Prakarana 11
त्याग-दीक्षा का सोपान: राजधर्म, गृहधर्म और व्यक्तिगत आसक्ति का परित्याग करके ‘वन-मार्ग’ को ‘अंतर-मार्ग’ बनाना। इस काण्ड में राम का निष्कासन केवल कथा-घटना नहीं, साधक-चित्त का संस्कार है—जहाँ विरह, करुणा, और शरणागति मिलकर ‘भवसागर-तरन’ की तैयारी कराते हैं।
อยุธยากาณฑ์ส่วนนี้ (ราวโทฮา 100, 109) แปลงวิรห-กรุณา (ความทุกข์จากการพราก) เป็นภักติ-อานันท์ (ความสุขจากความภักดี) ความทุกข์จากการเนรเทศกลายเป็นคำสอนเรื่องการจาริกแสวงบุญและศรณาคติ: การเสด็จมาของพระรามสู่ริมฝั่งคงคาคือการที่ผู้แสวงหาละทิ้งฝั่งแห่งอหังการ์ ในตอนเกวต ใต้ความเฉลียวฉลาดแห่งภาษาชาวบ้านมีหลักการอันลึกซึ้ง: ความกลัว "ธุลีพระบาท" คือความระมัดระวังแห่งความรัก และการปฏิเสธ "ค่าโดยสาร" คืออุดมคติแห่งทาสภาวะไร้ความปรารถนา ในบรรยายปรยาค ความยิ่งใหญ่ภายนอกของตีรถะหันเข้าภายในผ่านราม-ทรรศนะ: ผลแห่งองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งตีรถะคือ "การพบพระราม" ที่อาศรมภารทวาชะ คุณค่าแห่งตปส์ ชปะ และตยาคพิสูจน์ด้วยการได้ทรรศนะ: ขั้นตอนกาณฑ์นี้นำผู้แสวงหาออกจากการพึ่งพากรรมพิธีกรรมและประทานความมั่นคงในการพึ่งพานามะและในภักติโดยเฉพาะ
In this prakarana
People
Places
Verses
เจาปาอี 100.1-4
जासु बियोग बिकल पसु ऐसे।प्रजा मातु पितु जिइहहिं कैसें।।
बरबस राम सुमंत्रु पठाए।सुरसरि तीर आपु तब आए।।
मागी नाव न केवटु आना।कहइ तुम्हार मरमु मैं जाना।।
चरन कमल रज कहुँ सबु कहई।मानुष करनि मूरि कछु अहई।।
छुअत सिला भइ नारि सुहाई।पाहन तें न काठ कठिनाई।।
तरनिउ मुनि घरिनि होइ जाई।बाट परइ मोरि नाव उड़ाई।।
एहिं प्रतिपालउँ सबु परिवारू।नहिं जानउँ कछु अउर कबारू।।
जौ प्रभु पार अवसि गा चहहू।मोहि पद पदुम पखारन कहहू।।
jāsu biyoga bikala pasu aise |prajā mātu pitu jiihahiṁ kaiseṁ ||
barabasa rāma sumaṁtru paṭhāe |surasari tīra āpu taba āe ||
māgī nāva na kevaṭu ānā |kahai tumhāra maramu maiṁ jānā ||
carana kamala raja kahũ sabu kahaī |mānuṣa karani mūri kachu ahaī ||
chuata silā bhai nāri suhāī |pāhana teṁ na kāṭha kaṭhināī ||
taraniu muni gharini hoi jāī |bāṭa parai mori nāva uṛāī ||
ehiṁ pratipālaũ sabu parivārū |nahiṁ jānaũ kachu aura kabārū ||
jau prabhu pāra avasi gā cahahū |mohi pada paduma pakhārana kahahū ||
สัตว์ทั้งหลายยังเศร้าโศกเสียใจเพราะการพรากจากพระองค์เช่นนี้ ไพร่พลและพระมารดาพระบิดาจะดำรงชีวิตอยู่ได้อย่างไรเล่า พระรามทรงส่งสุมันตระกลับไป ทั้งที่ขัดพระทัย แล้วเสด็จมายังฝั่งแม่น้ำสวรรค์ด้วยพระองค์เอง ทรงขอเรือ แต่คนพายเรือไม่ยอมนำมาให้ เขากล่าวว่า ข้าพเจ้ารู้ความลับของท่าน ทุกคนกล่าวว่า ธุลีแห่งพระบาทประดุษบังของท่านเป็นเครื่องรางที่กระทำต่อมนุษย์ เป็นมนตร์อย่างหนึ่ง เมื่อสัมผัสก้อนหินก็กลายเป็นหญิงงาม ไม้ก็ไม่แข็งกว่าหิน เรือของข้าพเจ้าก็จะกลายเป็นภรรยาของพระฤาษี แล้วจะบินจากไป ข้าพเจ้าจะตกทุนอยู่กลางทาง ด้วยเรือลำนี้ข้าพเจ้าเลี้ยงดูครอบครัวทั้งหมด ข้าพเจ้าไม่รู้จักการงานอื่นใด หากพระองค์มุ่งจะข้ามฝั่งแล้ว ขอทรงบัญชาให้ข้าพเจ้าล้างพระบาทประดุษบังเถิด
ฉันท์ 100
पद कमल धोइ चढ़ाइ नाव न नाथ उतराई चहौं।मोहि राम राउरि आन दसरथ सपथ सब साची कहौं।।
बरु तीर मारहुँ लखनु पै जब लगि न पाय पखारिहौं।तब लगि न तुलसीदास नाथ कृपाल पारु उतारिहौं।।
