Prakarana 10
त्याग-दीक्षा का सोपान: राजसुख-सम्पदा के मध्य ‘धर्म’ की पुकार, और ‘वियोग’ के भीतर ‘राम-पद-नेह’ का जागरण। यहाँ गृहस्थ-व्यवस्था (राजधर्म, पितृवचन, कुलमर्यादा) और परमार्थ (वैराग्य, विवेक, भक्ति) का निर्णायक संगम होता है—भक्त के भीतर ‘मोह-निद्रा’ टूटती है और वन-गमन ‘अन्तर-वन’ की साधना बनता है।
รสพื้นฐานของอโยธยากาณฑ์คือการรวมเป็นหนึ่งแบบอทไวตะของกรุณาและศานติ: กรุณา เพราะแม้ชัยชนะของธรรมก็มาถึงพร้อมกับการฉีกหัวใจ; ศานติ เพราะความเจ็บปวดนั้นเองกลายเป็นปัญญาและเปิดทางแห่งการหลุดพ้น ในบทนี้ ตอนกลางคืน (การพักผ่อนของสีตา-ราม, จิตวิญญาณที่เฝ้าระวังของลักษมณ, ความโศกเศร้าที่เต็มไปด้วยรักของนิษาท) กลายเป็นอุปมาสำหรับ "ราตรีแห่งโมหะ" คำสอนของลักษมณนำไปสู่กรรมและผลของมัน, ความฝันและการตื่น, ความไม่ยึดมั่นในวัตถุ, และความรักต่อบาทของราม ที่นี่ "ปูน" หลักคำสอนของตุลสีชัดเจน: นิรฺคุณปรมารถ และ สคุณลีลา เป็นหนึ่งเดียว รามคือพรหมในรูปประทับ แต่ด้วยความกรุณาพระองค์ทรงรับร่างมนุษย์และทรงกระทำกิจของพระองค์ สุมันตระที่รับพระบัญชาของกษัตริย์, ความมั่นคงในธรรมของราม, และคำปฏิญาณของสีตาในฐานะสหธรรมิณี รวมกันทำให้ "การสละ" กลายเป็น "บันไดแห่งภักติ" ความจริงแห่งสถานที่ของภาคนี้คือภักติไม่ใช่เพียงอารมณ์อีกต่อไป แต่กลายเป็นสาธนะที่มีรูปร่างจากการตัดสินใจ
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 90.1-4
उठे लखनु प्रभु सोवत जानी।कहि सचिवहि सोवन मृदु बानी।।
कछुक दूर सजि बान सरासन।जागन लगे बैठि बीरासन।।
गुँह बोलाइ पाहरू प्रतीती।ठावँ ठाँव राखे अति प्रीती।।
आपु लखन पहिं बैठेउ जाई।कटि भाथी सर चाप चढ़ाई।।
सोवत प्रभुहि निहारि निषादू।भयउ प्रेम बस ह्दयँ बिषादू।।
तनु पुलकित जलु लोचन बहई।बचन सप्रेम लखन सन कहई।।
भूपति भवन सुभायँ सुहावा।सुरपति सदनु न पटतर पावा।।
मनिमय रचित चारु चौबारे।जनु रतिपति निज हाथ सँवारे।।
uṭhe lakhanu prabhu sovata jānī |kahi sacivahi sovana mṛdu bānī ||
kachuka dūra saji bāna sarāsana |jāgana lage baiṭhi bīrāsana ||
gũha bolāi pāharū pratītī |ṭhāvã ṭhā̃va rākhe ati prītī ||
āpu lakhana pahiṁ baiṭheu jāī |kaṭi bhāthī sara cāpa caṛhāī ||
sovata prabhuhi nihāri niṣādū |bhayau prema basa hdayã biṣādū ||
tanu pulakita jalu locana bahaī |bacana saprema lakhana sana kahaī ||
bhūpati bhavana subhāyã suhāvā |surapati sadanu na paṭatara pāvā ||
manimaya racita cāru caubāre |janu ratipati nija hātha sãvāre ||
ทราบว่าองค์พระผู้เป็นเจ้าบรรทมหลับอยู่ ลักษมณะจึงลุกขึ้น แล้วกล่าวด้วยวาจาอ่อนโยนให้เสนาบดีได้พักผ่อนเถิด แล้วเตรียมลูกธนูและคันธนูไว้ ณ ที่ห่างออกไปเล็กน้อย แล้วนั่งในท่าวีรบุรุษเริ่มเฝ้ายาม คุหะเรียกทหารยามที่ไว้ใจ และด้วยความรักใคร่อย่างยิ่ง ได้ตั้งเฝ้ายามไว้ ณ ที่ต่างๆ ตัวท่านเองได้ไปนั่งใกล้ลักษมณะ มีซองธนูที่เอวและลูกธนูขึงบนคันธนู เห็นองค์พระผู้เป็นเจ้าบรรทมหลับอยู่ นิษาทผู้นั้นถูกครอบงำด้วยความรัก และความเศร้าโศกเต็มหัวใจ กายสั่นเทา น้ำตาไหลจากดวงตา และได้กล่าวแก่ลักษมณะด้วยวาจาอันเปี่ยมด้วยความรัก วังของกษัตริย์งดงามโดยธรรมชาติ แม้วิมานของพระอินทร์เจ้าแห่งเทพก็ไม่อาจเทียบได้ ห้องบนอันงดงามประดับด้วยอัญมณี ราวกับเทพเจ้าแห่งความรักได้ตกแต่งขึ้นด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง
โทหา 90
सुचि सुबिचित्र सुभोगमय सुमन सुगंध सुबास।पलँग मंजु मनिदीप जहँ सब बिधि सकल सुपास।।90।।
suci subicitra subhogamaya sumana sugaṁdha subāsa |palãga maṁju manidīpa jahã saba bidhi sakala supāsa ||90||
บริสุทธิ์ งดงามยิ่ง เต็มไปด้วยความปีติ ดอกไม้หอมหวานและสดชื่น เตียงอันงดงาม ตะเกียงอันน่ารัก ทุกสิ่งในที่นี้สมบูรณ์พร้อมทุกประการ
เจาปาอี 91.1-4
बिबिध बसन उपधान तुराई।छीर फेन मृदु बिसद सुहाई।।
तहँ सिय रामु सयन निसि करहीं।निज छबि रति मनोज मदु हरहीं।।
ते सिय रामु साथरीं सोए।श्रमित बसन बिनु जाहिं न जोए।।
मातु पिता परिजन पुरबासी।सखा सुसील दास अरु दासी।।
जोगवहिं जिन्हहि प्रान की नाई।महि सोवत तेइ राम गोसाईं।।
पिता जनक जग बिदित प्रभाऊ।ससुर सुरेस सखा रघुराऊ।।
रामचंदु पति सो बैदेही।सोवत महि बिधि बाम न केही।।
सिय रघुबीर कि कानन जोगू।करम प्रधान सत्य कह लोगू।।
bibidha basana upadhāna turāī |chīra phena mṛdu bisada suhāī ||
tahã siya rāmu sayana nisi karahīṁ |nija chabi rati manoja madu harahīṁ ||
te siya rāmu sātharīṁ soe |śramita basana binu jāhiṁ na joe ||
mātu pitā parijana purabāsī |sakhā susīla dāsa aru dāsī ||
jogavahiṁ jinhahi prāna kī nāī |mahi sovata tei rāma gosāīṁ ||
pitā janaka jaga bidita prabhāū |sasura suresa sakhā raghurāū ||
rāmacaṁdu pati so baidehī |sovata mahi bidhi bāma na kehī ||
siya raghubīra ki kānana jogū |karama pradhāna satya kaha logū ||
มีผ้าห่ม หมอน และที่นอนนานาชนิด ขาวดังฟองน้ำนม นุ่มนวล ไร้มลทิน และงดงาม ณ ที่นั้น สีดาและพระรามเคยบรรทมในยามราตรี ด้วยรัศมีของพระองค์ทรงขจัดความพอใจและความหยิ่งยโศของพระรตีและพระกามเทพ สีดาและพระรามผู้เดียวกันนั้น บัดนี้ทรงบรรทมบนเตียงหญ้า ทั้งเหนื่อยล้าและไร้ผ้าห่ม เป็นที่ทนมองไม่ได้ มารดา บิดา ญาติพี่น้อง และชาวเมือง เพื่อนผู้ดีงาม บริวารชายและหญิง ผู้ซึ่งเฝ้ารักษาพระองค์ดังชีวิตของตน องค์พระรามผู้เป็นองค์อิศวรนั้น บัดนี้ทรงบรรทมบนแผ่นดิน บิดาของนางคือท้าวชนก ผู้ทรงรุ่งโรจน์ทั่วโลก บิดาเขยคือท้าวทศรถ มิตรแห่งพระอินทร์ผู้เป็นใหญ่แห่งทวยเทพ พระรามจันทร์เป็นสวามีของนางไวเทหี นางทรงบรรทมบนแผ่นดิน โชคชะตาจะไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อผู้ใดเล่า สีดาและวีรบุรุษแห่งราชวงศ์รฆุ จะเหมาะสมกับป่าหรือ ผู้คนกล่าวจริงว่ากรรมเป็นใหญ่
โทหา 91
कैकयनंदिनि मंदमति कठिन कुटिलपनु कीन्ह।जेहीं रघुनंदन जानकिहि सुख अवसर दुखु दीन्ह।।91।।
kaikayanaṁdini maṁdamati kaṭhina kuṭilapanu kīnha |jehīṁ raghunaṁdana jānakihi sukha avasara dukhu dīnha ||91||
ธิดาแห่งกษัตริย์เกกายะ ผู้มีปัญญาทึบ ได้กระทำการเล่ห์กลที่รุนแรงและคดเคี้ยว ซึ่งด้วยเหตุนั้นนางได้มอบความทุกข์ให้แก่พระราม ผู้เป็นความยินดีแห่งราชวงศ์รคุ และพระชานกี ในเวลาที่ควรจะเต็มไปด้วยความสุข
เจาปาอี 92.1-4
भइ दिनकर कुल बिटप कुठारी।कुमति कीन्ह सब बिस्व दुखारी।।
भयउ बिषादु निषादहि भारी।राम सीय महि सयन निहारी।।
बोले लखन मधुर मृदु बानी।ग्यान बिराग भगति रस सानी।।
काहु न कोउ सुख दुख कर दाता।निज कृत करम भोग सबु भ्राता।।
जोग बियोग भोग भल मंदा।हित अनहित मध्यम भ्रम फंदा।।
