସୁନ୍ଦର ବନ, ସରୋବର ଓ ପର୍ବତ ଦେଖି ପ୍ରଭୁ ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ମୁନିଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ସୁନ୍ଦର ଦେଖିଲେ, ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତ, ବନ ଓ ପବିତ୍ର ଜଳ। ସରୋବରରେ କମଳ, ବନରେ ବୃକ୍ଷ ଫୁଲିଲା; ମଧୁରେ ମତ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷୀ ମଧୁର ଗୁଞ୍ଜନ କଲେ। ପକ୍ଷୀ ଓ ପଶୁମାନେ ବହୁ କୋଳାହଳ କଲେ; ଶତ୍ରୁତା ରହିତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦିତ ମନରେ ବିଚରଣ କଲେ।

Verse 254 (दोहा/सोरठा)

सुचि सुंदर आश्रमु निरखि हरषे राजिवनेन। सुनि रघुबर आगमनु मुनि आगें आयउ लेन।।124।।

ପବିତ୍ର ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମ ଦେଖି କମଳନୟନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ରଘୁବରଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଣି ମୁନି ସ୍ୱାଗତ କରିବାକୁ ଆଗକୁ ଆସିଲେ।

Verse 255 (चौपाई)

मुनि कहुँ राम दंडवत कीन्हा। आसिरबादु बिप्रबर दीन्हा।। देखि राम छबि नयन जुड़ाने। करि सनमानु आश्रमहिं आने।। मुनिबर अतिथि प्रानप्रिय पाए। कंद मूल फल मधुर मगाए।। सिय सौमित्रि राम फल खाए। तब मुनि आश्रम दिए सुहाए।। बालमीकि मन आनँदु भारी। मंगल मूरति नयन निहारी।। तब कर कमल जोरि रघुराई। बोले बचन श्रवन सुखदाई।। तुम्ह त्रिकाल दरसी मुनिनाथा। बिस्व बदर जिमि तुम्हरें हाथा।। अस कहि प्रभु सब कथा बखानी। जेहि जेहि भाँति दीन्ह बनु रानी।।

ରାମ ମୁନିଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡବତ କରିବାରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ରାମଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ତାଙ୍କ ନୟନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ସମ୍ମାନ ଦେଖାଇ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମକୁ ଆଣିଲେ। ମୁନିବର ଅତିଥିଙ୍କୁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟ ପାଇଲେ ଏବଂ ମଧୁର କନ୍ଦ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ମଗାଇଲେ। ସୀତା, ସୌମିତ୍ରି ଓ ରାମ ଫଳ ଖାଇଲେ; ତାହାପରେ ମୁନି ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମ ଦେଲେ। ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନରେ ବହୁ ଆନନ୍ଦ ହେଲା ଯେତେବେଳେ ସେ ମଙ୍ଗଳମୂର୍ତ୍ତି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାହାପରେ ରଘୁରାଜ କମଳ ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି କର୍ଣ୍ଣକୁ ସୁଖଦାୟକ ବଚନ କହିଲେ। ଆପଣ ତ୍ରିକାଳ ଦର୍ଶୀ ମୁନିନାଥ; ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଆପଣଙ୍କ ହାତରେ ବଦରୀ ଫଳ ପରି। ଏପରି କହି ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ, ଯେଉଁ ଯେଉଁ ପ୍ରକାରେ ବନରାଣୀ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

Verse 256 (दोहा/सोरठा)

तात बचन पुनि मातु हित भाइ भरत अस राउ। मो कहुँ दरस तुम्हार प्रभु सबु मम पुन्य प्रभाउ।।125।।

ମୋର ପିତାଙ୍କ ବଚନ ପାଇଁ, ପୁଣି ମୋର ମାତାଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ, ଏବଂ ମୋର ଭ୍ରାତା ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମୋର ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବର ଫଳ।

Verse 257 (चौपाई)