pada kamala dhoi caṛhāi nāva na nātha utarāī cahauṁ |mohi rāma rāuri āna dasaratha sapatha saba sācī kahauṁ ||
baru tīra mārahũ lakhanu pai jaba lagi na pāya pakhārihauṁ |taba lagi na tulasīdāsa nātha kṛpāla pāru utārihauṁ ||
หลังจากล้างเท้าดุจดอกบัวของท่านแล้ว ข้าพเจ้าจะอัญเชิญท่านขึ้นเรือ และข้าพเจ้าไม่ขอค่าโดยสารสำหรับการข้ามฝั่ง ข้าแต่พระผู้เป็นนาย โอ้พระราม ข้าพเจ้าสาบานด้วยท่านและด้วยทศรถ และข้าพเจ้ากล่าวความจริงทั้งหมดแด่ท่าน ให้ลักษมณ์ยิงข้าพเจ้าด้วยลูกศรของเขาก็ตาม แต่ตราบใดที่ข้าพเจ้ายังไม่ได้ล้างเท้าของท่าน โอ้พระผู้เป็นนายผู้ทรงพระกรุณา ข้าพเจ้าจะไม่นำท่านข้ามฝั่ง ตุลสีทาสกล่าวดังนี้
โสรฐา 100
सुनि केबट के बैन प्रेम लपेटे अटपटे।बिहसे करुनाऐन चितइ जानकी लखन तन।।100।।
suni kebaṭa ke baina prema lapeṭe aṭapaṭe |bihase karunāaina citai jānakī lakhana tana ||100||
ได้ยินถ้อยคำของนายท้ายเรือ ซื่อๆ และพัวพัน แต่ห่อหุ้มด้วยความรัก พระผู้เป็นที่พำนักแห่งความเมตตาทรงยิ้ม แล้วทอดพระเนตรพระชานกีและพระลักษมณ์
เจาปาอี 101.1-4
कृपासिंधु बोले मुसुकाई।सोइ करु जेंहि तव नाव न जाई।।
वेगि आनु जल पाय पखारू।होत बिलंबु उतारहि पारू।।
जासु नाम सुमरत एक बारा।उतरहिं नर भवसिंधु अपारा।।
सोइ कृपालु केवटहि निहोरा।जेहिं जगु किय तिहु पगहु ते थोरा।।
पद नख निरखि देवसरि हरषी।सुनि प्रभु बचन मोहँ मति करषी।।
केवट राम रजायसु पावा।पानि कठवता भरि लेइ आवा।।
अति आनंद उमगि अनुरागा।चरन सरोज पखारन लागा।।
बरषि सुमन सुर सकल सिहाहीं।एहि सम पुन्यपुंज कोउ नाहीं।।
kṛpāsiṁdhu bole musukāī |soi karu jeṁhi tava nāva na jāī ||
vegi ānu jala pāya pakhārū |hota bilaṁbu utārahi pārū ||
jāsu nāma sumarata eka bārā |utarahiṁ nara bhavasiṁdhu apārā ||
soi kṛpālu kevaṭahi nihorā |jehiṁ jagu kiya tihu pagahu te thorā ||
pada nakha nirakhi devasari haraṣī |suni prabhu bacana mohã mati karaṣī ||
kevaṭa rāma rajāyasu pāvā |pāni kaṭhavatā bhari lei āvā ||
ati ānaṁda umagi anurāgā |carana saroja pakhārana lāgā ||
baraṣi sumana sura sakala sihāhīṁ |ehi sama punyapuṁja kou nāhīṁ ||
มหาสมุทรแห่งความกรุณาตรัสด้วยรอยยิ้มว่า จงทำสิ่งที่จะทำให้เรือของเจ้าไม่สูญหาย จงนำน้ำมาเร็วๆ และล้างพระบาทของเรา เวลากำลังเนิ่นนาน จงพาเราข้ามไป พระองค์ผู้ที่ด้วยการระลึกถึงพระนามเพียงครั้งเดียว มนุษย์ย่อมข้ามมหาสมุทรแห่งการเวียนว่างตายเกิดอันไร้ขอบเขต พระผู้ทรงกรุณานั้น บัดนี้ทรงอ้อนวอนต่อคนเรือพาย ผู้ซึ่งทรงทำให้โลกเล็กกว่าย่างพระบาทสามก้าวของพระองค์ เมื่อเห็นเล็บพระบาทของพระองค์ แม่น้ำคงคาอันศักดิ์สิทธิ์ก็ยินดี และเมื่อได้ฟังพระดำรัสขององค์พระผู้เป็นเจ้า จิตใจของนางก็หลงใหล คนเรือพายรับพระบัญชาของพระรามแล้วกลับมาพร้อมกับถาดไม้ใส่น้ำเต็ม ด้วยความปีติยินดีและความรักอันล้นพ้น เขาจึงเริ่มล้างพระบาทปัทมาขององค์พระผู้เป็นเจ้า เทพทั้งปวงพากันโปรยดอกไม้และจ้องมองด้วยความปรารถนาว่า ไม่มีผู้ใดเสมอเหมือนพระองค์ในคลังแห่งบุญกุศล
โทหา 101
पद पखारि जलु पान करि आपु सहित परिवार।पितर पारु करि प्रभुहि पुनि मुदित गयउ लेइ पार।।101।।
pada pakhāri jalu pāna kari āpu sahita parivāra |pitara pāru kari prabhuhi puni mudita gayau lei pāra ||101||
ล้างพระบาทแล้วดื่มน้ำ พร้อมด้วยตนเองและครอบครัว และเมื่อนำบรรพบุรุษข้ามพ้นสงสารแล้ว นายท้าวจึงมีความยินดีนำองค์พระเจ้าข้ามแม่น้ำไป
เจาปาอี 102.1-4