जनमु मरनु जहँ लगि जग जालू।संपती बिपति करमु अरु कालू।।
धरनि धामु धनु पुर परिवारू।सरगु नरकु जहँ लगि ब्यवहारू।।
देखिअ सुनिअ गुनिअ मन माहीं।मोह मूल परमारथु नाहीं।।
bhai dinakara kula biṭapa kuṭhārī |kumati kīnha saba bisva dukhārī ||
bhayau biṣādu niṣādahi bhārī |rāma sīya mahi sayana nihārī ||
bole lakhana madhura mṛdu bānī |gyāna birāga bhagati rasa sānī ||
kāhu na kou sukha dukha kara dātā |nija kṛta karama bhoga sabu bhrātā ||
joga biyoga bhoga bhala maṁdā |hita anahita madhyama bhrama phaṁdā ||
janamu maranu jahã lagi jaga jālū |saṁpatī bipati karamu aru kālū ||
dharani dhāmu dhanu pura parivārū |saragu naraku jahã lagi byavahārū ||
dekhia sunia gunia mana māhīṁ |moha mūla paramārathu nāhīṁ ||
นางได้กลายเป็นขวานต่อต้นแห่งราชวงศ์สุริยะ จิตใจชั่วร้ายของนางได้ทำให้โลกทั้งมวลเป็นทุกข์ ความเศร้าโศกอันใหญ่หลวงได้บังเกิดแก่นิษาท เมื่อทอดพระเนตรเห็นพระรามและนางสีดาบรรทมบนแผ่นดิน ลักษมณ์ตรัสด้วยวาจาอันหวานและนุ่มนวล ซึมซับด้วยรสแห่งปัญญา ความวิรัติ และภักดี ไม่มีผู้ใดเป็นผู้ให้ความสุขหรือทุกข์แก่ผู้อื่น ทุกคน พี่น้อง ย่อมรับผลแห่งกรรมที่ตนได้กระทำ การพบพานและการพลัดพราก ความเพลิดเพลิน ความดีและความชั่ว มิตร ศัตรู และคนกลาง ล้วนเป็นเครื่องพัวพันแห่งความหลง การเกิด การตาย และเครื่องผูกพันทั้งปวงในโลก ความรุ่งเรืองและความตกต่ำ กรรมและกาลเวลา แผ่นดิน ที่อยู่ ทรัพย์สมบัติ เมือง และวงศ์ตระกูล สวรรค์ นรก และกิจการทั้งปวงในโลก สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ยิน หรือรับรู้ในใจ ความหลงคือรากเหง้าแห่งสิ่งนั้นทั้งหมด และไม่มีสิ่งใดเป็นความจริงอันสูงสุด
โทหา 92
सपनें होइ भिखारि नृप रंकु नाकपति होइ।जागें लाभु न हानि कछु तिमि प्रपंच जियँ जोइ।।92।।
sapaneṁ hoi bhikhāri nṛpa raṁku nākapati hoi |jāgeṁ lābhu na hāni kachu timi prapaṁca jiyã joi ||92||
ในความฝัน กษัตริย์กลายเป็นขอทาน คนขัดสนกลายเป็นจ้าวสวรรค์ แต่เมื่อตื่นขึ้น ไม่มีผู้ใดได้ประโยชน์และไม่มีผู้ใดสูญเสียประการใด ฉันใดก็ดี จงพินิจพิจารณาภาพลวงตาของโลกในดวงใจเช่นนั้นเถิด
เจาปาอี 93.1-4
अस बिचारि नहिं कीजअ रोसू।काहुहि बादि न देइअ दोसू।।
मोह निसाँ सबु सोवनिहारा।देखिअ सपन अनेक प्रकारा।।
एहिं जग जामिनि जागहिं जोगी।परमारथी प्रपंच बियोगी।।
जानिअ तबहिं जीव जग जागा।जब जब बिषय बिलास बिरागा।।
होइ बिबेकु मोह भ्रम भागा।तब रघुनाथ चरन अनुरागा।।
सखा परम परमारथु एहू।मन क्रम बचन राम पद नेहू।।
राम ब्रह्म परमारथ रूपा।अबिगत अलख अनादि अनूपा।।
सकल बिकार रहित गतभेदा।कहि नित नेति निरूपहिं बेदा।।
asa bicāri nahiṁ kījaa rosū |kāhuhi bādi na deia dosū ||
moha nisā̃ sabu sovanihārā |dekhia sapana aneka prakārā ||
ehiṁ jaga jāmini jāgahiṁ jogī |paramārathī prapaṁca biyogī ||
jānia tabahiṁ jīva jaga jāgā |jaba jaba biṣaya bilāsa birāgā ||
hoi bibeku moha bhrama bhāgā |taba raghunātha carana anurāgā ||
sakhā parama paramārathu ehū |mana krama bacana rāma pada nehū ||
rāma brahma paramāratha rūpā |abigata alakha anādi anūpā ||
sakala bikāra rahita gatabhedā |kahi nita neti nirūpahiṁ bedā ||
