Adhyaya 9: The Sequence of Creation, the Emergence of the Praṇava, and the Fish Incarnation’s Retrieval of the Vedas

Verse 1

धरन्युवाच । आदौ कृतयुगे नाथ किं कृतं विश्वमूर्त्तिना । नारायणेन तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ९.१ ॥

ధరణి పలికింది—ఓ నాథా! ఆదిలో కృతయుగంలో విశ్వరూపుడైన నారాయణుడు ఏమి చేశాడు? ఆ సమస్తాన్ని తత్త్వప్రకారం, యథార్థంగా వినాలని నేను కోరుతున్నాను।

Verse 2

श्रीवराह उवाच । पूर्वं नारायणस्त्वेको नासीत्किञ्चिद्धरेः परम् । सैक एव रतिं लेभे नैव स्वच्छन्दकर्मकृत् ॥ ९.२ ॥

శ్రీవరాహుడు పలికాడు—పూర్వం నారాయణుడు ఒక్కడే ఉన్నాడు; హరికి అతీతంగా ఏదీ లేదు. ఆయన ఒక్కడే తృప్తిని పొందాడు; కేవలం స్వేచ్ఛాచారంగా కర్మ చేయలేదు।

Verse 3

तस्य द्वितीयमिच्छन्तश्चिन्ता बुद्ध्यात्मिका बभौ । असावित्येव संज्ञाया क्षणं भास्करसन्निभा ॥ ९.३ ॥

ఆయన రెండవ సృష్టిని కోరినప్పుడు బుద్ధిస్వరూపమైన చింత ప్రదర్శితమైంది; ‘అసౌ’ అనే సంజ్ఞతో అది క్షణమాత్రం సూర్యసమ కాంతితో ప్రకాశించింది.

Verse 4

तस्याऽपि द्विधा भूता चिन्ता । अभूद् ब्रह्मवादिनी । उमेति संज्ञया यत्तत्सदा मर्त्ये व्यवस्थिताः ॥ ९.४ ॥

ఆమె చింత కూడా రెండుగా విభజితమైంది; ఆమె బ్రహ్మాన్ని ప్రకటించే వాక్కుగా మారింది. ‘ఉమా’ అనే నామంతో చెప్పబడేది మానవలోకంలో సదా స్థిరంగా ఉంటుంది.

Verse 5

ॐ इत्येकाक्षरीभूता ससर्जेमां महीं तदा । भूः ससर्ज भुवं सोऽपि स्वः ससर्ज ततो महः ॥ ९.५ ॥

అప్పుడు ఆమె ఏకాక్షరమైన ‘ఓం’గా మారి ఈ భూమిని సృష్టించింది. ఆమె ‘భూః’ను సృష్టించింది, ‘భువః’ను కూడా సృష్టించింది; తరువాత ‘స్వః’ను, ఆపై ‘మహః’ను సృష్టించింది.

Verse 6

ततश्च जन इत्येव तपश्चात्मा प्रलीयते । एतदोतम् तथा प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ९.६ ॥

తర్వాత ‘జన’ అనే స్థాయిలో తపస్సు మరియు ఆత్మ లయమవుతాయని చెప్పబడుతుంది. ఈ సమస్తం తానా-బానాలుగా, దారంపై మణుల గుంపులవలె, ఓతప్రోతంగా నేయబడి ఉంది.

Verse 7

जगत्प्रणवतो भूतं शून्यमेतत्स्थितं तदा । येयं मूर्तिर्भगवतः शंकरः स स्वयं हरिः ॥ ९.७ ॥

ఆ సమయంలో ప్రణవం నుండి ఉద్భవించిన ఈ జగత్తు శూన్యంలా నిలిచింది. భగవంతుని ఈ రూపమే శంకరుడు; ఆయనే స్వయంగా హరి.

