Adhyaya 23: Ashvatara’s Vow for Madalasa and the Bestowal of Musical Science by Sarasvati
मदालसाप्राप्त्यर्थं तपः, सरस्वतीस्तुति-वरदानम् (Madālasā-prāptyarthaṁ tapaḥ, Sarasvatī-stuti-varadānam)
The Brahmin and His Wife
మదాలసను పొందాలనే కోరికతో అశ్వతారుడు ఘోర తపస్సు ఆరంభిస్తాడు. భక్తితో సరస్వతీదేవిని స్తుతిస్తాడు. దేవి ప్రసన్నమై వరం ఇస్తుంది—మదాలసా ప్రాప్తి మరియు గీత-వాద్య-నృత్యాలతో కూడిన సంగీతశాస్త్ర దివ్యజ్ఞానం. వరలాభంతో అతడు ధర్మమార్గంలో స్థిరపడతాడు.
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 23
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे कुवलयाश्वीयॆ मदालसावियोग नाम द्वाविंशोऽध्यायः । त्रयोविंशोऽध्यायः पुत्रावूचतुः स राजपुत्रः संप्राप्य वेगादात्मपुरं ततः । पित्रोरवन्दिषुः पादौ दिदृक्षुश्च मदालसाम् ॥
ఇట్లు శ్రీమార్కండేయపురాణములో కువలయాశ్వచరిత్రాంతర్గత ‘మదాలసావియోగ’నామ ద్వావింశోధ్యాయము సమాప్తమైంది. ఇక త్రయోవింశోధ్యాయము ప్రారంభమగుచున్నది. ఆ ఇద్దరు కుమారులు పలికిరి. ఆ రాజకుమారుడు శీఘ్రముగా తన నగరమునకు చేరి తల్లిదండ్రుల పాదములకు నమస్కరించి మదాలసను దర్శించుటకు ఇచ్ఛించెను।
Verse 2
ददर्श जनमुद्विग्नमप्रहृष्टमुखं पुरः । पुनश्च विस्मिताकारं प्रहृष्टवदनं ततः ॥
అతడు తన ముందున్న ప్రజలను చూచెను—వారు ఆందోళనతో, ముఖములు ఆనందరహితముగా ఉండెను; మరల అతడు ఇతరులను చూచెను, వారు ఆశ్చర్యభరితులై, హర్షప్రకాశముతో ముఖములు వెలిగుచుండెను।
Verse 3
अन्यमुत्फुल्लनयनं दृष्ट्या दृष्ट्येतिवादिनम् । परिष्वजन्तमन्योन्यमतिकौतूहलान्वितम् ॥
అతడు మరికొందరిని చూచెను—కళ్ళు విప్పి విస్తరించి, “చూడండి! చూడండి!” అని పలుకుచు, పరస్పరం ఆలింగనం చేసికొని, మహా కుతూహలముతో ఉత్సాహముతో నిండియుండిరి।
Verse 4
चिरं जीवोरुकल्याण ! हतास्ते परिपन्थिनः । पित्रोः प्रह्लादय मनस्तथास्माकमकण्टकम् ॥
“దీర్ఘాయుష్మంతుడవు కమ్ము, ఓ మహాభాగుడా! నీపై పొంచి ఉన్న శత్రువులు హతులయ్యారు. ఇప్పుడు నీ తల్లిదండ్రుల మనస్సులను ఆనందింపజేయి—మా మార్గమును కూడా కంటకరహితముగా (కష్టరహితముగా) చేయి.”
Verse 5
पुत्रावूचतुः इत्येवं वादिभिः पौरैः पुरः पृष्ठे च संवृतः । तत्क्षणप्रभवानन्दः प्रविवेश पितुर्गृहम् ॥
నగరవాసులు ముందూ వెనుకా అతనిని చుట్టుముట్టి ఇలా పలికినప్పుడు, అతడు ఆ క్షణమే ఉద్భవించిన హర్షముతో తన తండ్రి ఇంటిలో ప్రవేశించెను।
Verse 6
पिता च तं परिष्वज्य माता चान्ये च बान्धवाः । चिरं जीवेतिकल्याणीर्ददुस्तस्मै तदाशिषः ॥
అతని తండ్రి అతనిని ఆలింగనం చేసెను; తల్లి మరియు ఇతర బంధువులు కూడా అలాగే చేసిరి. అనంతరం “దీర్ఘాయుష్మంతుడవు కమ్ము” అని పలుకుచు శుభాశీస్సులు ఇచ్చిరి।
Verse 7
प्रणिपत्य ततः सोऽथ किमेतदिति विस्मितः । पप्रच्छ पितरं तात ! सोऽस्मै सम्यक् तदुक्तवान् ॥
అప్పుడు అతడు ఆశ్చర్యంతో నమస్కరించి తండ్రిని అడిగాడు—“తండ్రీ, ఇది ఏమిటి?” అప్పుడు తండ్రి అతనికి దానిని యథావిధిగా సమ్యకంగా వివరించాడు।
Verse 8
स भार्यां तां मृतां श्रुत्वा हृदयेष्टां मदालसाम् । पितरौ च पुरो दृष्ट्वा लज्जाशोकाब्धिमध्यगः ॥
తన ప్రియ భార్య మదాలసా మరణించిందని విని, తన తల్లిదండ్రులు ముందున్నారని చూసి, అతడు లజ్జా మరియు శోక సముద్రంలో మునిగిపోయాడు।
Verse 9
चिन्तयामास सा बाला मां श्रुत्वा निधनं गतम् । तत्याज जीवितं साध्वी धिङ्मां निष्ठुरमानसम् ॥
“ఆ యువతి తప్పక ఇలా అనుకుని ఉంటుంది—‘నేను చనిపోయానని విని ఆ పతివ్రత తన ప్రాణాలను విడిచింది.’ ఛీ నాపై—నేను ఎంత క్రూరహృదయుడను!”
Verse 10
नृशंसोऽहमनार्योऽहं विना तां मृगलोचनाम् । मत्कृते निधनं प्राप्तां यज्जीवाम्यतिनिर्घृणः ॥
“నేను నిర్దయుడను; ఆ మృగనయనిని లేక నేను అర్హుడను కాను, అనార్యుడను. నా కారణంగానే ఆమె మరణించింది—అయినా నేను బతికే ఉన్నాను, కరుణలేని వాడిని!”
Verse 11
पुनः स चिन्तयामास परिसंस्तभ्य मानसम् । मोहोद्गममपास्याशु निःश्वस्योच्छ्वस्य चातरः ॥
మళ్లీ అతడు మనసును స్థిరపరచుకొని ఆలోచించాడు; పైకి వస్తున్న మోహాన్ని త్వరగా విడిచిపెట్టి, చంచలుడై వ్యాకులుడై శ్వాసను లోపలికి బయటికి వేగంగా తీసుకున్నాడు।
Verse 12
मृतेति सा मन्ममित्तं त्यजामि यदि जीवितम् । किं मयोपकृतं तस्याः श्लाघ्यमेतत्तु योषिताम् ॥
నేను ‘ఆమె మరణించింది’ అని భావించి ప్రాణత్యాగం చేస్తే, ఆమెకు నేను చేసిన ఉపకారం ఏమిటి? స్త్రీల విషయంలో ఇలాంటి త్యాగమే శ్లాఘనీయం (ఉదారమని) ప్రశంసించబడుతుంది.
Verse 13
यदि रोदिमि वा दीनो हा प्रियेति ! वदन्मुहुः । तथाप्यश्लाघ्यमेतन्नो वयं हि पुरुषाः किल ॥
నేను దుఃఖంతో వ్యాకులుడై మళ్లీ మళ్లీ ‘హాయ్, ప్రియతమా!’ అని విలపిస్తూ ఏడ్చినా, అది కూడా మనకు శ్లాఘనీయం కాదు; ఎందుకంటే మనం పురుషులమే.
Verse 14
अथ शोकजडो दीनो स्त्रजा हीनो मलान्वितः । विपक्षस्य भविष्यामि ततः परिभवास्पदम् ॥
అప్పుడు శోకంతో మూర్ఛితుడై, దుఃఖితుడై, పుష్పమాలలేని వాడిగా, అపవిత్రుడై మలినుడై, నా శత్రువుల అవమానానికి లక్ష్యమవుతాను.
Verse 15
मयारिशातनं कार्यं राज्ञः शुश्रूषणं पितुः । जीवितं तस्य चायत्तं सन्त्याज्यं तत्कथं मया ॥
నేను యుద్ధంలో శత్రువులను సంహరించాలి; రాజును సేవించాలి; తండ్రిని పరిచర్య చేయాలి. నా జీవితం దానిపైనే ఆధారపడింది—అప్పుడు నేను దానిని ఎలా వదలగలను?
Verse 16
किंत्वत्र मन्ये कर्तव्यस्त्यागो भागस्य योषितः । स चापि नोपकाराय तन्वङ्ग्याः किन्तु सर्वथा ॥
కానీ ఇక్కడ నా ఆలోచన ఏమనగా—ఆ స్త్రీ కోసం నా వాటాను త్యజించాలి; అయినా అది కూడా ఆ సన్నని అంగాలున్నదాని హితార్థం కాదు, పూర్తిగా మరొక ప్రయోజనార్థమే.
Verse 17
मया नृशंस्यं कर्तव्यं नोपकार्यपकारि च । या मदर्थे 'त्यजत प्राणांस्तदर्थे 'ल्पमिदं मम ॥
నేను కఠినమైన కార్యమును కూడ చేయవలసి ఉంది—ఇది ‘సహాయకునికి సహాయం’ కాదు, ‘అహింసకునికి హాని’ కూడా కాదు; నా నిమిత్తం ప్రాణత్యాగం చేసిన ఆమెతో పోలిస్తే నా ఈ త్యాగం అతి స్వల్పం।
Verse 18
पुत्रावूचतुरिति कृत्वा मतिं सो 'थ निष्पाद्योदकदानिकम् । क्रियाश्चानन्तरं कृत्वा प्रत्युवाच ऋतध्वजः ॥
ఆ ఇద్దరు కుమారులు పలికిన తరువాత అతడు నిర్ణయించుకొని జలార్పణం చేశాడు; ఆపై తదనంతర కర్మకాండలను నిర్వహించి ఋతధ్వజుడు ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు।
Verse 19
ऋतध्वज उवाच यदि सा मम तन्वङ्गी न स्याद्भार्या मदालसा । अस्मिन् जन्मनि नान्या मे भवित्री सहचारिणी ॥
ఋతధ్వజుడు అన్నాడు: ఆ సన్నని అవయవాల మదాలసా నా భార్య కాకపోతే, ఈ జన్మలో మరే స్త్రీ నా సహచరిణి కాదే।
Verse 20
तामृते मृगशावाक्षीं गन्धर्वतनयामहम् । न भोक्ष्ये योषितं काञ्चिदिति सत्यं मयोदितम् ॥
ఆ గంధర్వకన్య, మృగనయనిని తప్ప నేను మరే స్త్రీతోనూ భోగించను; ఇది నేను పలికిన సత్యం।
Verse 21
सद्धर्मचारिणीं पत्नीं तां मुक्त्वा गजगामिनीम् । काञ्चिन्नाङ्गीकरिष्यामीत्येतत् सत्यं मयोदितम् ॥
సద్ఽధర్మంలో నడిచే, గజగమనమైన ఆ భార్యను తప్ప నేను మరెవ్వరినీ స్వీకరించను; ఇది నేను పలికిన సత్యం।
Verse 22
पुत्रावूचतुः परित्यज्य च स्त्रीभोगान् तात! सर्वंस्तया विना । क्रीडन्नास्ते समं तुल्यैर्वयस्यैः शीलसम्पदा ॥
ఆ ఇద్దరు కుమారులు అన్నారు—తండ్రీ, ఆమె లేకుండా అతడు స్త్రీలతో కూడిన సమస్త భోగాలను విడిచిపెట్టాడు. తన వయస్సు, స్వభావానికి తగిన స్నేహితులతో మాత్రమే కలిసి ఆడుతూ ఉంటాడు।
Verse 23
एतत्तस्य परं कार्यं तात! तत् केन शक्यते । कर्तुमत्यर्थदुष्प्राप्यमीश्वरैः किमुतेतरैः ॥
తండ్రీ, ఇదే అతని పరమ లక్ష్యం; దానిని ఎవరు సాధించగలరు? అది మహాబలవంతులకైనా అత్యంత దుర్లభం—ఇతరుల సంగతి ఏమని చెప్పాలి?
Verse 24
जड उवाच इति वाक्यं तयोः श्रुत्वा विमर्शमगमत्पिता । विमृश्य चाह तौ पुत्रौ नागराट् प्रहसन्निव ॥
జడుడు అన్నాడు—ఆ ఇద్దరి మాటలు విని వారి తండ్రి ఆలోచనలో పడ్డాడు; ఆలోచించి నాగరాజు చిరునవ్వుతోనట్లుగా తన ఇద్దరు కుమారులతో ఇలా అన్నాడు।
Verse 25
नागराडश्वतर उवाच यद्यशक्यमिति ज्ञात्वा न करिष्यन्ति मानवाः । कर्मण्युद्यममुद्योगहाण्या हानिस्ततः परम् ॥
నాగరాట్ అశ్వతరుడు అన్నాడు—‘ఇది అసాధ్యం’ అని భావించి ప్రజలు కార్యంలో ప్రవేశించకపోతే, క్రియలోని ప్రేరణ మరియు ప్రయత్నం నశించి, ఫలితంగా మరింత పతనమే కలుగుతుంది।
Verse 26
आरभेत नरः कर्म स्वपौरुषमहापयन् । निष्पत्तिः कर्मणो दैवे पौरुषे च व्यवस्थिताः ॥
మనిషి తన ప్రయత్నాన్ని విడువకుండా కార్యాన్ని ప్రారంభించాలి. కార్యసిద్ధి దైవం మరియు పురుషప్రయత్నం—ఈ రెండింటిలోనూ స్థిరంగా ఉంటుంది।
Verse 27
तस्मादहं तथा यत्नं करिष्ये पुत्रकावितः । तपश्चर्यां समास्थाय यथैतत् साध्यतेऽचिरात् ॥
కాబట్టి, ఓ నా కుమారులారా, మీ ప్రేరణచేత నేను అలాంటి ప్రయత్నం చేస్తాను; తపస్సును ఆరంభించి, ఇది ఆలస్యం లేకుండా సిద్ధించునట్లు చేస్తాను।
Verse 28
जड उवाच एवमुक्त्वा स नागेन्द्रः प्लक्षावतरणं गिरेः । तीर्थं हिमवतो गत्वा तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥
జడుడు అన్నాడు—ఇలా చెప్పి, నాగుల అధిపతి అయిన ఆ స్వామి హిమవత్ పర్వతంలోని ‘ప్లక్షావతరణ’ అనే పవిత్ర తీర్థానికి వెళ్లి, అక్కడ భరించలేనంత కఠిన తపస్సు చేశాడు।
Verse 29
तुष्टाव गीर्भिश्च ततस्तत्र देवीṃ सरस्वतीम् । तन्मना नियताहारो भूत्वा त्रिषवणाप्लुतः ॥
తర్వాత అతడు అక్కడ దేవి సరస్వతిని స్తోత్రాలతో స్తుతించాడు; మనస్సును ఆమెపై స్థిరపరచి, నియమిత ఆహారంతో జీవిస్తూ, త్రిసంధ్య వేళల్లో స్నానం చేశాడు।
Verse 30
अश्वतर उवाच जगद्धात्रीमहं देवीमारिराधयिषुः शुभाम् । स्तोष्ये प्रणम्य शिरसा ब्रह्मयोनिṃ सरस्वतीम् ॥
అశ్వతరుడు అన్నాడు—లోకాన్ని ధారించే శుభదేవిని ప్రసన్నం చేయాలని కోరుతూ, బ్రహ్మయోని అయిన సరస్వతిని శిరస్సు వంచి నేను స్తుతిస్తాను।
Verse 31
सदसद्देवि! यत् किंचिन्मोक्षवच्चार्थवत् पदम् । तत्सर्वं त्वय्यसंयोगं योगवद्देवि! संस्थितम् ॥
ఓ దేవీ! సత్ మరియు అసత్ రూపాలలో ఏ వాక్యము/ఉచ్చారణ ఉన్నదో—మోక్షప్రదమైనదైనా, అర్థప్రదమైనదైనా—అది అంతా యోగంలా అవినాభావంగా నీలోనే నిలిచి ఉంది।
Verse 32
त्वमक्षरं परं देवि ! यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । अक्षरं परमं देवि ! संस्थितं परमाणुवत् ॥
హే దేవీ, నీవే పరమ అక్షరము (అవినాశి); నిన్నందే సమస్తమూ ప్రతిష్ఠితమై ఉంది. హే దేవీ, నీవే ఆ అత్యున్నత అక్షరము; అణువలె సూక్ష్మమై, సర్వవ్యాపకమై, ఆధారరూపంగా నిలిచియున్నావు.
Verse 33
अक्षरं परमं ब्रह्म विश्वञ्चैतत् क्षरात्मकम् । दारुण्यवस्थितो वह्निर्भौमाश्च परमाणवः ॥
పరమ బ్రహ్మము అక్షరము (అవినాశి); అయితే ఈ సమస్త జగత్తు క్షరస్వభావమైంది. ఎలా కట్టెలో అగ్ని అంతర్లీనంగా నివసిస్తుందో, అలాగే భూతాణువులు ప్రపంచప్రకటనకు సూక్ష్మాధారంగా నిలిచియుంటాయి.
Verse 34
तथा त्वयि स्थितं ब्रह्म जगच्चेदमशेषतः । ओङ्काराक्षरसंस्थानं यत्तु देवि ! स्थिरास्थिरम् ॥
అదేవిధంగా నిన్నందే బ్రహ్మము నిలిచియుంది; ఈ సమస్త జగత్తు కూడా అవశేషం లేకుండా నిన్నందే ఉంది. ఇంకా ‘ఓం’ అక్షరంలో ప్రతిష్ఠితమైనదంతా—హే దేవీ—చరాచరమంతా నిన్నందే ఉంది.
Verse 35
तत्र मात्रात्रयं सर्वमस्ति यद्देवि नास्ति च । त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रैविद्यं पावकत्रयम् ॥
అక్కడ ‘ఓం’ యొక్క మూడు మాత్రల త్రయంలో ఉన్నదంతా—లేనిదీ (అవ్యక్తార్థంగా) కూడ—అంతా సమాహితమై ఉంది. మూడు లోకాలు, మూడు వేదాలు, త్రివిధ పవిత్ర విద్య, మూడు అగ్నులు కూడా ఉన్నాయి.
Verse 36
त्रीणि ज्योतींषि वर्णाश्च त्रयो धर्मागमास्तथा । त्रयो गुणास्त्रयः शब्दस्त्रयो वेदास्तथाश्रमाः ॥
మూడు ప్రకాశాలు ఉన్నాయి, వర్ణాలు కూడా మూడు; అలాగే ధార్మిక సంప్రదాయాలు/ఉపదేశాలు కూడా మూడు. మూడు గుణాలు, మూడు స్వరాలు (వేదోచ్చారణ), మూడు వేదాలు, అలాగే ఆశ్రమాల వ్యవస్థ కూడా త్రిరూపంగా చెప్పబడుతుంది.
Verse 37
त्रयः कालास्तथावस्थाः पितरोऽहर्निशादयः । एतन्मात्रात्रयं देवि ! तव रूपं सरस्वति ॥
మూడు కాలములు, అలాగే మూడు స్థితులు; పితృదేవతలు, దిన-రాత్రులు మొదలైనవన్నీ అందులోనే సమావిష్టమైయున్నవి. ఓ దేవీ, ఇదే మాత్రాత్రయం—ఇదే సరస్వతీ రూపముగా నీ స్వరూపము.
Verse 38
विभिन्नदर्शिनामाद्या ब्रह्मणो हि सनातनाः । सोमसंस्था हविः संस्थाः पाकसंस्थाश्च सप्त याः ॥
విభిన్న దృష్టులు గలవారికి బ్రహ్ముని ప్రాచీనమైన, నిత్యమైన రూపములు ప్రధానముగా చెప్పబడినవి. అవి ఏడు: సోమ-సంస్థలు, హవిస్ (ఆహుతి)-సంస్థలు, మరియు పాక-సంస్థలు.
Verse 39
तास्त्वदुच्चारणाद्देवि ! क्रियन्ते ब्रह्मवादिभिः । अनिर्देश्यं तथा चान्यदर्धमात्रान्वितं परम् ॥
ఓ దేవీ, ఆ (ఏడు) బ్రహ్మవేత్తలు నీ ఉచ్చారణశక్తి ద్వారానే నిర్వహిస్తారు. ఇంకా మరొక పరమ తత్త్వము ఉంది—వర్ణనాతీతము, ‘అర్ధమాత్రా’తో యుక్తము.
Verse 40
अविकार्यक्षयं दिव्यं परिणामविवर्जितम् । तवैत्तत्परमं रूपं यन्न शक्यं मयोदितुम् ॥
వికారరహితము, అజరము, దివ్యము, పరిణామరహితము—ఇదే నీ పరమ స్వరూపము; దానిని నేను వాక్యములతో చెప్పలేను.
Verse 41
न चास्ये न च तज्जिह्वा ताम्रोष्ठादिभिरुच्यते । इन्द्रोऽपि वसवो ब्रह्मा चन्द्रार्कौ ज्योतिरेव च ॥
ఇక్కడ ‘ముఖము’ లేదు, ‘జిహ్వ’ కూడా లేదు—ఎర్రని పెదవులు మొదలైన దేహావయవాలతో చెప్పబడే ఉపకరణాలు అక్కడ వర్తించవు. ఆ దృష్టిలో ఇంద్రుడు, వసువులు, బ్రహ్మ, అలాగే చంద్రుడు-సూర్యుడు కూడా కేవలం ప్రకాశమాత్రమే (ఆధారిత తేజస్సు).
Verse 42
विश्वावासं विश्वरूपं विश्वेशं परमेश्वरम् । सांख्यवेदान्तवादोक्तं बहुशाखास्थिरीकृतम् ॥
హే దేవీ! నీవే జగత్తుకు ఆధారస్థానం, విశ్వరూపిణి, సర్వేశ్వరి, పరమాధిపతి—సాంఖ్య‑వేదాంత సిద్ధాంతములచే ప్రకటింపబడినది, అనేక శాస్త్రశాఖలలో స్థాపితమైనది.
Verse 43
अनादिमध्यानिधनं सदसन्न सदेव यत् । एकान्त्वनेकं नाप्येकं भवभेदसमाश्रितम् ॥
ఆది, మధ్య, అంతము లేనిది; భావమూ అభావమూ అయినదీ, అయినా నిజంగా సత్ అయినదీ; ఒకటిగానే ఉండి అనేకమై, కేవలం ఏకమే కాక—వ్యక్త సత్త్వభేదాలపై ఆధారపడినది.
Verse 44
अनाख्यं षड्गुणाख्यञ्च वर्गाख्यं त्रिगुणाश्रयम् । नानाशक्तिमतामेकं शक्तिवैभविकं परम् ॥
నీవు నిర్వచనాతీతురాలివి; అయినా షడ్గుణములచే నామింపబడుదువు. గణములుగా వర్గీకరింపబడి, త్రిగుణాధిష్ఠితురాలివి—అయినా అనేక శక్తులలో నీవే ఏకైక పరమశక్తి; నీ మహిమ స్వయంగా శక్తియే.
Verse 45
सुखासुखं महासौख्यरूपं त्वयि विभाव्यते । एवं देवि ! त्वया व्याप्तं सकलं निष्कलञ्च यत् । अद्वैतावस्थितं ब्रह्म यच्च द्वैते व्यवस्थितम् ॥
సుఖం, దుఃఖం మరియు పరమానందస్వరూపం నీయందే ధ్యానింపబడును. అందుచేత, హే దేవీ, నీచేతనే సమస్తం వ్యాపించియున్నది—అవయవములు గలదీ, అవయవరహితమూ; అద్వైతనిష్ఠ బ్రహ్మమూ, ద్వైతనిష్ఠ తత్త్వమూ కూడ.
Verse 46
येऽर्था नित्या ये विनश्यन्ति चान्ये ये वा स्थूला ये च सूक्ष्मातिसूक्ष्माः । ये वा भूमौ येऽन्तरीक्षेऽन्यतो वा तेषां तेषां त्वत्त एवोपलब्धिः ॥
ఏ ఏ తత్త్వములు నిత్యమో, మరి ఏవి నశ్వరమో; ఏవి స్థూలమో, ఏవి సూక్ష్మమో లేదా అతిసూక్ష్మమో; భూమిలో, అంతరిక్షంలో లేదా ఇతరత్ర—అవి అన్నీ నీయందునే తెలిసియుండును.
Verse 47
यच्चामूर्तं यच्च मूर्तं समस्तं यद्वा भूतेष्वेकमेकञ्च किञ्चित् । यद्दिव्यस्ति क्ष्मातले खेऽन्यतो वा त्वत्सम्बद्धं त्वत्स्वरैर्व्यञ्जनैश्च ॥
నిరాకారమైనదీ సాకారమైనదీ—అన్నీ; భూతజాతులలో ఉన్న ఏకైక వస్తువైనా; భూమిలో, ఆకాశంలో లేదా ఇతరత్రా ఉన్న దివ్యమైనదంతా—అది అంతా నీతో అనుబంధమై ఉంది, నీ స్వరాలు వ్యంజనాల ద్వారానే వ్యక్తమవుతుంది।
Verse 48
जड उवाच एवं स्तुता तदा देवी विष्णोर्जिह्वा सरस्वती । प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्वतरं ततः ॥
జడుడు అన్నాడు: ఈ విధంగా స్తుతింపబడిన దేవి—విష్ణువు యొక్క జిహ్వ అయిన సరస్వతి—అప్పుడు మహాత్ముడైన నాగ అశ్వతరునికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పింది।
Verse 49
सरस्वत्युवाच वरं ते कंबलब्रातः प्रयच्छाम्युरगाधिप । तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्तते ॥
సరస్వతి చెప్పింది: ఓ కంబల సోదరా, ఓ నాగాధిపతీ, నీకు వరం ఇస్తున్నాను. నీ మనసులో ఉన్నదాన్ని చెప్పు—అది అంతా నేను ప్రసాదిస్తాను।
Verse 50
अश्वतर उवाच सहायं देहि देवि ! त्वं पूर्वं कंबलमेव मे । समस्तस्वरसंबन्धमुभयोः संप्रयच्छ च ॥
అశ్వతరుడు అన్నాడు: ఓ దేవీ, ముందుగా నా సోదరుడు కంబలునికి చేసినట్లే నాకు సహాయం ప్రసాదించు. అలాగే మాకు ఇద్దరికీ సమస్త స్వరాల సంపూర్ణ అన్వయం/జ్ఞానాన్ని దయచేయి।
Verse 51
सरस्वत्युवाच सप्त स्वराः ग्रामरागाः सप्त पन्नगसत्तम ! कीटकानि च सप्तैव तावतीश्चापि मूर्च्छनाः ॥
సరస్వతి చెప్పింది: ఓ ఫణిశ్రేష్ఠా, ఏడు స్వరాలు ఉన్నాయి; ఏడు గ్రామ-రాగాలు ఉన్నాయి; ఏడు కీటకాలు కూడా ఉన్నాయి—అలాగే మూర్చ్ఛనాలు కూడా ఏడే।
Verse 52
तालाश्चैकोनपञ्चाशत्तथा ग्रामत्रयं च यत् । एतत्सर्वं भवान् गाता कंबलश्च तथानघ ॥
నలభై తొమ్మిది తాళాలు మరియు మూడు గ్రామాలు—ఇవన్నిటిలో నీవు జ్ఞాతుడవు, గాయకుడవు అవుతావు; ఓ నిష్పాపుడా, కంబలుడూ అలాగే అవుతాడు.
Verse 53
ज्ञास्यसे मत्प्रसादेन भुजगेन्द्रापरं तथा । चतुर्विधं पदं तालं त्रिः प्रकारं लयत्रयम् ॥
నా కృపవలన నీవు మరొక నాగాధిపతినీ తెలుసుకుంటావు; చతుర్విధ ‘పద’, తాళం, త్రివిధ భేదాలు, మరియు లయల త్రయమును కూడా తెలుసుకుంటావు.
Verse 54
यदित्रयं तथाऽतोद्यं मया दत्तं चतुर्विधम् । एतद्भवान् मत्प्रसादात् पन्नगेन्द्रापरं च यत् ॥
త్రయం మరియు చతుర్విధ ఆతోద్యము (వాద్యాలు) నేను ఇచ్చితిని. నా కృపవలన నీవు దీనినీ, అలాగే ఇతర నాగాధిపతికి సంబంధించినదంతటినీ తెలుసుకుంటావు.
Verse 55
अस्यान्तर्गतमा यत्तं स्वरव्यञ्जनसंमितम् । तदशेषं मया दत्तं भवतः कंबलस्य च ॥
ఇందులో స్వరాలు, వ్యంజనాలపై ఆధారపడి వాటిచేత ప్రమాణింపబడినదేదైనా—అదంతా సంపూర్ణంగా నేను నీకును కంబలునకును ప్రసాదించితిని.
Verse 56
तथा नान्यस्य भूर्लोके पाताले चापि पन्नग । प्रणेता रौ भवन्तौ च सर्वस्यास्य भविष्यतः । पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ ॥
ఓ నాగా, భూమిపై గాని పాతాళంలో గాని మీకు సమానుడు మరొకడు ఉండడు. రాబోయే కాలాలలో మీరు ఇద్దరే ఈ సమస్త విద్యకు ప్రచారకులు అవుతారు—పాతాళంలో, దేవలోకంలో, భూమిపైన కూడా, ఓ నాగులారా.
Verse 57
जड उवाच इत्युक्त्वा सा तदा देवी सर्वजिह्वा सरस्वती । जगामादर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा ॥
జడుడు అన్నాడు—ఇట్లు పలికి, పద్మనేత్రి సర్వజిహ్వా సరస్వతి దేవి క్షణమాత్రంలోనే నాగుని దృష్టికి అదృశ్యమైంది।
Verse 58
तयोश्च तद्यथावृत्तं भ्रात्रोः सर्वमजायत । विज्ञानमुभयोर्ग्र्यं पदतालस्वरादिकम् ॥
ఆ ఇద్దరు సోదరులకు అన్నీ దేవి చెప్పినట్లుగానే జరిగాయి. ఇద్దరికీ పద, తాళ, స్వర మొదలైన వాటిలో ఉత్తమ జ్ఞానం ఉద్భవించింది।
Verse 59
ततः कैलासशैलेन्द्र-शिखरस्थितमीश्वरम् । गीतकैः सप्तभिर्नागौ तन्त्रीलयसमन्वितौ ॥
అప్పుడు ఆ ఇద్దరు నాగులు కైలాస శిఖరంపై స్థితుడైన ప్రభువును, తంత్రి-వాద్యమూ లయతో కూడిన ఏడు గీతాలతో స్తుతించారు।
Verse 60
आरिराधयिषू देवं अनङ्गाङ्गहरं हरम् । प्रचक्रतुः परं यत्नमुभौ संहतवाक्कलौ ॥
అనంగుడు (కాముడు) దేహాన్ని సంహరించిన హర దేవుని ప్రసన్నం చేయాలని కోరుతూ, స్వరమూ నైపుణ్యమూ ఏకమై ఉన్న ఆ ఇద్దరు పరమ ప్రయత్నం చేశారు।
Verse 61
प्रातर्निशायां मध्याह्ने सन्ध्ययोश्चापि तत्परौ । तयोः कालेन महता स्तूयमानो वृषध्वजः ॥
ప్రాతఃకాలంలో, రాత్రి, మధ్యాహ్నం, సంధ్యాసమయాల్లో కూడా—ఆ ఉపాసనలో నిమగ్నులై—దీర్ఘకాలం వృషధ్వజుడు (శివుడు) వారిద్దరిచే స్తుతింపబడెను।
Verse 62
तुतोष गीतकैस्तौ च प्राहेशो गृह्यतां वरः । ततः प्रणम्याश्वतरः कंबलेन समं तदा ॥
వారి స్తుతిగీతాలతో ప్రసన్నుడైన భగవాన్ మహేశ్వరుడు పలికెను—“వరాన్ని స్వీకరించండి.” అప్పుడు కంబలతో కలిసి అశ్వతరుడు నమస్కరించాడు.
Verse 63
व्यज्ञापयन्महादेवं शितिकण्ठमुमापतिम् । यदि नौ भगवान्प्रीतो देवदेवस्त्रिलोचनः ॥
వారు నీలకంఠుడైన మహాదేవుని, ఉమాపతిని, త్రినేత్రుడైన దేవదేవుని ప్రార్థించారు—“దేవాధిదేవుడు త్రినేత్రుడు మాపై ప్రసన్నుడైతే…”
Verse 64
ततो यथाभिलषितं वरमेनं प्रयच्छ नौ । मृता कुवलयाश्वस्य पत्नी देव ! मदालसा ॥
కాబట్టి, ఓ దేవా, మా ఇష్టానుసారం ఈ వరాన్ని ప్రసాదించుము—కువలయాశ్వుని భార్య మదాలసా మరణించింది.
Verse 65
तेनैव वयसा सद्यो दुहितृत्वं प्रयातु मे । जातिस्मरा यथा पूर्वं तद्वत्कान्तिसमन्विता । योगिनी योगमाता च मद्गेहे जायतां भव ॥
ఆమె అదే వయస్సులోనే వెంటనే నాకు కుమార్తెగా లభించుగాక; మునుపటిలాగే పూర్వజన్మస్మరణ కలిగినదిగా ఉండుగాక; అదే సౌందర్యంతో యుక్తమగుగాక; మరియు యోగినీ—అంటే యోగమాత—గా నా ఇంట జన్మించుగాక.
Verse 66
महादेव उवाच यथोक्तं पन्नगश्रेष्ठ ! सर्वमेतद्भविष्यति । मत्प्रसादादसन्दिग्धं शृणु चेदं भुजङ्गम ॥
మహాదేవుడు పలికెను—“ఓ నాగశ్రేష్ఠా, నీవు చెప్పినట్లే ఇవన్నీ జరుగును. నా అనుగ్రహంతో సందేహం లేదు. ఇప్పుడు వినుము, ఓ నాగా.”
Verse 67
श्राद्धे तु समनुप्राप्ते मध्यमं पिण्डमात्मना । भक्षयेथाः फणिश्रेष्ठ ! शुचिः प्रयतमांसनः ॥
శ్రాద్ధకాలము వచ్చినప్పుడు, హే ఫణిధరులలో శ్రేష్ఠుడా, నీవు స్వయంగా శుద్ధుడై మనస్సు నియంత్రించి మధ్య పిండాన్ని భుజించుము।
Verse 68
भक्षिते तु ततस्तस्मिन् भवतो मध्यमात्फणात् । समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता ॥
ఆ పిండాన్ని భుజించిన తరువాత, నీ మధ్య ఫణం నుండి ఆ శుభాంగి స్త్రీ మరణకాలంలో ఉన్న రూపంతోనే ఉద్భవించును।
Verse 69
कामञ्चेममभिध्याय कुरु त्वं पितृतर्पणम् । तत्क्षणादेव सा सुभ्रूः श्वसतो मध्यमात्फणात् ॥
ఈ సంకల్పాన్ని మనస్సులో ఉంచుకొని పితృ-తర్పణం చేయుము; నీవు శ్వసించుచున్న అదే క్షణంలో నీ మధ్య ఫణం నుండి ఆ సుందరభ్రూయుత స్త్రీ ఉద్భవించును।
Verse 70
समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता । एतच्छ्रुत्वा ततस्तौ तु प्रणिपत्य महेश्वरम् ॥
ఆ శుభాంగి స్త్రీ మరణకాలంలో ఉన్న రూపంతోనే ఉద్భవించును. ఇది విని ఆ ఇద్దరూ మహేశ్వరునికి ప్రణామం చేసిరి।
Verse 71
रसातलं पुनः प्राप्तौ परितोषसमन्वितौ । तथा च कृतवान् श्राद्धं स नागः कंबलानुजः ॥
ఆ ఇద్దరూ సంతృప్తచిత్తులై మళ్లీ రసాతలానికి వెళ్లిరి. అలాగే కంబలుని అనుజుడైన ఆ నాగుడు శ్రాద్ధాన్ని నిర్వహించెను।
Verse 72
पिण्डञ्च मध्यमं तद्वद्यथावदुपभुक्तवान् । तञ्चापि ध्यायः कामं ततः सा तनुमध्यमाः ॥
అతడు విధివిధానంగా మధ్యభాగపు గ్రాసాన్ని కూడా భుజించాడు. ఆపై తనకు ఇష్టమైనట్లుగా దానిని ధ్యానించగానే అక్కడే సన్నని నడుముగల స్త్రీ ప్రత్యక్షమైంది.
Verse 73
जज्ञे निश्वसतः सद्यस्तद्रूपा मध्यमात् फणात् । न चापि कथयामास कंस्यचित् स भुजङ्गमः ॥
అతడు శ్వాస విడిచిన వెంటనే, అదే రూపముగల ఒకటి సర్పపు మధ్యఫణం నుండి తక్షణమే జన్మించింది. ఆ నాగుడు ఈ విషయాన్ని ఎవరికీ ఏమాత్రం చెప్పలేదు.
Verse 74
अन्तर्गृहे तां सुदतीं स्त्रीभिर्गुप्तामधारयत् । तौ चानुदिनमागम्य पुत्रौ नागपतेः सुखम् ॥
అతడు అందమైన దంతాలుగల ఆ స్త్రీని స్త్రీల రక్షణలో అంతఃపురంలో ఉంచాడు. ఆ ఇద్దరు కుమారులు ప్రతిదినం వచ్చి నాగాధిపతికి ఆనందాన్ని కలిగించారు.
Verse 75
ऋतध्वजेन सहितौ चिक्र्रीडातेऽमराविव । एकदा तु सुतौ प्राह नागराजौ मुदान्वितः ॥
ఋతధ్వజునితో కలిసి వారు ఇద్దరూ అమరులవలె విహరించేవారు. ఒక రోజు ఆనందంతో నిండిన నాగరాజు తన ఇద్దరు కుమారులతో ఇలా పలికాడు.
Verse 76
यन्मया पूर्वमुक्तन्तु क्रियते किं न तत्तथा । स राजपुत्रो युवयोरुपकारी ममान्तिकम् ॥
నేను ముందుగా చెప్పినది ఎందుకు యథావిధిగా చేయబడటం లేదు? మీకు ఉపకారి అయిన ఆ యువరాజును నా సమక్షానికి తీసుకురండి.
Verse 77
कस्मान्नानीयते वत्सावुपकाराय मानदः । एवमुक्तौ ततस्तेन पित्रा स्नेहवता तु तौ ॥
‘నా ప్రియ కుమారులారా, అతని ఉపకారానికి ప్రతిదానం చేయుటకై, హే మానదా, అతనిని ఎందుకు తీసుకురావడం లేదు?’ అని పలికినపుడు స్నేహమయుడైన తండ్రి ఆ ఇద్దరితో ప్రేమగా మాట్లాడెను।
Verse 78
गत्वा तस्य पुरं सख्यू रेमाते तेन धीमता । ततः कुवलयाश्वं तौ कृत्वा किञ्चित्कथान्तरम् ॥
అతని నగరానికి వెళ్లి ఆ ఇద్దరు మిత్రులు ఆ జ్ఞానితో కలిసి ఆనందించారు. తరువాత కువలయాశ్వ విషయమై మరికొంత కార్యం నిర్వహించి, ఇతర సంభాషణల అనంతరం వారు ముందుకు సాగారు।
Verse 79
अब्रूतां प्रणयोपेतं स्वगेहगमनं प्रति । तावाह नृपपुत्रोऽसौ नन्विदं भवतोर्गृहम् ॥
వారు స్నేహంతో తమ ఇంటికి తిరిగి వెళ్లుదామని మాట్లాడారు. అప్పుడు ఆ రాజకుమారుడు వారితో—‘ఇది కూడా మీ ఇల్లు కాదా?’ అని అన్నాడు।
Verse 80
धनवाहनवस्त्रादि यन्मदीयं तदेव वाम् । यत्तु वां वाञ्छितं दातुं धनं रत्नमथापि वा ॥
‘నాది ఏదైతే ఉందో—ధనం, వాహనాలు, వస్త్రాలు మొదలైనవి—అవి అన్నీ మీవే. ఇంకా మీరు ఇద్దరూ ఏది ఇవ్వమని కోరుతారో—ధనం గానీ రత్నాలు గానీ—అది చెప్పండి.’
Verse 81
तद्दोयतां द्विजसुतौ यदि वां प्रणयो मयि । एतावता अहं दैवेन वञ्चितोऽस्मि दुरात्मना ॥
‘హే బ్రాహ్మణపుత్రులారా, మీ ఇద్దరికీ నాపై స్నేహం ఉంటే, అదే నాకు ఇవ్వండి. నేను ఇంతమాత్రాన దైవం—ఆ నిర్దయ శక్తి—చేత మోసపోయాను.’
Verse 82
यद्भवद्भ्यां ममत्वं नो मदीये क्रियते गृहे । यदि वां मत्प्रियं कार्यमनुग्राह्योऽस्मि वां यदि ॥
మీ ఇద్దరి కారణంగా నా గృహంలో ‘నాది’ అనే భావం స్థాపితమవుతుంటే, మరియు నాకు ప్రీతికరమైన ఏదైనా చేయవలసి ఉంటే—నేను మీ అనుగ్రహానికి పాత్రుడనైతే—
Verse 83
तद्धने मम गेहे च ममत्वमनुकल्प्यताम् । युवयोऱ्यन्मदीयं तन्मामकं युवयोः स्वकम् ॥
కాబట్టి ఆ ధనం మరియు నా గృహం విషయమై యథావిధిగా స్వామ్యభావం నిర్ణయించబడుగాక. నాది ఏదైతే ఉందో అది మీది అని భావించండి; మీది ఏదైతే ఉందో అది మీ స్వంతమే, సురక్షితమని భావించండి.
Verse 84
एतत् सत्यं विजानीतं युवां प्राणा बहिश्चराः । पुनर्नैवं विभिन्नार्थं वक्तव्यं द्विजसत्तमौ ॥
ఇది సత్యమని తెలుసుకోండి—మీ ఇద్దరూ నా ప్రాణాలే, నా వెలుపల సంచరిస్తున్నట్లుగా. కాబట్టి, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, మన ఉద్దేశ్యాన్ని విడదీసేలా మళ్లీ మాటలాడకండి.
Verse 85
मत्प्रसादपरौ प्रीत्या शापितौ हृदयेन मे । ततः स्नेहार्द्रवदनौ तावुभौ नागनन्दनौ ॥
నా అనుగ్రహానికి భక్తులై ఉన్నప్పటికీ, స్నేహవశాత్తు నేను హృదయపూర్వకంగా వారిని శపించాను. అప్పుడు స్నేహంతో మృదువైన ముఖాలుగల ఆ ఇద్దరు నాగకుమారులు (ప్రత్యుత్తరంగా) పలికారు.
Verse 86
ऊचतुर्नृपतेः पुत्रं किञ्चित् प्रणयकोपितौ । ऋतध्वज ! न सन्देहो यथैवाह भवानिदम् ॥
స్నేహంలో స్వల్పంగా కోపంతో వారు రాజపుత్రునితో పలికారు—‘ఓ ఋతధ్వజా, సందేహం లేదు; నీవు చెప్పినట్లే అది.’
Verse 87
तथैव चास्मन्मनसि नात्र चिन्त्यमतोऽन्यथा । किन्त्वावयोः स्वयं पित्रा प्रोक्तमेतन्महात्मना ॥
ఇదే మా మనస్సులో నిశ్చయం; ఇతరథా సందేహం లేదు. ఈ మాటను మా తండ్రియే, ఆ మహాత్ముడు, మాకు స్వయంగా చెప్పాడు.
Verse 88
द्रष्टुं कुवलयाश्वं तमिच्छामीति पुनः पुनः । ततः कुवलयाश्वोऽसौ समुत्थाय वरासनात् । यथाह तातेति वदन् प्रणाममकरोद्भुवि ॥
వారు అన్నారు—“ఆ కువలయాశ్వుని మేము మళ్లీ మళ్లీ చూడదలిచాము.” అప్పుడు కువలయాశ్వుడు తన ఉత్తమ ఆసనమునుండి లేచి, “ఏవమస్తు, ప్రియ” అని చెప్పి భూమిపై ప్రణామం చేశాడు.
Verse 89
कुवलयाश्व उवाच धन्योऽहमति पुण्योऽहं कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यत्तातो मामभिद्रष्टुं करोति प्रवणं मनः ॥
కువలయాశ్వుడు అన్నాడు—“నేను ధన్యుడను; నేను అత్యంత పుణ్యవంతుడను. నాతో సమానుడు మరెవరు? ఎందుకంటే నా తండ్రి మనస్సు నన్ను చూడటానికి ఒలికుతుంది.”
Verse 90
तदुत्तिष्ठत गच्छामस्ताताज्ञां क्षणमप्यहम् । नातिक्रान्तुमिहेच्छामि पदेभ्यां तस्य शपाम्यहम् ॥
కాబట్టి లేవండి—వెళ్దాం. తండ్రి ఆజ్ఞను క్షణమాత్రమూ ఆలస్యం చేయదలచుకోను. ఆయన పాదాలపై ప్రమాణం చేస్తున్నాను.
Verse 91
जड उवाच एवमुक्त्वा ययौ सोऽथ सह ताभ्यां नृपात्मजः । प्राप्तश्च गोमतीं पुण्यां निर्गम्य नगराद्वहिः ॥
జడుడు అన్నాడు—ఇలా చెప్పి రాజపుత్రుడు ఆ ఇద్దరితో కలిసి బయలుదేరాడు; నగరాన్ని విడిచి బయటికి వెళ్లి పవిత్ర గోమతి నదిని చేరాడు.
Verse 92
तन्मध्येन ययुस्ते वै नागेन्द्रनृपनन्दनाः । मेने च राजपुत्रोऽसौ पारे तस्यास्तयोर् गृहम् ॥
దాని మధ్యభాగం గుండా వెళ్లి నాగరాజుని కుమారులు ముందుకు సాగారు. ఆ రాజకుమారుడు వారి నివాసం దాని అవతలి ఒడ్డున ఉందని అనుకున్నాడు.
Verse 93
ततश्चाकृष्य पातालं ताभ्यां नीतो नृपात्मजः । पाताले ददृशे चोभौ स पन्नगकुमारकौ ॥
అప్పుడు ఆ ఇద్దరు అతనిని లాగి పాతాళానికి తీసుకెళ్లి ఆ రాజకుమారుని నడిపించారు. పాతాళంలో అతడు ఆ ఇద్దరిని చూశాడు—యువ నాగరాజకుమారులను.
Verse 94
फणामणिकृतोद्योतौ व्यक्तस्वस्तिकलक्षणौ । विलोक्य तौ सुरूपाङ्गौ विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥
వారి ఫణాలపై ఉన్న మణుల కాంతితో వారు ప్రకాశించారు; స్పష్టంగా కనిపించే శుభ స్వస్తిక-చిహ్నాలను ధరించారు. ఆ సుందరావయవాల యువకులను చూసి అతని కన్నులు ఆశ్చర్యంతో విస్తరించాయి.
Verse 95
विहस्य चाब्रवीत् प्रेम्णा साधु भो द्विजसत्तमौ । कथयामासतुस् तौ च पितरं पन्नगेश्वरम् ॥
అతడు చిరునవ్వుతో స్నేహంగా పలికాడు—“సాధు, సాధు, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా!” అప్పుడు ఆ ఇద్దరు అతనికి తమ తండ్రి అయిన నాగాధిపతి గురించి వివరించారు.
Verse 96
शान्तमश्वतरं नाम माननीयं दिवौकसाम् । रमणीयं ततोऽपश्यत् पातालं स नृपात्मजः ॥
అతడు ‘శాంతమశ్వతర’ అనే పేరుగలవాడు, దేవలోకవాసులలో కూడా పూజ్యుడని తెలిసికొన్నాడు. ఆపై ఆ రాజకుమారుడు పాతాళాన్ని చూశాడు—చూడటానికి మనోహరమైనదిగా.
Verse 97
कुमारैस्तरुणैर्वृद्धैरुरगैरुपशोभितम् । तथैव नागकन्याभिः क्रीडन्तीभिरितस्ततः ॥
ఆ పాతాళం సర్పులతో అలంకృతమై ఉండెను—బాలురు, యువకులు, వృద్ధులు అందరూ; అలాగే నాగకన్యలు కూడా ఇక్కడక్కడ క్రీడిస్తూ శోభింపజేసిరి.
Verse 98
चारुकुण्डलहाराभिस्ताराभिर्गगनं यथा । गीतशब्दैस्तथान्यत्र वीणावेणुस्वनानुगैः ॥
మనోహర కుండలాలు, హారాలతో అది నక్షత్రాలతో నిండిన ఆకాశంలా కనబడెను; మరొకచోట వీణా, వంశీ స్వరాలతో కూడిన గీతధ్వని మార్మోగెను.
Verse 99
मृदङ्गपणवातोद्यम् हारिवेश्मशताकुलम् । वीक्षमाणः स पातालं ययौ शत्रुजितः सुतः ॥
పాతాళం మృదంగ, పణవ వాద్యక్రీడతో నిండిపోయి, వందలాది వైభవమైన మందిరాలతో కిటకిటలాడెను. దానిని చూచి శత్రుజితుని కుమారుడు ముందుకు సాగెను.
Verse 100
सह ताभ्यामभीष्टाभ्यां पन्नगाभ्यामरिन्दमः । ततः प्रविश्य ते सर्वे नागराजनिवेशनम् ॥
ఆ ఇద్దరు ప్రియమైన నాగులతో కలిసి శత్రునిగ్రహకుడు ఆ వీరుడు, వారందరితో కూడి, అప్పుడు నాగరాజుని నివాసంలో ప్రవేశించెను.
Verse 101
ददृशुस्ते महात्मानमुरगाधिपतिं स्थितम् । दिव्यमाल्याम्बरधरं मणिकुण्डलभूषणम् ॥
అక్కడ వారు మహాత్ముడైన నాగాధిపతిని నిలుచున్నట్లు చూచిరి—దివ్య మాల్యాలు, వస్త్రాలు ధరించి, మణికుండలాలతో అలంకృతుడై.
Verse 102
स्वच्छमुक्ताफललताहारिहारोपशोभितम् । केयूरिणं महाभागमासने सर्वकाञ्चने ॥
ఆ నాగేంద్రుడు నిర్మల ముత్యాల హారములు, ముత్యసూత్ర గుచ్ఛములతో అలంకృతుడై, కేయూరధారిగా, పరమ భాగ్యవంతుడైన ప్రభువుగా, సంపూర్ణ స్వర్ణమయ సింహాసనంపై ఆసీనుడై ప్రకాశించెను।
Verse 103
मणिविद्रुमवैदूर्य-जालान्तरितरूपके । स ताभ्यां दर्शितस्तस्य तातोऽस्माकमसाविति ॥
రత్న, ప్రవాళ, వైడూర్య జాలికలతో అల్లబడిన ఆ రూపమధ్యలో ఆ ఇద్దరూ ఆయనను చూపించి—“ఇయనే మా తండ్రి” అని అన్నారు।
Verse 104
वीरः कुवलयाश्वोऽयं पित्रे चासौ निवेदितः । ततो ननाम चरणौ नागेन्द्रस्य ऋतध्वजः ॥
“ఇతడు వీరుడు కువలయాశ్వుడు” అని చెప్పి అతనిని తండ్రి సమక్షంలో సమర్పించారు. అప్పుడు ఋతధ్వజుడు నాగేంద్రుని పాదాలకు ప్రణమిల్లెను।
Verse 105
तमुत्थाप्य बलाद्गाढं नागेन्द्रः परिषस्वजे । मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय चिरं जीवेत्युवाच सः ॥
నాగేంద్రుడు అతనిని బలంగా లేపి గట్టిగా ఆలింగనం చేసుకొని, తలపై వాసన చూచి (ముద్దుపెట్టి) “దీర్ఘాయుష్మంతుడవు కావాలి” అని అన్నాడు।
Verse 106
निहतामित्रवर्गश्च पित्रोः सुश्रूषणं कुरु । वत्स ! धन्यस्य कथ्यन्ते परोक्षस्यापि ते गुणाः ॥
“శత్రుసైన్యాన్ని సంహరించి ఇప్పుడు తల్లిదండ్రులను సమ్యకంగా సేవించు. ఓ కుమారా! ధన్యుల గుణాలు వారు లేనప్పటికీ పలుకబడుతాయి” అని అన్నాడు।
Verse 107
भवतो मम पुत्राभ्यामसामान्या निवेदिताः । त्वमेवानेन वर्धेथा मनोवाक्कायचेष्टितैः ॥
నా కుమారులు మీ అసాధారణ గుణాలను వివరించారు. మనస్సు, వాక్కు, శరీర క్రియల ద్వారా మీరు నిశ్చయంగా దీనివల్ల అభివృద్ధి పొందండి.
Verse 108
जीवितं गुणिनः श्लाघ्यं जीवान्नेव मृतोऽगुणः । गुणवान् निर्वृतिं पित्रोः शत्रूणां हृदयज्वरम् ॥
సజ్జనుల జీవితం ప్రశంసనీయం; దుర్జనుడు జీవించి ఉన్నా మృతసమానుడు. సద్గుణవంతుడు తల్లిదండ్రులకు ఆనందం కలిగించి, శత్రువుల హృదయాల్లో జ్వరాన్ని పుట్టిస్తాడు.
Verse 109
करोत्यात्महितं कुर्वन् विश्वासञ्च महाजने । देवताः पितरो विप्रा मित्रार्थिविकलादयः ॥
ఇలా ప్రవర్తించి అతడు తన మేలును సాధించుకుంటాడు, మహనీయులలో విశ్వాసాన్ని పొందుతాడు. దేవతలు, పితృదేవతలు, బ్రాహ్మణులు, మిత్రులు, యాచకులు, బాధితులు మరియు ఇతరులు అతనినే ఆశ్రయంగా చూస్తారు.
Verse 110
बान्धवाश्च तथैच्छन्ति जीवितं गुणिनश्चिरम् । परिवादनिवृत्तानां दुर्गतेषु दयावताम् । गुणिनां सफलं जन्म संश्रितानां विपद्गतैः ॥
బంధువులు కూడా సజ్జనులు దీర్ఘాయుష్కులుగా ఉండాలని కోరుకుంటారు. నిందను దూరం పెట్టి, దుర్దశలో ఉన్నవారిపై కరుణ చూపేవారి సజ్జన జన్మ ఫలవంతమవుతుంది—ఎందుకంటే వారు ఆపదలో పడినవారికి ఆధారమవుతారు.
Verse 111
जड उवाच एवमुक्त्वा स तं वीरं पुत्राविदमथाब्रवीत् । पूजां कुवलयाश्वस्य कर्तुकामो भुजङ्गमः ॥
జడుడు అన్నాడు: ఇలా చెప్పిన తరువాత, తన కుమారులకు తెలిసిన ఆ వీరుణ్ణి అతడు సంబోధించాడు. అటు నాగరాజు కువలయాశ్వుని పూజ చేయాలని కోరుతూ దానికి సిద్ధమయ్యాడు.
Verse 112
स्नानादिकक्रमं कृत्वा सर्वमेव यथाक्रमम् । मधुपानादिसम्भोगमाहारञ्च यथेप्सितम् ॥
స్నానాది క్రమాన్ని యథావిధిగా పూర్తిచేసి, అతడు అనంతరం మధుపానము మొదలైన భోగాలను అనుభవించి, తన ఇష్టానుసారంగా భోజనం చేశాడు।
Verse 113
ततः कुवलयाश्वेन हृदयोत्सवभूतया । कथया स्वल्पकं कालं स्थास्यामो हृष्टचेतसः ॥
తర్వాత కువలయాశ్వునితో, హృదయానికి ఉత్సవమై నిలిచే ఆ సంభాషణ ద్వారా, మేము ఆనందిత మనస్సులతో కొంతకాలం ఉండుదుము।
Verse 114
अनुमेना च तन्मौनं वचः शत्रुजितः सुतः । तथा चकार नृपतिः पन्नगानामुदारधीः ॥
శత్రుజితుని కుమారుడు కూడా మౌనంతో ఆ మాటలకు సమ్మతించాడు; అట్లే ఆ రాజు, మహాత్ముడైన నాగాధిపతి, తదనుగుణంగా ప్రవర్తించాడు।
Verse 115
समेत्य तैरात्मजभूपनन्दनैर्महोरगाणामधिपः स सत्यवाक् । मुदान्वितोऽन्नानि मधूनि चात्मवान् यथोपयोगं बुभुजे स भोगभुक् ॥
ఆ రాజపుత్రులను కలుసుకొని, సత్యవాది మహోరగాధిపతి ఆనందంతో, సంయమంతో, యథోచితంగా భోజనములు మరియు మధుపానములు సేవించాడు—అతడు భోగభోక్త.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma dilemma: how a householder-king (Ṛtadhvaja) should respond to bereavement without collapsing into paralyzing lamentation. It contrasts self-reproach and emotional excess with the ethical necessity of continuing service (to father, kingdom, and righteous action), and it endorses disciplined effort (udyama) over fatalistic resignation.
It does not primarily function as a Manvantara-chronology unit. Instead, it advances a dynastic-ethical episode within the Purāṇic narrative: the continuity of Kuvalayāśva’s line is preserved through a ritually mediated rebirth of Madālasā as his daughter, linking personal dharma to lineage stability.
Although outside the Devī Māhātmya (Adhyāyas 81–93), the chapter contains a significant Śākta-theological stuti to Sarasvatī. The hymn identifies the Goddess with speech, Oṃkāra, akṣara-brahman, and the cosmological triads, and her boon establishes her as the authoritative source of musical and phonetic science (svara-vyañjana, tāla, laya).