ด้วยการพิจารณาเช่นนี้ อย่าได้โกรธ และอย่าตำหนิผู้ใดโดยไร้เหตุ ทุกคนเป็นผู้หลับในราตรีแห่งความหลง พวกเขาเห็นความฝันนานาประการ ในโลกนี้ มีเพียงโยคีที่ตื่นแล้ว ผู้แสวงหาความจริงสูงสุดย่อมไม่ยึดมั่นในมายาทางโลก จงรู้ว่าวิญญาณตื่นในโลกก็ต่อเมื่อหันเหจากความสุขทางประสาทสัมผัส เมื่อปัญญาเกิดขึ้นและความหลงไหลหนีไป ย่อมเกิดความรักต่อพระบาทแห่งองค์ประมุขแห่งราคุวงศ์ มิตรเอ๋ย นี่คือความดีสูงสุด คือการรักพระบาทแห่งพระราม ด้วยใจ การกระทำ และวาจา พระรามทรงเป็นความจริงสูงสุด รูปแห่งความดีสูงสุด ผู้ไม่อาจรับรู้ ผู้ไม่ปรากฏ ผู้ไร้จุดเริ่มต้น ผู้ไร้ผู้เปรียบ พระองค์ทรงปราศจากมลทินทั้งปวง เหนือการจำแนกทั้งหมด พระเวทย์ทั้งหลายอธิบายพระองค์ว่า ไม่ใช่สิ่งนี้ ไม่ใช่สิ่งนี้
โทหา 93
भगत भूमि भूसुर सुरभि सुर हित लागि कृपाल।करत चरित धरि मनुज तनु सुनत मिटहि जग जाल।।93।।
bhagata bhūmi bhūsura surabhi sura hita lāgi kṛpāla |karata carita dhari manuja tanu sunata miṭahi jaga jāla ||93||
เพื่อประโยชน์แด่ผู้ภักดี แผ่นดิน พราหมณ์ โค และเทวดา องค์พระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงพระเมตตาทรงรับกายมนุษย์และทรงกระทำพระกริยาอันศักดิ์สิทธิ์ และเมื่อได้ฟังแล้ว บ่วงมายาแห่งโลกย์ก็สิ้นสลาย
เจาปาอี 94.1-4
सखा समुझि अस परिहरि मोहु।सिय रघुबीर चरन रत होहू।।
कहत राम गुन भा भिनुसारा।जागे जग मंगल सुखदारा।।
सकल सोच करि राम नहावा।सुचि सुजान बट छीर मगावा।।
अनुज सहित सिर जटा बनाए।देखि सुमंत्र नयन जल छाए।।
हृदयँ दाहु अति बदन मलीना।कह कर जोरि बचन अति दीना।।
नाथ कहेउ अस कोसलनाथा।लै रथु जाहु राम कें साथा।।
बनु देखाइ सुरसरि अन्हवाई।आनेहु फेरि बेगि दोउ भाई।।
लखनु रामु सिय आनेहु फेरी।संसय सकल सँकोच निबेरी।।
sakhā samujhi asa parihari mohu |siya raghubīra carana rata hohū ||
kahata rāma guna bhā bhinusārā |jāge jaga maṁgala sukhadārā ||
sakala soca kari rāma nahāvā |suci sujāna baṭa chīra magāvā ||
anuja sahita sira jaṭā banāe |dekhi sumaṁtra nayana jala chāe ||
hṛdayã dāhu ati badana malīnā |kaha kara jori bacana ati dīnā ||
nātha kaheu asa kosalanāthā |lai rathu jāhu rāma keṁ sāthā ||
banu dekhāi surasari anhavāī |ānehu pheri begi dou bhāī ||
lakhanu rāmu siya ānehu pherī |saṁsaya sakala sãkoca niberī ||
มิตรเอ๋ย จงเข้าใจดังนี้ ละทิ้งความหลงใหล และจงมีใจผูกพันต่อพระบาทของนางสีดาและวีรบุรุษแห่งราชวงศ์รฆุ ขณะที่ท่านกล่าวถึงคุณความดีของพระราม รุ่งอรุณก็ปรากฏ และผู้ประทานความสุขและสวัสดิภาพแก่โลกก็ตื่นขึ้น พระรามทรงประกอบพิธีชำระทั้งปวงและสรงน้ำ แล้วผู้บริสุทธิ์และทรงปัญญาทรงให้นำน้ำนมของต้นไทรมา พร้อมด้วยพระอนุชา ทรงถักผมเป็นเชืองบนพระเศียร เมื่อเห็นดังนั้น นัยน์ตาของสุมันตระก็เต็มไปด้วยน้ำตา หทัยของท่านเร่าร้อนด้วยความเจ็บปวดอย่างยิ่ง และพระพักตร์ซีดเศร้า ท่านประนมมือกล่าววาจาอันเต็มไปด้วยความถ่อมตน ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า กษัตริย์แห่งโกศลตรัสแก่ข้าพเจ้าว่า 'จงรับรถไปกับพระราม' 'จงแสดงป่าให้ทอดพระเนตร ให้ทรงสรงน้ำในแม่น้ำคงคา แล้วนำเจ้าน้องทั้งสองกลับมาโดยเร็ว' 'จงนำลักษมณ์ พระราม และนางสีดากลับมา โดยปลดเปลื้องความสงสัยและความลังเลทั้งปวง'
โทหา 94