Verse 8

शून्यान् लोकानिमान् दृष्ट्वा सिसृक्षुर्मूर्तिमुत्तमाम् । क्षोभयित्वा मनोधाम तत्राकारः स्वमात्रतः ॥ ९.८ ॥

ఈ లోకాలు శూన్యమై ఉన్నట్లు చూచి, సృష్టి చేయదలచి ఉత్తమ మూర్తిని సంకల్పించి, మనోధామాన్ని క్షోభింపజేశాడు; అప్పుడు తన స్వమాత్ర నుండే ఒక ఆకారం అవతరించింది।

Verse 9

स्थितस्तस्मिन् यदा क्षुब्धे ब्रह्माण्डमभवत्तदा । तस्मिंस्तु शकलिभूते भूर्लोकं च व्यवस्थितम् ॥ ९.९ ॥

ఆ ఆద్యస్థితి క్షోభితమైనప్పుడు బ్రహ్మాండం ఉద్భవించింది; అది భాగాలుగా విభజితమైనప్పుడు భూలోకం కూడా తన నియత స్థానంలో స్థాపితమైంది।

Verse 10

अपरं भुवनं प्रायान्मध्ये भास्करसन्निभम् । पुराणपुरुषो व्याप्य पद्मकोशे व्यवस्थितः ॥ ९.१० ॥

ముందుకు సాగితే మరో లోకప్రాంతం దర్శనమిస్తుంది, అది మధ్యలో సూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తుంది; అక్కడ సర్వవ్యాపి పురాణపురుషుడు పద్మకోశంలో స్థితుడై ఉన్నాడు।

Verse 11

स हि नारायणो देवः प्राजापत्येन तेजसा । अकाराद्यं स्वरं नाभ्यां हलं च विससर्ज ह ॥ ९.११ ॥

ఆ దేవుడు నారాయణుడు ప్రాజాపత్య తేజస్సుతో తన నాభి నుండి ‘అ’తో ప్రారంభమయ్యే ఆద్య స్వరాన్ని (ప్రణవబీజాన్ని) మరియు హలాన్ని కూడా వెలువరించాడు।

Verse 12

अमूर्तसृष्टौ शास्त्राणि उदगायत् तदा दिशः । सुष्ट्वा पुनरमेयात्मा चिन्तयामास धारणम् ॥ ९.१२ ॥

అమూర్త సృష్టి సమయంలో శాస్త్రాలు నాదించాయి, దిక్కులు గానమయ్యాయి; తరువాత మళ్లీ సృష్టిని ప్రసవించి, అమేయాత్ముడు ధారణ తత్త్వాన్ని చింతించాడు।

Verse 13

तस्य चिन्तयतो नेत्रात् तेजः समभवन् महत् । दक्षिणं वह्निसङ्काशं वामं तुहिनसन्निभम् ॥ ९.१३ ॥

అతడు ధ్యానించుచుండగా అతని నేత్రం నుండి మహాతేజస్సు ఉద్భవించింది—కుడి భాగం అగ్నిసమానము, ఎడమ భాగం హిమసమానము.

Verse 14

तं दृष्ट्वा चन्द्रसूर्यौ तु कल्पितौ परमेष्ठिना । ततः प्राणः समुत्तस्थौ वायुश्च परमेष्ठिनः ॥ ९.१४ ॥

అదిని చూచి పరమేష్ఠి చంద్రసూర్యులను కల్పించాడు; అనంతరం పరమేష్ఠి నుండి ప్రాణము మరియు వాయువూ ఉద్భవించాయి.

Verse 15

स एव वायुः भगवान् योऽद्यापि हृदिगो विभुः । तस्माद् वह्निः समुत्तस्थौ तस्मादग्नेर् जलं महत् ॥ ९.१५ ॥

ఆ వాయువే భగవంతుడు, సర్వవ్యాపి, యింకా హృదయంలో నివసించువాడు; అతనినుండి అగ్ని ఉద్భవించింది, అగ్నినుండి మహాజలము పుట్టింది.

Verse 16

य एवाग्निः स वै तेजो ब्राह्मं परमकारणम् । बाहुभ्यामप्यसौ तेजः क्षात्रं तेजः ससर्ज ह ॥ ९.१६ ॥

ఏ అగ్నియో అదే బ్రాహ్మ తేజస్సు—పరమ కారణము; అదే తేజస్సు భుజముల నుండి క్షాత్రతేజస్సును, రాజవీరశక్తిని, సృష్టించింది.