देखि पाय मुनिराय तुम्हारे। भए सुकृत सब सुफल हमारे।। अब जहँ राउर आयसु होई। मुनि उदबेगु न पावै कोई।। मुनि तापस जिन्ह तें दुखु लहहीं। ते नरेस बिनु पावक दहहीं।। मंगल मूल बिप्र परितोषू। दहइ कोटि कुल भूसुर रोषू।। अस जियँ जानि कहिअ सोइ ठाऊँ। सिय सौमित्रि सहित जहँ जाऊँ।। तहँ रचि रुचिर परन तृन साला। बासु करौ कछु काल कृपाला।। सहज सरल सुनि रघुबर बानी। साधु साधु बोले मुनि ग्यानी।। कस न कहहु अस रघुकुलकेतू। तुम्ह पालक संतत श्रुति सेतू।।

ହେ ମୁନିରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ଦେଖି ଆମର ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ଫଳବତୀ ହେଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ହୁଏ, ସେଠାରେ କୌଣସି ମୁନି ଚିନ୍ତିତ ନ ହୁଅନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ତପସ୍ୱୀ ମୁନିଙ୍କଠାରୁ ଦୁଃଖ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ବିନା ଦହନ କରନ୍ତି। ମଙ୍ଗଳର ମୂଳ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କ୍ରୋଧ କୋଟି କୁଳକୁ ଭସ୍ମ କରେ। ଏହା ହୃଦୟରେ ଜାଣି ମୋତେ ସେହି ସ୍ଥାନ କୁହନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାକୁ ମୁଁ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଯାଇପାରିବି। ସେଠାରେ ମୁଁ ସୁନ୍ଦର ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀର ନିର୍ମାଣ କରି କିଛି ସମୟ ବାସ କରିବି, ହେ କୃପାଳୁ। ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ସରଳ ଓ ମଧୁର ବାଣୀ ଶୁଣି ଜ୍ଞାନୀ ମୁନି କହିଲେ, "ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" ହେ ରଘୁକୁଳକେତନ, ଆପଣ ଏପରି କାହିଁକି ନ କୁହନ୍ତି? ଆପଣ ଶ୍ରୁତିସେତୁର ରକ୍ଷକ ଓ ସନ୍ତାନ।

Verse 258 (छंद)

श्रुति सेतु पालक राम तुम्ह जगदीस माया जानकी। जो सृजति जगु पालति हरति रूख पाइ कृपानिधान की।। जो सहससीसु अहीसु महिधरु लखनु सचराचर धनी। सुर काज धरि नरराज तनु चले दलन खल निसिचर अनी।।

ହେ ରାମ, ଶ୍ରୁତିସେତୁର ରକ୍ଷକ, ଆପଣ ଜଗଦୀଶ୍ୱର ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ଜାନକୀ ଆପଣଙ୍କ ମାୟା। ଯିଏ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ପାଳନ କରନ୍ତି ଓ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି, କୃପାନିଧିଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ। ଯାହାଙ୍କର ସହସ୍ର ଶୀର୍ଷ ଅଛି, ଯିଏ ଶେଷନାଗ, ପର୍ବତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ଚରାଚର ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ ଅଟନ୍ତି। ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ନରତନୁ ଧାରଣ କରି ଦୁଷ୍ଟ ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି।

Verse 259 (दोहा/सोरठा)

राम सरुप तुम्हार बचन अगोचर बुद्धिपर। अबिगत अकथ अपार नेति नित निगम कह।।126।।

ହେ ରାମ, ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ବାକ୍ୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଅତୀତ। ଏହା ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅକଥନୀୟ, ଅପାର ଏବଂ ବେଦ ସର୍ବଦା ଏହାକୁ "ନେତି ନେତି" ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।

Verse 260 (चौपाई)