नृप अस कहेउ गोसाईं जस कहइ करौं बलि सोइ।करि बिनती पायन्ह परेउ दीन्ह बाल जिमि रोइ।।94।।
nṛpa asa kaheu gosāīṁ jasa kahai karauṁ bali soi |kari binatī pāyanha pareu dīnha bāla jimi roi ||94||
กษัตริย์ตรัสเช่นนี้ว่า ข้าแต่องค์ประมุข สิ่งใดที่พระองค์ตรัส ข้าพระองค์จักทำ ทรงทูลขอและซบเท้า ทรงร้องไห้ดั่งเด็กน้อย
เจาปาอี 95.1-4
तात कृपा करि कीजिअ सोई।जातें अवध अनाथ न होई।।
मंत्रहि राम उठाइ प्रबोधा।तात धरम मतु तुम्ह सबु सोधा।।
सिबि दधीचि हरिचंद नरेसा।सहे धरम हित कोटि कलेसा।।
रंतिदेव बलि भूप सुजाना।धरमु धरेउ सहि संकट नाना।।
धरमु न दूसर सत्य समाना।आगम निगम पुरान बखाना।।
मैं सोइ धरमु सुलभ करि पावा।तजें तिहूँ पुर अपजसु छावा।।
संभावित कहुँ अपजस लाहू।मरन कोटि सम दारुन दाहू।।
तुम्ह सन तात बहुत का कहऊँ।दिएँ उतरु फिरि पातकु लहऊँ।।
tāta kṛpā kari kījia soī |jāteṁ avadha anātha na hoī ||
maṁtrahi rāma uṭhāi prabodhā |tāta dharama matu tumha sabu sodhā ||
sibi dadhīci haricaṁda naresā |sahe dharama hita koṭi kalesā ||
raṁtideva bali bhūpa sujānā |dharamu dhareu sahi saṁkaṭa nānā ||
dharamu na dūsara satya samānā |āgama nigama purāna bakhānā ||
maiṁ soi dharamu sulabha kari pāvā |tajeṁ tihū̃ pura apajasu chāvā ||
saṁbhāvita kahũ apajasa lāhū |marana koṭi sama dāruna dāhū ||
tumha sana tāta bahuta kā kahaū̃ |diẽ utaru phiri pātaku lahaū̃ ||
บิดาเจ้าข้า โปรดทรงกรุณาและทำสิ่งที่จะทำให้อโยธยาไม่ไร้ผู้คุ้มครอง พระรามทรงให้ราชมนตรีลุกขึ้นและทรงปลอบใจว่า บิดาเจ้าข้า ท่านได้ตรวจสอบและเข้าใจหนทางแห่งธรรมทั้งหมดแล้ว พระเศรพี ททีจี และพระเจ้าหริศจันทร์ทรงอดทนต่อความทุกข์ทรมานนับล้านเพื่อธรรม รันติเทวะและพระเจ้าบาลีผู้ทรงปัญญาทรงยึดมั่นในธรรม ทรงอดทนต่ออุปสรรคนานัปการ ไม่มีธรรมอื่นใดเสมอเหมือนความจริง ดังที่อาคม พระเวท และปุราณะได้กล่าวไว้ ข้าพเจ้าได้ธรรมนั้นแล้วโดยง่าย หากข้าพเจ้าละทิ้ง ความอัปยศจะแผ่ไปทั่วโลกทั้งสาม สำหรับผู้ที่ได้รับเกียรติ การได้รับความอัปยศเป็นการเผาผลาญอันน่าสะพรึงกลัว เท่ากับการตายนับล้านครั้ง บิดาเจ้าข้า ข้าพเจ้าจะกล่าวอะไรกับท่านอีกเล่า การตอบท่านก็จะนำบาปมาสู่ข้าพเจ้าเท่านั้น
โทหา 95
पितु पद गहि कहि कोटि नति बिनय करब कर जोरि।चिंता कवनिहु बात कै तात करिअ जनि मोरि।।95।।
pitu pada gahi kahi koṭi nati binaya karaba kara jori |ciṁtā kavanihu bāta kai tāta karia jani mori ||95||
จับเท้าบิดาของข้าพเจ้าไว้ คำนับถึงโกฏิครั้ง แล้วพนมมือทูลวิงวอนว่า ขอพ่ออย่าได้มีความกังวลในเรื่องใดๆ เกี่ยวกับข้าพเจ้าเลย
เจาปาอี 96.1-4
तुम्ह पुनि पितु सम अति हित मोरें।बिनती करउँ तात कर जोरें।।
सब बिधि सोइ करतब्य तुम्हारें।दुख न पाव पितु सोच हमारें।।
सुनि रघुनाथ सचिव संबादू।भयउ सपरिजन बिकल निषादू।।
पुनि कछु लखन कही कटु बानी।प्रभु बरजे बड़ अनुचित जानी।।
सकुचि राम निज सपथ देवाई।लखन सँदेसु कहिअ जनि जाई।।
कह सुमंत्रु पुनि भूप सँदेसू।सहि न सकिहि सिय बिपिन कलेसू।।
जेहि बिधि अवध आव फिरि सीया।सोइ रघुबरहि तुम्हहि करनीया।।
नतरु निपट अवलंब बिहीना।मैं न जिअब जिमि जल बिनु मीना।।
tumha puni pitu sama ati hita moreṁ |binatī karaũ tāta kara joreṁ ||
saba bidhi soi karatabya tumhāreṁ |dukha na pāva pitu soca hamāreṁ ||