Verse 17

ऊरुभ्यामपि वैश्यांश्च पद्भ्यां शूद्रांस्तथा विभुः । ततस्तु ससृजे यक्षान् राक्षसांश्च तथा विभुः ॥ ९.१७ ॥

విభువు తొడల నుండి వైశ్యులను, పాదాల నుండి శూద్రులను సృష్టించాడు; తరువాత అదే ప్రభువు యక్షులను మరియు రాక్షసులను కూడా సృష్టించాడు.

Verse 18

चतुर्विधैस्तु भूरलोकं भुवर्लोकं वियच्छरैः । भूतैः स्वर्मार्गगैरन्यैः स्वर्लोकं समपूरयत् ॥ ९.१८ ॥

నాలుగు విధాలైన భూతజాతులతో ఆయన భూర్లోకమును, భువర్ల్లోకమును నింపెను; స్వర్గమార్గగాములైన ఇతర భూతులతో స్వర్ల్లోకమును సంపూర్ణంగా నింపెను।

Verse 19

महर्लोकं तथा तैस्तैर्भूतैश्च सनकादिभिः । जनोलोकं ततश्चैव वैराजैः समपूरयत् ॥ ९.१९ ॥

అదేవిధంగా ఆ ఆ భూతజాతులు సనకాది ఋషులతో కలిసి మహర్ల్లోకమును నింపెను; తదుపరి వైరాజులు జనోలोकమును సంపూర్ణంగా నింపిరి।

Verse 20

तपोलोकं ततो देवास्तपोनिṣ्ठैरपूरयत् । अपुनर्मारकैर्देवैः सत्यलोकमपूरयत् ॥ ९.२० ॥

ఆపై దేవతలు తపోనిష్ఠులచే తపోలोकమును నింపిరి; పునరాగమనములేని (అపునర్మారక) దేవతలచే సత్యలోకమును నింపిరి।

Verse 21

सृष्टिं सृष्ट्वा तथा देवो भगवान् भूतभावनः । कल्पसंज्ञं स्वकं घस्त्रं जागर्ति परमेश्वरः ॥ ९.२१ ॥

ఇలా సృష్టిని సృష్టించిన తరువాత, భూతభావనుడైన భగవాన్ దేవ పరమేశ్వరుడు జాగరూకుడై ఉండి, ‘కల్ప’ అనే సంజ్ఞ కల తన స్వకీయ ఉపకరణం (ఘస్త్రం)ను కాపాడుచు పర్యవేక్షించుచున్నాడు।

Verse 22

तस्मिन् जगति भूर्लोको भुवर्लोकश्च जायते । स्वर्लोकश्च त्रयोऽप्येते जायन्ते नात्र संशयः ॥ ९.२२ ॥

ఆ జగత్తులో భూర్లోకము, భువర్ల్లోకము జనించును; స్వర్ల్లోకమును కూడ—ఈ మూడు లోకములు నిశ్చయంగా జనించును, ఇందులో సందేహము లేదు।

Verse 23

सुप्ते तु देवे कल्पान्ते तावती रात्रिरिष्यते । त्रैलोक्यमेतत् सुप्तं स्यात् तथोपप्लवतां गतम् ॥ ९.२३ ॥

కల్పాంతంలో దేవుడు నిద్రించునప్పుడు అంతే కాలముగల రాత్రి ఏర్పడుతుందని చెప్పబడుతుంది. ఆ సమయంలో ఈ సమస్త త్రిలోకం నిద్రించినట్లై, ప్రళయజలపు ముంపు మరియు లయస్థితికి చేరుతుంది।

Verse 24

ततो रात्र्यां व्यतीतायामुत्थितः कमलेक्षणः । चिन्तयामास तान् वेदान् मातरं च चतुर्ष्वपि । चिन्तयानः स देवेशस्तान् वेदान् नाध्यगच्छत ॥ ९.२४ ॥