उतरि ठाड़ भए सुरसरि रेता।सीयराम गुह लखन समेता।।
केवट उतरि दंडवत कीन्हा।प्रभुहि सकुच एहि नहिं कछु दीन्हा।।
पिय हिय की सिय जाननिहारी।मनि मुदरी मन मुदित उतारी।।
कहेउ कृपाल लेहि उतराई।केवट चरन गहे अकुलाई।।
नाथ आजु मैं काह न पावा।मिटे दोष दुख दारिद दावा।।
बहुत काल मैं कीन्हि मजूरी।आजु दीन्ह बिधि बनि भलि भूरी।।
अब कछु नाथ न चाहिअ मोरें।दीनदयाल अनुग्रह तोरें।।
फिरती बार मोहि जे देबा।सो प्रसादु मैं सिर धरि लेबा।।
utari ṭhāṛa bhae surasari retā |sīyarāma guha lakhana sametā ||
kevaṭa utari daṁḍavata kīnhā |prabhuhi sakuca ehi nahiṁ kachu dīnhā ||
piya hiya kī siya jānanihārī |mani mudarī mana mudita utārī ||
kaheu kṛpāla lehi utarāī |kevaṭa carana gahe akulāī ||
nātha āju maiṁ kāha na pāvā |miṭe doṣa dukha dārida dāvā ||
bahuta kāla maiṁ kīnhi majūrī |āju dīnha bidhi bani bhali bhūrī ||
aba kachu nātha na cāhia moreṁ |dīnadayāla anugraha toreṁ ||
phiratī bāra mohi je debā |so prasādu maiṁ sira dhari lebā ||
เมื่อขึ้นฝั่งแล้ว ทั้งหมดยืนอยู่บนหาดทรายแม่น้ำคงคา คือนางสีดาและพระราม พร้อมด้วยคุหะและพระลักษมณ์ ชายเรือก็ขึ้นฝั่งแล้วกราบไหว้พระผู้เป็นเจ้า พระผู้เป็นเจ้าทรงละอายพระทัยที่ไม่ได้ประทานสิ่งใดให้แก่เขา นางสีดาผู้รู้ใจพระสวามี ได้ถอดแหวนประดับอัญมณีออกด้วยพระทัยยินดี ผู้ทรงพระกรุณาตรัสว่า "จงรับค่าพายเรือข้ามฟากเถิด" ชายเรือกราบกุมพระบาทด้วยความวิตก "ข้าแต่พระผู้เป็นนาย วันนี้หม่อมฉันได้รับสิ่งใดไม่ ไฟแห่งความผิด ความทุกข์ และความยากจนของหม่อมฉันได้ดับสูญแล้ว" "หม่อมฉันได้ทำงานรับจ้างมานานนัก วันนี้พระพรหมได้ประทานค่าจ้างอันงดงามและอุดมสมบูรณ์" "บัดนี้ ข้าแต่พระผู้เป็นนาย หม่อมฉันไม่ต้องการสิ่งใดอีก ข้าแต่ผู้ทรงเป็นที่พึ่งแห่งคนต่ำต้อย หม่อมฉันได้รับพระกรุณาของพระองค์แล้ว" "เมื่อพระองค์เสด็จกลับ สิ่งใดที่พระองค์จะประทานแก่หม่อมฉัน หม่อมฉันจะรับของขวัญนั้น โดยก้มศีรษะรับ"
โทหา 102
बहुत कीन्ह प्रभु लखन सियँ नहिं कछु केवटु लेइ।बिदा कीन्ह करुनायतन भगति बिमल बरु देइ।।102।।
bahuta kīnha prabhu lakhana siyã nahiṁ kachu kevaṭu lei |bidā kīnha karunāyatana bhagati bimala baru dei ||102||
พระเจ้า ลักษมณ์ และสีตาทรงขอร้องมาก แต่คนพายเรือไม่รับสิ่งใดเลย ครั้นแล้วแหล่งแห่งความเมตตาทรงให้เขาจากไป โดยประทานพรแห่งภักติบริสุทธิ์แก่เขา
เจาปาอี 103.1-4
तब मज्जनु करि रघुकुलनाथा।पूजि पारथिव नायउ माथा।।
सियँ सुरसरिहि कहेउ कर जोरी।मातु मनोरथ पुरउबि मोरी।।
पति देवर संग कुसल बहोरी।आइ करौं जेहिं पूजा तोरी।।
सुनि सिय बिनय प्रेम रस सानी।भइ तब बिमल बारि बर बानी।।
सुनु रघुबीर प्रिया बैदेही।तव प्रभाउ जग बिदित न केही।।
लोकप होहिं बिलोकत तोरें।तोहि सेवहिं सब सिधि कर जोरें।।
तुम्ह जो हमहि बड़ि बिनय सुनाई।कृपा कीन्हि मोहि दीन्हि बड़ाई।।
तदपि देबि मैं देबि असीसा।सफल होपन हित निज बागीसा।।
taba majjanu kari raghukulanāthā |pūji pārathiva nāyau māthā ||
siyã surasarihi kaheu kara jorī |mātu manoratha puraubi morī ||
pati devara saṁga kusala bahorī |āi karauṁ jehiṁ pūjā torī ||
suni siya binaya prema rasa sānī |bhai taba bimala bāri bara bānī ||
sunu raghubīra priyā baidehī |tava prabhāu jaga bidita na kehī ||
lokapa hohiṁ bilokata toreṁ |tohi sevahiṁ saba sidhi kara joreṁ ||