suni raghunātha saciva saṁbādū |bhayau saparijana bikala niṣādū ||
puni kachu lakhana kahī kaṭu bānī |prabhu baraje baṛa anucita jānī ||
sakuci rāma nija sapatha devāī |lakhana sãdesu kahia jani jāī ||
kaha sumaṁtru puni bhūpa sãdesū |sahi na sakihi siya bipina kalesū ||
jehi bidhi avadha āva phiri sīyā |soi raghubarahi tumhahi karanīyā ||
nataru nipaṭa avalaṁba bihīnā |maiṁ na jiaba jimi jala binu mīnā ||
ท่านเป็นที่รักยิ่งของข้าเหมือนดังบิดา ข้าทูลขอท่านด้วยพนมมือ ทุกประการนี้เป็นหน้าที่ของท่าน อย่าให้บิดาของข้าต้องเศร้าโศกเพราะเราทั้งสองเลย ได้ยินถ้อยสนทนาระหว่างพระรามกับเสนาบดี นิษาทพร้อมด้วยบริวารทั้งหมดก็เสียใจยิ่ง แล้วลักษมณ์ตรัสถ้อยคำหยาบคาย แต่องค์พระผู้เป็นเจ้าทรงห้าม ทรงเห็นว่าไม่สมควรเป็นอย่างยิ่ง พระรามทรงเกรงใจ ทรงให้ลักษมณ์สาบานด้วยคำปฏิญาณของตนว่า อย่าไปส่งข้อความนี้เลย สุมันตระทูลข้อความของกษัตริย์อีกว่า นางสีดาจะทนความลำบากในป่าไม่ได้ ด้วยประการใดที่นางสีดาจะกลับมาอโยธยา ประการนั้นท่านผู้เลิศแห่งราคุวงศ์จงทำเถิด มิฉะนั้น ไร้ที่พึ่งโดยสิ้นเชิง ข้าจะไม่อยู่ ดังปลาไร้น้ำ
โทหา 96
मइकें ससरें सकल सुख जबहिं जहाँ मनु मान।तँह तब रहिहि सुखेन सिय जब लगि बिपति बिहान।।96।।
maikeṁ sasareṁ sakala sukha jabahiṁ jahā̃ manu māna |tãha taba rahihi sukhena siya jaba lagi bipati bihāna ||96||
ที่บ้านบิดาหรือบ้านสามี มีความสุขทุกอย่าง ที่ใดและเมื่อใดที่ใจของนางพอใจ ที่นั่นนางสีดาจะอยู่อย่างมีความสุขจนกว่าวันแห่งความวิบัตินี้จะผ่านพ้นไป
เจาปาอี 97.1-4
बिनती भूप कीन्ह जेहि भाँती।आरति प्रीति न सो कहि जाती।।
पितु सँदेसु सुनि कृपानिधाना।सियहि दीन्ह सिख कोटि बिधाना।।
सासु ससुर गुर प्रिय परिवारू।फिरतु त सब कर मिटै खभारू।।
सुनि पति बचन कहति बैदेही।सुनहु प्रानपति परम सनेही।।
प्रभु करुनामय परम बिबेकी।तनु तजि रहति छाँह किमि छेंकी।।
प्रभा जाइ कहँ भानु बिहाई।कहँ चंद्रिका चंदु तजि जाई।।
पतिहि प्रेममय बिनय सुनाई।कहति सचिव सन गिरा सुहाई।।
तुम्ह पितु ससुर सरिस हितकारी।उतरु देउँ फिरि अनुचित भारी।।
binatī bhūpa kīnha jehi bhā̃tī |ārati prīti na so kahi jātī ||
pitu sãdesu suni kṛpānidhānā |siyahi dīnha sikha koṭi bidhānā ||
sāsu sasura gura priya parivārū |phiratu ta saba kara miṭai khabhārū ||
suni pati bacana kahati baidehī |sunahu prānapati parama sanehī ||
prabhu karunāmaya parama bibekī |tanu taji rahati chā̃ha kimi cheṁkī ||
prabhā jāi kahã bhānu bihāī |kahã caṁdrikā caṁdu taji jāī ||
patihi premamaya binaya sunāī |kahati saciva sana girā suhāī ||
tumha pitu sasura sarisa hitakārī |utaru deũ phiri anucita bhārī ||
พระราชาทรงถวายฎีกาในลักษณะที่ความทุกข์ระทมและความรักมิอาจพรรณนาได้ เมื่อได้ยินสารจากพระบิดา องค์ผู้ทรงเปี่ยมด้วยพระเมตตาได้ทรงสั่งสอนนางสีดาในวิธีการนับไม่ถ้วน หากท่านเสด็จกลับ ความกังวลของพระมารดา พระสัสสุระ พระบิดา พระอาจารย์ และพระญาติที่ทรงโปรดจะสิ้นสุดลงทั้งหมด เมื่อได้ยินพระดำรัสของพระสวามี นางธิดาแห่งวิเทหะทูลว่า ขอให้ทรงสดับเถิดพระเจ้าชีวิตของหม่อมฉัน ผู้ทรงเป็นที่รักยิ่ง พระเจ้าของหม่อมฉันทรงเมตตาและทรงปัญญายิ่ง เงาจะยังคงอยู่ได้อย่างไรเมื่อร่างสิ้นไป แสงสว่างจะไปไหนเมื่อดวงอาทิตย์จางหายไป แสงจันทร์จะไปไหนเมื่อดวงจันทร์จางหายไป นางทูลถวายฎีกาด้วยความรักต่อพระสวามี และตรัสกับที่ปรึกษาด้วยวาจาอันไพเราะ ท่านเปรียบดังบิดาและพระสัสสุระของหม่อมฉัน ทรงเป็นผู้หวังดี หม่อมฉันจะทูลตอบแม้จะไม่สมควรเป็นอย่างยิ่ง
