ฤษีวิศวามิตร

ครั้นเล่าเรื่องนั้นถวายแด่พระรามแล้ว เกาศิกะ ผู้สืบสายกุศิกะ ก็กล่าวถ้อยคำอื่นอีกครั้งแก่ผู้สืบวงศ์กากุตสถะ

โอ้พระราม ครั้นเมื่อเทพเหนือเทพนั้นเสด็จจากไปแล้ว พระภคีรถะได้บำเพ็ญตบะตลอดหนึ่งปี กดแผ่นดินด้วยปลายนิ้วหัวแม่เท้าใหญ่ ตั้งมั่นในสมาธิอันแน่วแน่

ครั้นได้สดับพระดำรัสของพระชนกแล้ว มหามุนีวิศวามิตรจึงทูลกษัตริย์ว่า “ขอจงแสดงคันศรนั้นแก่พระรามเถิด”

ดังนั้น วิศวามิตรจึงเลื่องลือไปทั่วไตรโลก ทั้งในหมู่สรรพสัตว์ผู้เคลื่อนไหวและสิ่งไม่เคลื่อนไหว; มหาภาคผู้นั้นยิ่งทวีความรุ่งเรืองสูงส่งในหมู่มนุษย์อยู่ทุกเมื่อ

สูตะกล่าวว่า: ครั้นรำพึงถึงตรีศังกุและมหามุนีวิศวามิตรอยู่เนิ่นนานในดวงใจแล้ว เขาจึงตั้งปณิธานอันมั่นคง

ฤๅษีอัตริ ฤๅษีภฤคุ กุตสะ โคตมะ และปราศระ; กัณวะ อคัสตยะ และสุทีกษณะ; และท่านอื่น ๆ อีก—วิศวามิตรเป็นต้น—ล้วนมาถึงที่นั้น

ฝ่ายวิศวามิตรปลอบโยนเขาแล้วกล่าวแก่มาตังคะว่า “เราหิวโหย ลมหายใจชีวิตใกล้ดับ เราจักเอา ‘ศวชาฆนี’ นั้นไป”

เขาสรรเสริญนางนันทินี โคผู้หลั่งน้ำนมของวสิษฐะ; แล้ววิศวามิตรผู้ยินดีนัก ก็กล่าวกับมุนีในกาลนั้น

ไวศัมปายนะกล่าวว่า: โอ ภารตะ ระหว่างฤๅษีวิศวามิตรกับวสิษฐะ ได้บังเกิดความเป็นศัตรูอันรุนแรงยิ่งและใหญ่หลวง อันเกิดจากการแข่งขันในตบะและวัตรพรต

การพรรณนาถึงการปลอบประโลมของวิศวามิตรเพื่อถอนคำสาปของตรีศังกุ พระราชา (ชนเมชัย) ตรัสถามว่า: หริศจันทร์ได้รับการสถาปนาเป็นราชาโดยเหล่าเสนาบดีตามพระราชโองการ แต่ตรีศังกุหลุดพ้นจากร่างจัณฑาลนั้นได้อย่างไร?

ฤาษีวยาสกล่าวว่า: 'คำบรรยายถึงการสละทุกสิ่งแด่เกาศิกะและการมอบทักษิณา' เมื่อได้ฟังพระดำรัสของกษัตริย์ ฤาษีเกาศิกะ (วิศวามิตร) ก็หัวเราะและตอบกลับพระเจ้าหริศจันทร์ดังนี้

เมื่อวิศวามิตรจากไป พระราชาก็ทรงเศร้าโศกเสียพระทัย ทรงทอดถอนหายใจหนักๆ ซ้ำแล้วซ้ำเล่า และตรัสออกมาดังๆ ด้วยพระพักตร์ที่ก้มลง