जगु पेखन तुम्ह देखनिहारे। बिधि हरि संभु नचावनिहारे।। तेउ न जानहिं मरमु तुम्हारा। औरु तुम्हहि को जाननिहारा।। सोइ जानइ जेहि देहु जनाई। जानत तुम्हहि तुम्हइ होइ जाई।। तुम्हरिहि कृपाँ तुम्हहि रघुनंदन। जानहिं भगत भगत उर चंदन।। चिदानंदमय देह तुम्हारी। बिगत बिकार जान अधिकारी।। नर तनु धरेहु संत सुर काजा। कहहु करहु जस प्राकृत राजा।। राम देखि सुनि चरित तुम्हारे। जड़ मोहहिं बुध होहिं सुखारे।। तुम्ह जो कहहु करहु सबु साँचा। जस काछिअ तस चाहिअ नाचा।।

ଜଗତ ଆପଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶକ ଭାବେ ଦେଖେ; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶମ୍ଭୁ ଆପଣଙ୍କୁ ନୃତ୍ୟ କରାନ୍ତି। ତଥାପି ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ରହସ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ଆଉ କିଏ ଅଛନ୍ତି ଯିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି? ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଣନ୍ତି ଯାହାଙ୍କୁ ଆପଣ ଜଣାନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣି ବ୍ୟକ୍ତି ଆପଣଙ୍କ ସହ ଏକ ହୋଇଯାଏ। ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରୁ ଭକ୍ତମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି; ଆପଣ ଭକ୍ତହୃଦୟର ଚନ୍ଦନ। ଆପଣଙ୍କ ଦେହ ଚିଦାନନ୍ଦମୟ; ଏହା ସମସ୍ତ ବିକାରରୁ ମୁକ୍ତ; ଜାଣନ୍ତୁ ଆପଣ ପରମେଶ୍ୱର। ସନ୍ଥ ଓ ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ମାନବ ଶରୀର ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସାଧାରଣ ରାଜା ପରି କଥା କୁହନ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ଆପଣଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଶୁଣି ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ଆପଣ ଯାହା କହନ୍ତି ଓ କରନ୍ତି ତାହା ସବୁ ସତ୍ୟ; ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ହୁଏ, ସେପରି ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡେ।

Verse 261 (दोहा/सोरठा)

पूँछेहु मोहि कि रहौं कहँ मैं पूँछत सकुचाउँ। जहँ न होहु तहँ देहु कहि तुम्हहि देखावौं ठाउँ।।127।।

ଆପଣ ମୋତେ ପଚାରନ୍ତି ଯେ ମୁଁ କେଉଁଠାରେ ରହିବି; ମୁଁ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ପ୍ରତି ପଚାରୁଛି। ମୋତେ ସେହି ସ୍ଥାନ କୁହନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣ ନଥିବେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ମୁଁ ମୋର ବାସସ୍ଥାନ ଦେଖାଇବି।

Verse 262 (चौपाई)

सुनि मुनि बचन प्रेम रस साने। सकुचि राम मन महुँ मुसुकाने।। बालमीकि हँसि कहहिं बहोरी। बानी मधुर अमिअ रस बोरी।। सुनहु राम अब कहउँ निकेता। जहाँ बसहु सिय लखन समेता।। जिन्ह के श्रवन समुद्र समाना। कथा तुम्हारि सुभग सरि नाना।। भरहिं निरंतर होहिं न पूरे। तिन्ह के हिय तुम्ह कहुँ गृह रूरे।। लोचन चातक जिन्ह करि राखे। रहहिं दरस जलधर अभिलाषे।। निदरहिं सरित सिंधु सर भारी। रूप बिंदु जल होहिं सुखारी।। तिन्ह के हृदय सदन सुखदायक। बसहु बंधु सिय सह रघुनायक।।