โทหา 97
आरति बस सनमुख भइउँ बिलगु न मानब तात।आरजसुत पद कमल बिनु बादि जहाँ लगि नात।।97।।
ārati basa sanamukha bhaiũ bilagu na mānaba tāta |ārajasuta pada kamala binu bādi jahā̃ lagi nāta ||97||
ถูกความทุกข์ครอบงำ ข้าพเจ้าได้พูดตอบท่านต่อหน้า โปรดอย่าถือสา พ่อผู้เป็นที่รัก หากปราศจากดอกบัวคู่แห่งพระบาทของพระโอรสแห่งกษัตริย์ผู้สูงศักดิ์แล้ว ความสัมพันธ์ทั้งหมดในโลกนี้ย่อมไร้ค่า
เจาปาอี 98.1-4
पितु बैभव बिलास मैं डीठा।नृप मनि मुकुट मिलित पद पीठा।।
सुखनिधान अस पितु गृह मोरें।पिय बिहीन मन भाव न भोरें।।
ससुर चक्कवइ कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।
आगें होइ जेहि सुरपति लेई।अरध सिंघासन आसनु देई।।
ससुरु एतादृस अवध निवासू।प्रिय परिवारु मातु सम सासू।।
बिनु रघुपति पद पदुम परागा।मोहि केउ सपनेहुँ सुखद न लागा।।
अगम पंथ बनभूमि पहारा।करि केहरि सर सरित अपारा।।
कोल किरात कुरंग बिहंगा।मोहि सब सुखद प्रानपति संगा।।
pitu baibhava bilāsa maiṁ ḍīṭhā |nṛpa mani mukuṭa milita pada pīṭhā ||
sukhanidhāna asa pitu gṛha moreṁ |piya bihīna mana bhāva na bhoreṁ ||
sasura cakkavai kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||
āgeṁ hoi jehi surapati leī |aradha siṁghāsana āsanu deī ||
sasuru etādṛsa avadha nivāsū |priya parivāru mātu sama sāsū ||
binu raghupati pada paduma parāgā |mohi keu sapanehũ sukhada na lāgā ||
agama paṁtha banabhūmi pahārā |kari kehari sara sarita apārā ||
kola kirāta kuraṁga bihaṁgā |mohi saba sukhada prānapati saṁgā ||
ข้าพเจ้าได้เห็นความรุ่งโรจน์และความสุขในบ้านของบิดา ที่ซึ่งมงกุฎอัญมณีของพระราชาทั้งหลายแออัดอยู่รอบพระบาท บ้านของบิดาของข้าพเจ้าเป็นเช่นนี้ เป็นคลังแห่งความสุข แต่หากปราศจากที่รักแล้ว จิตใจของข้าพเจ้าไม่พอใจ แม้แต่น้อย บิดาเขยของข้าพเจ้าเป็นจักรพรรดิ คือพระราชาแห่งโกศล ผู้ทรงพระราชอานุภาพปรากฏไปทั่วจักรวาลทั้งสิบสี่ชั้น เมื่อเสด็จออกไปเฝ้า พระอินทร์เจ้าแห่งเทพทั้งหลายทรงรับพระองค์และประทานอาสนะบนครึ่งหนึ่งของพระราชบัลลังก์ บิดาเขยของข้าพเจ้าเป็นเช่นนี้ และอโยธยาเป็นที่อยู่ของข้าพเจ้า ครอบครัวของข้าพเจ้าเป็นที่รัก และมารดาเขยเสมือนมารดาแท้ๆ ของข้าพเจ้า แต่หากปราศจากธุลีแห่งบุษบกพระบาทขององค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราฆู สิ่งใดก็ไม่เป็นที่พอใจของข้าพเจ้า แม้แต่ในความฝัน เส้นทางเดินผ่านได้ยาก มีป่าเขา ช้าง สิงห์ สระ และแม่น้ำอันไพศาล ชาวโกลและชาวกิราต กวางและนกทั้งหลาย สรรพสิ่งเหล่านี้ล้วนเป็นที่พอใจของข้าพเจ้า เมื่อข้าพเจ้าอยู่กับองค์พระผู้เป็นประมุขแห่งชีวิตของข้าพเจ้า
โทหา 98
सासु ससुर सन मोरि हुँति बिनय करबि परि पायँ।मोर सोचु जनि करिअ कछु मैं बन सुखी सुभायँ।।98।।
sāsu sasura sana mori hũti binaya karabi pari pāyã |mora socu jani karia kachu maiṁ bana sukhī subhāyã ||98||
จงกราบเท้ามารดาและบิดาของข้าพเจ้า แล้วทูลวิงวอนแทนข้าพเจ้าว่า ขออย่าได้กังวลถึงข้าพเจ้าเลย เพราะข้าพเจ้ามีความสุขในป่า ด้วยอัธยาศัยของข้าพเจ้า
เจาปาอี 99.1-4
प्राननाथ प्रिय देवर साथा।बीर धुरीन धरें धनु भाथा।।
नहिं मग श्रमु भ्रमु दुख मन मोरें।मोहि लगि सोचु करिअ जनि भोरें।।
सुनि सुमंत्रु सिय सीतलि बानी।भयउ बिकल जनु फनि मनि हानी।।
नयन सूझ नहिं सुनइ न काना।कहि न सकइ कछु अति अकुलाना।।
राम प्रबोधु कीन्ह बहु भाँति।तदपि होति नहिं सीतलि छाती।।
जतन अनेक साथ हित कीन्हे।उचित उतर रघुनंदन दीन्हे।।
मेटि जाइ नहिं राम रजाई।कठिन करम गति कछु न बसाई।।
राम लखन सिय पद सिरु नाई।फिरेउ बनिक जिमि मूर गवाँई।।
prānanātha priya devara sāthā |bīra dhurīna dhareṁ dhanu bhāthā ||
nahiṁ maga śramu bhramu dukha mana moreṁ |mohi lagi socu karia jani bhoreṁ ||
suni sumaṁtru siya sītali bānī |bhayau bikala janu phani mani hānī ||
nayana sūjha nahiṁ sunai na kānā |kahi na sakai kachu ati akulānā ||
rāma prabodhu kīnha bahu bhā̃ti |tadapi hoti nahiṁ sītali chātī ||
jatana aneka sātha hita kīnhe |ucita utara raghunaṁdana dīnhe ||
meṭi jāi nahiṁ rāma rajāī |kaṭhina karama gati kachu na basāī ||
rāma lakhana siya pada siru nāī |phireu banika jimi mūra gavā̃ī ||
ด้วยพระสวามีผู้เป็นที่รักและน้องชายผัวผู้เป็นที่รักอยู่เคียงข้าง ทั้งสองเป็นวีรบุรุษชั้นนำ ทรงถือคันธนูและหลอดใส่ลูกธนู ข้าไม่รู้สึกเหนื่อยล้าในระหว่างทาง ไม่สับสน ไม่มีความเศร้าโศกในใจ อย่าได้เป็นกังวลเพราะข้าแม้สักนิด สุมันตระได้ยินคำอันอ่อนโยนของนางสีดา ก็กลายเป็นทุรนทุรายดังงูที่สูญเสียแก้วมณี ตามองไม่เห็น หูได้ยินไม่ได้ ไม่อาจกล่าวสิ่งใดได้ เพราะความเศร้าโศกอันหนักหนา พระรามทรงปลอบโยนเขาหลายวิธี แต่กระนั้นหัวใจของเขาก็ไม่อ่อนเย็นลงได้ เขาพยายามหลายครั้งเพื่อขอติดตามไปด้วย และความปิติแห่งราชวงศ์ราฆุก็ทรงตอบอย่างเหมาะสม พระบัญชาของพระรามไม่อาจผ่านได้ วิถีแห่งโชคชะตานั้นยากลำบาก และไม่มีสิ่งใดอยู่ในอำนาจของเขา ก้มศีรษะลงตรงพระบาทของพระราม พระลักษมณ์ และนางสีดา เขาหันกลับไปดังพ่อค้าที่สูญเสียทุนทรัพย์
โทหา 99
रथ हाँकेउ हय राम तन हेरि हेरि हिहिनाहिं।देखि निषाद बिषादबस धुनहिं सीस पछिताहिं।।99।।
ratha hā̃keu haya rāma tana heri heri hihināhiṁ |dekhi niṣāda biṣādabasa dhunahiṁ sīsa pachitāhiṁ ||99||
เมื่อสารถีขับรถม้าออกไป ม้าทั้งหลายหันมองพระรามและส่งเสียงร้อง ชาวนิษาทเห็นดังนั้นก็มีความโศกเศร้าสุดจะทน ต่างตีศีรษะและคร่ำครวญ
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता अनुसार इस खण्ड का पाठ ‘मोह-भ्रम’ शान्त करता है, वैराग्य-विवेक जगाता है, और ‘राम-पद-नेह’ दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ-धर्म में रहकर भी त्याग-बुद्धि और शरणागति की सिद्धि देता है (लक्ष्मण-उपदेश: ‘जागें लाभु न हानि…’ तथा ‘मन क्रम बचन राम पद नेहू’ के भावानुसार)।
सामान्य मानस-परम्परा में इस प्रकार के वैराग्य/शरणागति प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम) का संकीर्तन-सम्पुट प्रचलित है; कुछ पाठ-परम्पराओं में ‘राम रामेति रामेति…’ नाम-सम्पुट भी जोड़ा जाता है (स्थानीय संप्रदाय/पाठ-रीति अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