తర్వాత రాత్రి గడిచిన తరువాత కమలాక్షుడు ప్రభువు లేచెను. ఆయన ఆ వేదములను మరియు చతుర్విధ మాతృశక్తులను కూడా ధ్యానించెను; అయినా ధ్యానించినప్పటికీ దేవేశుడు ఆ వేదములను గ్రహించలేకపోయెను।

Verse 25

लोकमार्गस्थितिं कर्त्तुं निद्राज्ञानेन मोहितः । चिन्तयामास देवेशो नात्र वेदा व्यवस्थिताः ॥ ९.२५ ॥

నిద్రా-అజ్ఞానములచే మోహితుడైన దేవేశుడు లోకమార్గస్థితిని స్థాపించుటకు ఆలోచించెను—“ఇక్కడ వేదములు ఇంకా యథావిధిగా వ్యవస్థితమై లేవు” అని।

Verse 26

ततः स्वमूर्तौ तोयाख्ये लीनान् दृष्त्वा सुरेश्वरः । जिघृक्षुश्चिन्तयामास मत्स्यो भूत्वाविशज्जलम् ॥ ९.२६ ॥

తదుపరి ‘తోయ’ అనే తన స్వమూర్తిలో అవి లీనమై ఉన్నట్లు చూసిన సురేశ్వరుడు వాటిని గ్రహించాలనే సంకల్పంతో ఆలోచించి, మత్స్యరూపం ధరించి జలంలో ప్రవేశించెను।

Verse 27

एवं ध्यात्वा महामत्स्यस्तत्क्षणात् समजायत । विवेश च जलं देवः समन्तात् क्षोभयन्निव ॥ ९.२७ ॥

ఇలా ధ్యానించగానే ఆ క్షణములోనే మహామత్స్యుడు అవతరించెను. దేవుడు జలంలో ప్రవేశించి, చుట్టూరా జలాన్ని కదిలిస్తున్నట్లుగా కనిపించెను।

Verse 28

तस्मिन् प्रविष्टे सहसा जलं तु महामहीधृग्वपुषि प्रकाशम् । मात्स्यं गते देववरे महोदधिं हरिं स्तवैस्तुष्टुवुरुद्धृतक्षितिम ॥ ९.२८ ॥

ఆయన జలంలో ప్రవేశించగానే, మహాపృథ్వీధారకమైన ఆ రూపం చుట్టూ జలం వెంటనే ప్రకాశించింది. దేవశ్రేష్ఠుడు మత్స్యరూపాన్ని అధిగమించినప్పుడు, మహాసముద్రంలో భూమిని उद्धరించిన హరిని వారు స్తోత్రాలతో స్తుతించారు.

Verse 29

नमोऽस्तु वेदान्तरगाप्रतर्क्य नमोऽस्तु नारायण मत्स्यरूप । नमोऽस्तु ते सुस्वर विश्वमूर्त्ते नमोऽस्तु विद्याद्वयरूपधारिन् ॥ ९.२९ ॥

వేదాంత ప్రవాహంలో నివసిస్తూ తర్కానికి అందని నీకు నమస్కారం. మత్స్యరూపం ధరించిన నారాయణా, నీకు నమస్కారం. శుభస్వరుడవై విశ్వరూపుడవైన నీకు నమస్కారం. ద్వివిధ విద్యారూపాన్ని ధరించిన నీకు నమస్కారం.

Verse 30

नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुत्स्वरूप जलान्तविश्वस्थित चारुनेत्र । नमोऽस्तु विष्णोः शरणं व्रजामः प्रपाहि नो मत्स्यतनुं विहाय ॥ ९.३० ॥

చంద్రుడు, సూర్యుడు, వాయువు స్వరూపుడవైన నీకు నమస్కారం; జలాంతరంలో విశ్వాన్ని నిలిపిన సుందరనేత్రుడా, నీకు నమస్కారం. విష్ణువా, నీ శరణు చేరుతున్నాము; మత్స్యతనువును విడిచి మమ్మల్ని రక్షించుము.

Verse 31

त्वया ततं विश्वमनन्तमूर्ते पृथग्गते किञ्चिदिहास्टि देव । भवान् न चास्य व्यतिरिक्तमूर्तिस्त्वत्तो वयं ते शरणं प्रपन्नाः ॥ ९.३१ ॥

అనంతమూర్తి దేవా! నీచేత ఈ సమస్త విశ్వం వ్యాపించబడింది. వేరువేరుగా కనిపించినా, ఇక్కడ నీకు భిన్నమైనది ఏదీ లేదు. ఈ జగత్తులోని ఏ రూపమూ నీ నుండి వేరుకాదు; అందుకే మేము నీ శరణు పొందాము.

Verse 32

खात्मेन्दुवह्निश्च मनश्च रूपं पुराणमूर्त्तेस्तव चाब्जनेत्र । क्षमस्व शम्भो यदि भक्तिहीनं त्वया जगद्भासति देवदेव ॥ ९.३२ ॥

పద్మనేత్రా! ఆకాశం, ఆత్మతత్త్వం, చంద్రుడు, అగ్ని, అలాగే మనస్సు—ఇవి నీ ఆదిమూర్తి యొక్క రూపాలు. శంభో! నా స్తుతి భక్తిహీనమైతే క్షమించుము; దేవదేవా! నీచేతనే జగత్తు ప్రకాశిస్తుంది.

Verse 33

विरुद्धमेतत् तव देवरूपं सुभीषणं सुस्वनमद्रितुल्यम् । पुराण देवेश जगन्निवास शमं प्रयाह्यच्युत तीव्रभानो ॥ ९.३३ ॥

ఇది నీ దివ్యరూపానికి విరుద్ధం—అత్యంత భయంకరం, గంభీర స్వనంతో, పర్వతసమాన విస్తారంతో కూడినది. హే పురాణా! హే దేవేశా! హే జగన్నివాసా! హే అచ్యుతా, తీవ్రమైన తేజస్సుతో ప్రకాశించేవాడా! దయచేసి శాంతిని పొందుము, ప్రశాంతుడవై తిరుగుము.

Verse 34

वयं हि सर्वे शरणं प्रपन्ना भयाच्च ते रूपमिदं प्रपश्य । लोके समस्तं भवता विना तु न विद्यते देहगतं पुराणम् ॥ ९.३४ ॥

మేమందరం నీ శరణు పొందాము; భయంతో నీ ఈ రూపాన్ని దర్శిస్తున్నాము. నీవు లేకుండా సమస్త లోకంలో ఏదీ లేదు; దేహధారిగా ఉన్న ఏ పురాతన తత్త్వమూ/సత్త్వమూ నిలవదు.

Verse 35

एवं स्तुतस्तदा देवो जलस्थान् जगृहे च सः । वेदान् सोपनिषच्छास्त्रानन्तःस्थं रूपमास्थितः ॥ ९.३५ ॥

ఇలా స్తుతింపబడిన ఆ దేవుడు అప్పుడు జలంలో ఉన్న వాటిని గ్రహించాడు. అంతఃస్థ (అంతర్యామి) రూపాన్ని ఆశ్రయించి, ఉపనిషత్తులు మరియు శాస్త్రాలతో కూడిన వేదాలను తనలో సమాహరించాడు.

Verse 36

यावत्स्वमूर्तिर्भगवांस्तावदेव जगत् त्विदम् । कूटस्थे तल्लयं याति विकृतिस्थे विवर्द्धते ॥ ९.३६ ॥

భగవంతుడు తన స్వమూర్తిలో ఉన్నంతవరకు ఈ జగత్తు ఉంటుంది. కూటస్థ (అపరివర్తనీయ) తత్త్వం ఉన్నప్పుడు ఇది లయదిశగా సాగుతుంది; వికృతి (మార్పు) తత్త్వం ఉన్నప్పుడు ఇది విస్తరిస్తుంది.