ମୁନିଙ୍କ ପ୍ରେମରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନ ଶୁଣି ରାମ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ମନରେ ହସିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ହସି ପୁଣି କହିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ବାଣୀ ମଧୁର, ଅମୃତରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଶୁଣନ୍ତୁ ହେ ରାମ, ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ସେହି ନିକେତନ କହୁଛି ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ବାସ କରିପାରିବେ। ଯାହାଙ୍କର କର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ସୁନ୍ଦର କଥା ଅନେକ ନଦୀ ପରି, ସେଗୁଡିକ ନିରନ୍ତର ପୂରଣ କରନ୍ତି ମଧ୍ୟ କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆପଣଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ଗୃହ ଅଛି। ଯାହାଙ୍କୁ ଆପଣ ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ପରି ନୟନ କରି ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମେଘ ପରି ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଇଚ୍ଛାରେ ରୁହନ୍ତି। ସେମାନେ ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ବଡ ହ୍ରଦକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ରୂପର ଜଳବିନ୍ଦୁ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁଖୀ କରେ। ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସୁଖଦାୟକ ମନ୍ଦିର ଅଛି; ସେଠାରେ ବାସ କରନ୍ତୁ, ହେ ବନ୍ଧୁ, ସୀତା ସହିତ, ହେ ରଘୁନାୟକ।

Verse 263 (दोहा/सोरठा)

जसु तुम्हार मानस बिमल हंसिनि जीहा जासु। मुकुताहल गुन गन चुनइ राम बसहु हियँ तासु।।128।।

ଆପଣଙ୍କ ଯଶ ଏକ ନିର୍ମଳ ହଂସ ଯିଏ ମନସରୋବରରୁ ଗୁଣମୁକ୍ତା ଚୟନ କରେ; ହେ ରାମ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବାସ କରନ୍ତୁ।

Verse 264 (चौपाई)

प्रभु प्रसाद सुचि सुभग सुबासा। सादर जासु लहइ नित नासा।। तुम्हहि निबेदित भोजन करहीं। प्रभु प्रसाद पट भूषन धरहीं।। सीस नवहिं सुर गुरु द्विज देखी। प्रीति सहित करि बिनय बिसेषी।। कर नित करहिं राम पद पूजा। राम भरोस हृदयँ नहि दूजा।। चरन राम तीरथ चलि जाहीं। राम बसहु तिन्ह के मन माहीं।। मंत्रराजु नित जपहिं तुम्हारा। पूजहिं तुम्हहि सहित परिवारा।। तरपन होम करहिं बिधि नाना। बिप्र जेवाँइ देहिं बहु दाना।। तुम्ह तें अधिक गुरहि जियँ जानी। सकल भायँ सेवहिं सनमानी।।

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦ, ଯାହା ପବିତ୍ର, ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ, ସେମାନେ ସମ୍ମାନର ସହ ନିତ୍ୟ ନାସିକାରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରି ଭୋଜନ କରନ୍ତି; ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦକୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ରୂପେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଦେବତା, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମସ୍ତକ ନତ କରନ୍ତି; ପ୍ରୀତିର ସହ ବିଶେଷ ବିନୟ କରନ୍ତି। ନିତ୍ୟ ହସ୍ତରେ ରାମଙ୍କ ଚରଣର ପୂଜା କରନ୍ତି; ହୃଦୟରେ ରାମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାରି ଉପରେ ଭରସା ନାହିଁ। ରାମଙ୍କ ଚରଣକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରି ଯାଆନ୍ତି; ହେ ରାମ, ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ବାସ କରନ୍ତୁ। ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରରାଜ ଜପ କରନ୍ତି; ପରିବାର ସହିତ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ତର୍ପଣ, ହୋମ ଆଦି ବିବିଧ ବିଧି କରନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ଅନେକ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଜାଣନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ସମ୍ମାନର ସହ ସେବା କରନ୍ତି।

Verse 265 (दोहा/सोरठा)

सबु करि मागहिं एक फलु राम चरन रति होउ। तिन्ह कें मन मंदिर बसहु सिय रघुनंदन दोउ।।129।।

ସବୁ କର୍ମ କରି କେବଳ ଏକ ଫଳ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି: ରାମଙ୍କ ଚରଣରେ ଭକ୍ତି ହେଉ। ସେମାନଙ୍କ ମନମନ୍ଦିରରେ ବାସ କରନ୍ତୁ, ହେ ସୀତା ଓ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଉଭୟ।