Shloka 69

Adhyaya 23The Brahmin and His Wife

कामञ्चेममभिध्याय कुरु त्वं पितृतर्पणम् ।

तत्क्षणादेव सा सुभ्रूः श्वसतो मध्यमात्फणात् ॥

kāmañ cemam abhidhyāya kuru tvaṃ pitṛtarpaṇam | tatkṣaṇād eva sā subhrūḥ śvasato madhyamāt phaṇāt ||

ఈ సంకల్పాన్ని మనస్సులో ఉంచుకొని పితృ-తర్పణం చేయుము; నీవు శ్వసించుచున్న అదే క్షణంలో నీ మధ్య ఫణం నుండి ఆ సుందరభ్రూయుత స్త్రీ ఉద్భవించును।

कामम्as you wish/indeed
कामम्:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootकामम् (अव्यय)
Formअव्यय; अनुमत्यर्थक/स्वीकृत्यर्थक (concessive: ‘as you wish/indeed’)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
इमम्this
इमम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्म
अभिध्यायhaving thought/meditated (upon)
अभिध्याय:
Purvakala (पूर्वकाल)
TypeVerb
Rootअभि-ध्यै (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund); अव्ययभाव; पूर्वक्रिया
कुरुdo/perform
कुरु:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलोट्-लकार (imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
त्वम्you
त्वम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्ता
पितृतर्पणम्offering/satiation to the ancestors
पितृतर्पणम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपितृ + तर्पण (प्रातिपदिक); तत्पुरुष
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्म; षष्ठी-तत्पुरुष (पितॄणां तर्पणम्)
तत्क्षणात्from that very moment
तत्क्षणात्:
Desha-Kala (देश-काल)
TypeNoun
Rootतत् + क्षण (प्रातिपदिक); अव्ययीभाव/तत्पुरुष-प्रयोग
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; काल-अपादान (from that very moment); अव्ययीभाववत् क्रियाविशेषणार्थे
एवindeed/just
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (emphasis/only)
साshe
सा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्ता
सुभ्रूःthe fair-browed woman
सुभ्रूः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसु + भ्रू (प्रातिपदिक); कर्मधारय
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्ता; कर्मधारय (सु-भ्रूः = शोभनभ्रूः)
श्वसतःof the breathing one (the serpent)
श्वसतः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootश्वस् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ/Present active participle); पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; ‘फणात्’ इत्यस्य सम्बन्ध (of the breathing one)
मध्यमात्from the middle
मध्यमात्:
Apadana (अपादान)
TypeAdjective
Rootमध्यम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; ‘फणात्’ इत्यस्य विशेषणम्
फणात्from the hood
फणात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootफण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; अपादान
Śiva

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Śiva
Pitṛ-tarpaṇaSaṅkalpa (intention) in ritualImmediate fruition (tatkṣaṇa-phala)

FAQs

Ritual is tied to saṅkalpa (directed intention): remembrance and purpose (abhidhyāna) are integral to dharmic action, not optional additions.

Ānucarita/dharma-upadeśa: a prescriptive insertion about pitṛ rites within narrative.

‘While breathing’ hints that prāṇa is the carrier of transformation; the rite’s outer form mirrors an inner offering where breath and intention ‘libate’ the ancestral impressions (saṃskāras).