tumha jo hamahi baṛi binaya sunāī |kṛpā kīnhi mohi dīnhi baṛāī ||
tadapi debi maiṁ debi asīsā |saphala hopana hita nija bāgīsā ||
ครั้นแล้วองค์พระผู้เป็นนายแห่งราชวงศ์ราฆุทรงสรงน้ำ บูชาศิวลิงค์ที่ทำด้วยดิน แล้วทรงก้มพระเศียร นางสีดาทรงประนมมือแล้วตรัสแด่พระคงคาเทวีว่า "ข้าแต่พระมารดา ขอทรงโปรดสำเร็จความปรารถนาของหม่อมฉัน ขอให้หม่อมฉันได้กลับมาโดยสวัสดิภาพพร้อมด้วยพระสวามีและพระอนุชา แล้วจักบูชาพระนางอีก" ทรงสดับคำอ้อนวอนของนางสีดาซึ่งซาบซึ้งด้วยรสแห่งความรัก ครั้งนั้นก็มีวาจาอันประเสริฐก้องออกมาจากผืนน้ำอันบริสุทธิ์ "ขอทรงสดับ นางสีดาผู้เป็นที่รักแห่งศรีรามวีรแห่งราชวงศ์ราฆุ อำนาจของพระนางเป็นที่รู้กันทั่วโลก ไม่มีผู้ใดไม่รู้จัก บุคคลผู้ใดได้รับพระนางทอดพระเนตรก็ย่อมเป็นผู้ปกครองโลก และสิทธิทั้งปวงย่อมประนมมือรับใช้พระนาง พระนางทรงถวายคำอ้อนวอนอันอ่อนน้อมแด่ข้า ย่อมเป็นพระกรุณาและทรงให้เกียรติแด่ข้าเป็นอันมาก ถึงกระนั้นก็ดี ข้าแต่พระเทวี ข้าขอประทานพรแด่พระนาง เพื่อให้วาจาของข้าเป็นจริง"
โทหา 103
प्राननाथ देवर सहित कुसल कोसला आइ।पूजहि सब मनकामना सुजसु रहिहि जग छाइ।।103।।
prānanātha devara sahita kusala kosalā āi |pūjahi saba manakāmanā sujasu rahihi jaga chāi ||103||
เมื่อท่านกลับสู่โกศลอย่างปลอดภัยพร้อมกับสวามีผู้เป็นนายแห่งชีวิตของท่านและน้องชายของพระองค์ ท่านจะได้เห็นความปรารถนาทั้งปวงในใจสำเร็จลุล่วง และกิตติศัพท์อันดีงามของท่านจะยังคงแผ่ไปทั่วโลก
เจาปาอี 104.1-4
गंग बचन सुनि मंगल मूला।मुदित सीय सुरसरि अनुकुला।।
तब प्रभु गुहहि कहेउ घर जाहू।सुनत सूख मुखु भा उर दाहू।।
दीन बचन गुह कह कर जोरी।बिनय सुनहु रघुकुलमनि मोरी।।
नाथ साथ रहि पंथु देखाई।करि दिन चारि चरन सेवकाई।।
जेहिं बन जाइ रहब रघुराई।परनकुटी मैं करबि सुहाई।।
तब मोहि कहँ जसि देब रजाई।सोइ करिहउँ रघुबीर दोहाई।।
सहज सनेह राम लखि तासु।संग लीन्ह गुह हृदय हुलासू।।
पुनि गुहँ ग्याति बोलि सब लीन्हे।करि परितोषु बिदा तब कीन्हे।।
gaṁga bacana suni maṁgala mūlā |mudita sīya surasari anukulā ||
taba prabhu guhahi kaheu ghara jāhū |sunata sūkha mukhu bhā ura dāhū ||
dīna bacana guha kaha kara jorī |binaya sunahu raghukulamani morī ||
nātha sātha rahi paṁthu dekhāī |kari dina cāri carana sevakāī ||
jehiṁ bana jāi rahaba raghurāī |paranakuṭī maiṁ karabi suhāī ||
taba mohi kahã jasi deba rajāī |soi karihaũ raghubīra dohāī ||
sahaja saneha rāma lakhi tāsu |saṁga līnha guha hṛdaya hulāsū ||
puni guhã gyāti boli saba līnhe |kari paritoṣu bidā taba kīnhe ||
ได้ยินถ้อยคำของพระคงคา ซึ่งเป็นรากแห่งมงคลทั้งปวง นางสีดาทรงปีติยินดีที่แม่น้ำสวรรค์เป็นใจเอื้อเฟื้อ ครั้งนั้นองค์พระผู้เป็นเจ้าตรัสแก่คุหะว่าจงกลับบ้านเถิด ได้ฟังดังนั้น ปากของคุหะแห้งผากและหทัยเดือดร้อน คุหะกล่าวด้วยอั้นมือพนมด้วยถ้อยคำถ่อมตน ขอทรงฟังคำอ้อนวอนแห่งข้าพระองค์ โอ อัญมณีแห่งราชวงศ์ราฆุ ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ขอให้ข้าพระองค์ได้ติดตามเสด็จและนำทาง และรับใช้พระบาทเป็นเวลาสี่วัน ในป่าใดที่พระองค์เสด็จไปประทับ โอ พระเจ้าแห่งราชวงศ์ราฆุ ข้าพระองค์จักสร้างกระท่อมใบไม้ที่งดงามให้ ภายหลัง พระองค์ทรงบัญชาประการใดแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์จักกระทำตามนั้น ขอสาบานต่อพระราฆุพีร ทรงเห็นความรักอันเป็นธรรมชาติของคุหะ พระรามทรงพาเขาไปด้วย และหทัยของคุหะเต็มไปด้วยความปีติยินดี ครั้นแล้วคุหะเรียกญาติพี่น้องทั้งหมดมา และเมื่อทำให้ทุกคนพึงพอใจแล้ว จึงให้เขาเหล่านั้นกลับไป
โทหา 104
तब गनपति सिव सुमिरि प्रभु नाइ सुरसरिहि माथ।सखा अनुज सिया सहित बन गवनु कीन्ह रधुनाथ।।104।।
taba ganapati siva sumiri prabhu nāi surasarihi mātha |sakhā anuja siyā sahita bana gavanu kīnha radhunātha ||104||
แล้วพระผู้เป็นนายแห่งราคู ทรงระลึกถึงพระคเนศและพระศิวะ ทรงก้มพระเศียรถวายนมัสการแม่น้ำคงคา แล้วเสด็จออกไปยังป่าพร้อมด้วยสหาย พระอนุชา และนางสีดา
เจาปาอี 105.1-4
तेहि दिन भयउ बिटप तर बासू।लखन सखाँ सब कीन्ह सुपासू।।
प्रात प्रातकृत करि रधुसाई।तीरथराजु दीख प्रभु जाई।।
सचिव सत्य श्रद्धा प्रिय नारी।माधव सरिस मीतु हितकारी।।
चारि पदारथ भरा भँडारु।पुन्य प्रदेस देस अति चारु।।
छेत्र अगम गढ़ु गाढ़ सुहावा।सपनेहुँ नहिं प्रतिपच्छिन्ह पावा।।
सेन सकल तीरथ बर बीरा।कलुष अनीक दलन रनधीरा।।
संगमु सिंहासनु सुठि सोहा।छत्रु अखयबटु मुनि मनु मोहा।।
चवँर जमुन अरु गंग तरंगा।देखि होहिं दुख दारिद भंगा।।
tehi dina bhayau biṭapa tara bāsū |lakhana sakhā̃ saba kīnha supāsū ||
prāta prātakṛta kari radhusāī |tīratharāju dīkha prabhu jāī ||
saciva satya śraddhā priya nārī |mādhava sarisa mītu hitakārī ||
cāri padāratha bharā bhãḍāru |punya pradesa desa ati cāru ||
chetra agama gaṛhu gāṛha suhāvā |sapanehũ nahiṁ pratipacchinha pāvā ||
sena sakala tīratha bara bīrā |kaluṣa anīka dalana ranadhīrā ||
saṁgamu siṁhāsanu suṭhi sohā |chatru akhayabaṭu muni manu mohā ||
cavãra jamuna aru gaṁga taraṁgā |dekhi hohiṁ dukha dārida bhaṁgā ||
วันนั้นท่านพักใต้ต้นไม้ และลักษมณ์มิตรได้จัดสรรทุกสิ่งให้สบาย รุ่งอรุณทรงทำกิจวัตรเช้าแล้ว องค์พระผู้เป็นใหญ่แห่งราคูทรงเสด็จไปเห็นปรยาค ราชาแห่งสถานศักดิ์สิทธิ์ทั้งปวง ความจริงเป็นอัครมหาเสนาบดี และศรัทธาเป็นพระมเหสีอันเป็นที่รัก และมาธวะผู้เสมอเหมือนพระองค์เป็นมิตรผู้หวังดี คลังของพระองค์เต็มไปด้วยจตุราริยทรัพย์ และแคว้นของพระองค์เป็นดินแดนศักดิ์สิทธิ์ งดงามยิ่งนัก แผ่นดินศักดิ์สิทธิ์ของพระองค์เป็นป้อมปราการที่เข้าไม่ได้ แข็งแกร่งและงดงาม ซึ่งศัตรูไม่เคยเข้าถึงแม้ในความฝัน สถานศักดิ์สิทธิ์ทั้งปวงเป็นกองทัพของพระองค์ นักรบผู้ยอดเยี่ยม มั่นคงในสมรภูมิ ผู้บดขยี้กองทัพบาปทั้งปวง จุดบรรจบแม่น้ำเป็นพระราชบัลลังก์อันวิจิตรงดงาม และต้นไทรอมตะเป็นฉัตรบังแดด ซึ่งยั่วยวนจิตใจของพวกฤาษี คลื่นของแม่น้ำยมุนาและคงคาเป็นพัดวายุ และเมื่อเห็นแล้วความเศร้าโศกและความยากจนก็พินาศสิ้น
โทหา 105
सेवहिं सुकृति साधु सुचि पावहिं सब मनकाम।बंदी बेद पुरान गन कहहिं बिमल गुन ग्राम।।105।।
sevahiṁ sukṛti sādhu suci pāvahiṁ saba manakāma |baṁdī beda purāna gana kahahiṁ bimala guna grāma ||105||
ผู้มีบุญกุศลและสาธุผู้มีใจบริสุทธิ์รับใช้พระองค์ ย่อมได้รับทุกประการตามความปรารถนาในใจ พระเวทและพระปุราณะดังผู้สรรเสริญ ย่อมกล่าวขานคุณากรรมอันบริสุทธิ์ไร้มลทินของพระองค์อันเป็นอันมาก
เจาปาอี 106.1-4
को कहि सकइ प्रयाग प्रभाऊ।कलुष पुंज कुंजर मृगराऊ।।
अस तीरथपति देखि सुहावा।सुख सागर रघुबर सुखु पावा।।
कहि सिय लखनहि सखहि सुनाई।श्रीमुख तीरथराज बड़ाई।।
करि प्रनामु देखत बन बागा।कहत महातम अति अनुरागा।।
एहि बिधि आइ बिलोकी बेनी।सुमिरत सकल सुमंगल देनी।।
मुदित नहाइ कीन्हि सिव सेवा।पुजि जथाबिधि तीरथ देवा।।
तब प्रभु भरद्वाज पहिं आए।करत दंडवत मुनि उर लाए।।
मुनि मन मोद न कछु कहि जाइ।ब्रह्मानंद रासि जनु पाई।।
ko kahi sakai prayāga prabhāū |kaluṣa puṁja kuṁjara mṛgarāū ||
asa tīrathapati dekhi suhāvā |sukha sāgara raghubara sukhu pāvā ||
kahi siya lakhanahi sakhahi sunāī |śrīmukha tīratharāja baṛāī ||
kari pranāmu dekhata bana bāgā |kahata mahātama ati anurāgā ||
ehi bidhi āi bilokī benī |sumirata sakala sumaṁgala denī ||
mudita nahāi kīnhi siva sevā |puji jathābidhi tīratha devā ||
taba prabhu bharadvāja pahiṁ āe |karata daṁḍavata muni ura lāe ||
muni mana moda na kachu kahi jāi |brahmānaṁda rāsi janu pāī ||
ใครเล่าจะพรรณนาพระเกียรติแห่งประยาคได้ ซึ่งเปรียบดังสิงห์ต่อช้างแห่งกองบาปทั้งปวง? เมื่อทอดพระเนตรเจ้าแห่งตีรถผู้งดงามเช่นนี้ องค์พระรามผู้เป็นสมุทรแห่งความสุขก็ทรงได้รับความปีติ พระองค์ตรัสแก่นางสีดาและพระลักษมณ์ ทรงเล่าความยิ่งใหญ่แห่งราชาแห่งตีรถตามที่พระองค์ตรัสไว้แก่มิตรทั้งหลาย ทรงถวายบังคมและทอดพระเนตรอุทยานอันงดงามในป่า ทรงกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ด้วยความเลื่อมใสยิ่ง ด้วยประการฉะนี้พระองค์เสด็จมาและทอดพระเนตรจุดบรรจบแห่งแม่น้ำ ผู้ประทานความเป็นสิริมงคลทั้งปวงแก่ผู้ระลึกถึง ด้วยความปีติพระองค์ทรงสรงน้ำและถวายบูชาพระศิวะ ทรงบูชาเทพเจ้าแห่งตีรถตามพิธีกรรมอันสมควร แล้วพระองค์เสด็จไปยังสำนักของพระภารทวาช เมื่อทรงถวายบังคมด้วยการซบลงกับแผ่นดิน พระฤๅษีกอดพระองค์ไว้ในอ้อมพระหัตถ์ ความปีติในหทัยของพระฤๅษีนั้นหาอาจพรรณนาเป็นวาจาได้ไม่ ราวกับท่านได้รับแดนแห่งพรหมานันท์โดยแท้
โทหา 106
दीन्हि असीस मुनीस उर अति अनंदु अस जानि।लोचन गोचर सुकृत फल मनहुँ किए बिधि आनि।।106।।
dīnhi asīsa munīsa ura ati anaṁdu asa jāni |locana gocara sukṛta phala manahũ kie bidhi āni ||106||
เจ้าแห่งพระฤๅษีทั้งหลายประทานพร พระหฤทัยเปี่ยมด้วยความปีติล้นพ้น ทรงทราบว่าผลแห่งบุญบารมีของท่านได้นำมาปรากฏต่อพระเนตรแล้ว ราวกับพระพรหมเสด็จนำมาเอง
เจาปาอี 107.1-4
कुसल प्रस्न करि आसन दीन्हे।पूजि प्रेम परिपूरन कीन्हे।।
कंद मूल फल अंकुर नीके।दिए आनि मुनि मनहुँ अमी के।।
सीय लखन जन सहित सुहाए।अति रुचि राम मूल फल खाए।।
भए बिगतश्रम रामु सुखारे।भरव्दाज मृदु बचन उचारे।।
आजु सुफल तपु तीरथ त्यागू।आजु सुफल जप जोग बिरागू।।
सफल सकल सुभ साधन साजू।राम तुम्हहि अवलोकत आजू।।
लाभ अवधि सुख अवधि न दूजी।तुम्हारें दरस आस सब पूजी।।
अब करि कृपा देहु बर एहू।निज पद सरसिज सहज सनेहू।।
kusala prasna kari āsana dīnhe |pūji prema paripūrana kīnhe ||
kaṁda mūla phala aṁkura nīke |die āni muni manahũ amī ke ||
sīya lakhana jana sahita suhāe |ati ruci rāma mūla phala khāe ||
bhae bigataśrama rāmu sukhāre |bharavdāja mṛdu bacana ucāre ||
āju suphala tapu tīratha tyāgū |āju suphala japa joga birāgū ||
saphala sakala subha sādhana sājū |rāma tumhahi avalokata ājū ||
lābha avadhi sukha avadhi na dūjī |tumhāreṁ darasa āsa saba pūjī ||
aba kari kṛpā dehu bara ehū |nija pada sarasija sahaja sanehū ||
พระมุนีถามทุกข์สุขแล้วประทานอาสนะ ท่านสักการะบูชาด้วยความเปี่ยมด้วยความรัก ท่านนำเหง้า ราก ผล และยอดอ่อนอย่างประเสริฐมาถวาย ดุจอมฤตธาร พระรามพร้อมด้วยนางสีดา พระลักษมณ์และบริวารประทับนั่งอย่างงดงาม และเสวยรากผลด้วยความเพลิดเพลินยิ่ง พระรามทรงพระสุขและความเหนื่อยล้าสิ้นไป ครั้นนั้นพระภารทวาชะตรัสด้วยวาจาอ่อนโยน วันนี้การบำเพ็ญตบะ การจาริกแสวงบุญ และการสละเวรัญญาของข้าพเจ้าบังเกิดผลแล้ว วันนี้การสวดมนต์ โยคะ และการวิราคะของข้าพเจ้าบังเกิดผลแล้ว ข้าแต่พระราม บรรดาบำเพ็ญธรรมอันศักดิ์สิทธิ์ทั้งปวงของข้าพเจ้าบังเกิดผลแล้ว เมื่อได้เห็นพระองค์ในวันนี้ นี่คือขีดสุดแห่งความได้มา และไม่มีขีดสุดแห่งความสุขอื่นใดเหนือกว่านี้ ในการได้เห็นพระองค์ ความปรารถนาทั้งปวงของข้าพเจ้าสำเร็จแล้ว บัดนี้ ขอพระองค์ทรงพระกรุณาประทานพระพรนี้แด่ข้าพเจ้า คือความรักอันเป็นธรรมชาติในดอกบัวแห่งพระบาทของพระองค์
โทหา 107
करम बचन मन छाड़ि छलु जब लगि जनु न तुम्हार।तब लगि सुखु सपनेहुँ नहीं किएँ कोटि उपचार।।107।।
karama bacana mana chāṛi chalu jaba lagi janu na tumhāra |taba lagi sukhu sapanehũ nahīṁ kiẽ koṭi upacāra ||107||
จนกว่ามนุษย์จะสละการหลอกลวงในกาย วาจา และใจ และกลายเป็นผู้รับใช้ของท่าน ตราบใดนั้น ย่อมไม่มีความสุขแม้แต่ในความฝัน แม้จะพยายามหาทางแก้นับล้านวิธีก็ตาม
เจาปาอี 108.1-4
सुनि मुनि बचन रामु सकुचाने।भाव भगति आनंद अघाने।।
तब रघुबर मुनि सुजसु सुहावा।कोटि भाँति कहि सबहि सुनावा।।
सो बड सो सब गुन गन गेहू।जेहि मुनीस तुम्ह आदर देहू।।
मुनि रघुबीर परसपर नवहीं।बचन अगोचर सुखु अनुभवहीं।।
यह सुधि पाइ प्रयाग निवासी।बटु तापस मुनि सिद्ध उदासी।।
भरद्वाज आश्रम सब आए।देखन दसरथ सुअन सुहाए।।
राम प्रनाम कीन्ह सब काहू।मुदित भए लहि लोयन लाहू।।
देहिं असीस परम सुखु पाई।फिरे सराहत सुंदरताई।।
suni muni bacana rāmu sakucāne |bhāva bhagati ānaṁda aghāne ||
taba raghubara muni sujasu suhāvā |koṭi bhā̃ti kahi sabahi sunāvā ||
so baḍa so saba guna gana gehū |jehi munīsa tumha ādara dehū ||
muni raghubīra parasapara navahīṁ |bacana agocara sukhu anubhavahīṁ ||
yaha sudhi pāi prayāga nivāsī |baṭu tāpasa muni siddha udāsī ||
bharadvāja āśrama saba āe |dekhana dasaratha suana suhāe ||
rāma pranāma kīnha saba kāhū |mudita bhae lahi loyana lāhū ||
dehiṁ asīsa parama sukhu pāī |phire sarāhata suṁdaratāī ||
ทรงสดับพระดำรัสของพระมุนีแล้ว พระรามทรงประหวาดพระทัย ทรงเปี่ยมด้วยภาวะ ภักติ และอานันทะ ครั้นแล้วพระรามผู้เป็นเลิศแห่งราชวงศ์รคุ ทรงเล่าพระเกียรติยศอันงดงามของพระมุนีแด่ทุกท่าน สรรเสริญด้วยประการนับล้าน ตรัสว่า ยิ่งใหญ่นัก ผู้ทรงเป็นที่อาศัยแห่งคุณธรรมทั้งปวง ผู้ซึ่งท่านองค์อธิบดีแห่งมุนีทรงให้เกียรติ พระมุนีและพระรามทรงประนมมืออภิวาทแด่กันและกัน ทรงรู้ซึ่งความสุขอันเหลือวิสัยแห่งถ้อยคำ เมื่อผู้อาศัยอยู่แห่งปรยาคทราบข่าวนี้แล้ว พวกพระเตปัสวี ฤาษี สิทธะ และอุทาสี ต่างพากันมายังอาศรมของภารทวาช เพื่อชมโอรสอันงดงามของทศรถ พระรามทรงประนมมือถวายบังคมแด่ทุกท่าน ทั้งหมดยินดีปรีดา ได้รับบุญตาบริบูรณ์ ทั้งหลายอวยพร ได้รับความสุขอันสูงสุด แล้วกลับไปสรรเสริญพระสิริโสภาคย์
โทหา 108
राम कीन्ह बिश्राम निसि प्रात प्रयाग नहाइ।चले सहित सिय लखन जन मुददित मुनिहि सिरु नाइ।।108।।
rāma kīnha biśrāma nisi prāta prayāga nahāi |cale sahita siya lakhana jana mudadita munihi siru nāi ||108||
พระรามทรงพักผ่อนตลอดคืน และเมื่อรุ่งอรุณ หลังจากทรงอาบน้ำที่ปรยาคะ ทรงก้มพระเศียรถวายสักการะแด่ฤาษี แล้วเสด็จออกเดินทางด้วยความยินดีพร้อมด้วยนางสีดา ลักษมณ์ และผู้ติดตาม
เจาปาอี 109.1-4
राम सप्रेम कहेउ मुनि पाहीं।नाथ कहिअ हम केहि मग जाहीं।।
मुनि मन बिहसि राम सन कहहीं।सुगम सकल मग तुम्ह कहुँ अहहीं।।
साथ लागि मुनि सिष्य बोलाए।सुनि मन मुदित पचासक आए।।
सबन्हि राम पर प्रेम अपारा।सकल कहहि मगु दीख हमारा।।
मुनि बटु चारि संग तब दीन्हे।जिन्ह बहु जनम सुकृत सब कीन्हे।।
करि प्रनामु रिषि आयसु पाई।प्रमुदित हृदयँ चले रघुराई।।
ग्राम निकट जब निकसहि जाई।देखहि दरसु नारि नर धाई।।
होहि सनाथ जनम फलु पाई।फिरहि दुखित मनु संग पठाई।।
rāma saprema kaheu muni pāhīṁ |nātha kahia hama kehi maga jāhīṁ ||
muni mana bihasi rāma sana kahahīṁ |sugama sakala maga tumha kahũ ahahīṁ ||
sātha lāgi muni siṣya bolāe |suni mana mudita pacāsaka āe ||
sabanhi rāma para prema apārā |sakala kahahi magu dīkha hamārā ||
muni baṭu cāri saṁga taba dīnhe |jinha bahu janama sukṛta saba kīnhe ||
kari pranāmu riṣi āyasu pāī |pramudita hṛdayã cale raghurāī ||
grāma nikaṭa jaba nikasahi jāī |dekhahi darasu nāri nara dhāī ||
hohi sanātha janama phalu pāī |phirahi dukhita manu saṁga paṭhāī ||
พระรามตรัสด้วยความเปี่ยมรักต่อพระฤาษีว่า ข้าแต่อาจารย์ โปรดบอกข้าพระองค์ว่าควรจะไปทางใด พระฤาษีทรงยิ้มในใจแล้วตรัสกับพระรามว่า ทุกทางย่อมง่ายดายสำหรับพระองค์ พระฤาษีทรงเรียกศิษย์ให้ติดตามไปด้วย ได้ยินคำทรงเรียกแล้ว ศิษย์ประมาณห้าสิบคนก็มาด้วยความยินดี ทุกคนมีความรักอันไม่มีประมาณต่อพระราม และต่างก็กล่าวว่า ข้าพระองค์รู้จักทาง ข้าพระองค์เห็นมาแล้ว ครั้งนั้นพระฤาษีทรงมอบศิษย์หนุ่มสี่คนให้ไปติดตามด้วย ผู้ซึ่งในชาติภพมากหลายได้สั่งสมบุญกุศลทุกประการ หลังทรงกราบพระฤาษีและได้รับอนุญาตแล้ว พระองค์เจ้าแห่งราฆุวงศ์เสด็จออกเดินทางด้วยพระหฤทัยปีติยินดี เมื่อเสด็จผ่านใกล้หมู่บ้าน บุรุษและสตรีต่างวิ่งออกมาเพื่อเฝ้าเห็นพระบารมี เขาทั้งหลายรู้สึกเป็นสุขเพราะมีผู้คุ้มครอง ได้รับผลแห่งการเกิดแล้ว แล้วจึงกลับไปด้วยใจอันเศร้าโศก ส่งใจติดตามพระองค์ไป
โทหา 109
बिदा किए बटु बिनय करि फिरे पाइ मन काम।उतरि नहाए जमुन जल जो सरीर सम स्याम।।109।।
bidā kie baṭu binaya kari phire pāi mana kāma |utari nahāe jamuna jala jo sarīra sama syāma ||109||
ทรงให้ศิษย์หนุ่มเล็กลากลับด้วยถ้อยคำสุภาพ พวกเขากลับไปโดยได้สมดังความปรารถนาในใจ แล้วพระองค์เสด็จลงสรงน้ำยมุนา ซึ่งมีสีดำดังพระวรกายของพระองค์
Inside Prakarana 11
The dialogue
- Listenerसामूहिक श्रोता-लोक (सत्संग/मन); अंतर्ध्वनि में ‘भक्त-हृदय’
Frequently Asked Questions
परम्परा में केवट-प्रसंग का पाठ ‘दास्य-भाव’ दृढ़ करता है और ‘भवसागर-तरण’ का स्मरण कराता है—विशेषतः नाम-स्मरण के साथ पढ़ने से शरणागति, निष्काम सेवा, और तीर्थ-भाव (अन्तःकरण-शुद्धि) की वृद्धि मानी जाती है।
सामान्य वैष्णव-परम्परा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-सम्पुट, अथवा ‘राम’ नाम का जप-सम्पुट (प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व/पश्चात) प्रचलित है; कुछ पाठ-परम्पराएँ ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण को भी सम्पुट-रूप में रखती हैं।
Ask anything about Prakarana 11 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
