Shloka 112

Adhyaya 23 — Ashvatara’s Vow for Madalasa and the Bestowal of Musical Science by Sarasvati

Sanskrit

स्नानादिकक्रमं कृत्वा सर्वमेव यथाक्रमम् ।

मधुपानादिसम्भोगमाहारञ्च यथेप्सितम् ॥

Transliteration

snānādikakramaṃ kṛtvā sarvameva yathākramam / madhupānādisambhogamāhārañca yathepsitam

Translation

స్నానాది క్రమాన్ని యథావిధిగా పూర్తిచేసి, అతడు అనంతరం మధుపానము మొదలైన భోగాలను అనుభవించి, తన ఇష్టానుసారంగా భోజనం చేశాడు।

Word by Word

• स्नान-आदि-क्रमम्: the sequence of bathing etc.
• स्नान-आदि-क्रमम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्नान (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; समासः—स्नानादयः (षष्ठी-तत्पुरुष) + क्रमः

• कृत्वा: having done
• कृत्वा: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund), पूर्वकालिक क्रिया; धातुः—कृ

• सर्वम्: everything
• सर्वम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सर्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम-शब्द

• एव: indeed/just
• एव: Sambandha/Emphasis (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अवधारणार्थक

• यथा-क्रमम्: in due order
• यथा-क्रमम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय) + क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समास; अव्ययवत् प्रयोगः (adverbial)

• मधु-पान-आदि-सम्भोगम्: enjoyment of drinking honey etc.
• मधु-पान-आदि-सम्भोगम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मधु (प्रातिपदिक) + पान (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + सम्भोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—मधुपानादयः (षष्ठी-तत्पुरुष) + सम्भोगः

• आहारम्: food/intake
• आहारम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: आहार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• यथा-ईप्सितम्: as desired
• यथा-ईप्सितम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय) + ईप्सित (कृदन्त; √आप्/ईप्स्)
• Form: अव्ययीभाव-समास; ईप्सितम्—नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा एकवचन (adverbial use: 'as desired')

Speakers

• Narrator voice (continuation of the Madālasa-upākhyāna narrative; specific speaker not marked in this verse)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma (proper order of daily acts)
• Hospitality/etiquette
• Ritual purity preceding enjoyment

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Enjoyment (bhoga) is shown as legitimate when preceded by orderly conduct—purificatory acts and propriety—reflecting the Purāṇic ideal of moderated pleasure aligned with dharma.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Primarily ākhyāna (narrative instruction) rather than sarga/pratisarga/manvantara/vaṃśa; it supports dharma through story-context.

What is the esoteric significance?

The sequencing (krama) symbolizes inner discipline: purification and alignment first, then engagement with sense-objects without disorder—an implicit yogic ethic within a royal narrative.