Varaha Purana - Adhyaya 89
Varaha PuranaAdhyaya 8941 Shlokas

Adhyaya 89: The Hierarchy of the Trimūrti and the Manifestation of the Goddess Trikalā

Trimūrti-kramaḥ and Trikalā-devī-prādurbhāvaḥ

Theological-Cosmology (Devatā-tattva and Śakti-trividhatā)

पृथिव्याः प्रश्नेन अध्यायः प्रवर्तते—शिवो वा हरिर्वा ईशानो वा ब्रह्मा वा कः परः, कः अपर इति। वराहः क्रमं निरूपयति—नारायणः परः; तस्मात् चतुर्मुखो ब्रह्मा, ब्रह्मणः रुद्रः सर्वज्ञः प्रादुर्भवति। अनन्तरं कैलासे अन्धकदैत्यभीताः देवाः ब्रह्मणा सह रुद्रं शरणं यान्ति। ब्रह्म-विष्णु-महेश्वराणां सूक्ष्मदृष्टिसंयोगात् दिव्यकन्या त्रिकला प्रकटते; सा नाम्ना शक्त्या चाभिषिच्य त्रिधा भवति—ब्राह्मी (सृष्टिः), वैष्णवी (स्थितिः), रौद्री (संहारः)। ताः पृथक्पर्वतेषु तपः कृत्वा, ब्रह्मा ब्राह्म्यै ‘सर्वगतत्वं’ ददाति, येन स्थिरा सार्वत्रिकी सृष्टिः तथा लोकधारणासाम्यं च सिद्ध्यति।

Key Concepts

para–apara devatā-viveka (hierarchy of divinity)Trimūrti coordination (Brahmā–Viṣṇu–Maheśvara ekībhāva)Śakti as Trikalā and threefold mūrti (Brāhmī/Vaiṣṇavī/Raudrī)Tapas as cosmological instrument (sarvagatva for effective sṛṣṭi)Andhaka-daitya as a catalyst for divine coordinationSṛṣṭi–sthiti–saṃhāra functional theology

In this adhyaya

People

  • VarahaSpeaksVarāha
  • BrahmaSpeaksBrahmā
  • RudraSpeaksMaheśvara / Śiva
  • TrikalaSpeaksTrikalā (Kumārī; Brāhmī/Vaiṣṇavī/Raudrī)
  • PrithiviSpeaksListensPṛthivī (Dharā)

What happens

  1. How it opens

    Pṛthivī (Dharā) asks Varāha to resolve conflicting claims about the supreme deity, Śiva, Hari (Viṣṇu/Nārāyaṇa), Īśāna, or Brahmā, seeking a clear para-apara (supreme-derivative) hierarchy and the logic behind it.

  2. Stories within

    Andhaka-daitya as catalyst for divine assembly and appeal to Rudra; Manifestation of Trikalā from the unified gaze/tejas of Brahmā-Viṣṇu-Maheśvara; Tapas of Brāhmī/Vaiṣṇavī/Raudrī on Śveta/Mandara/Nīla mountains and the granting of sarvagatva

  3. The turning point

    Varāha teaches a hierarchical cosmogony: Nārāyaṇa is para; from him arises Caturmukha Brahmā; from Brahmā arises Rudra (Maheśvara), renowned for omniscience. The scene shifts to Kailāsa where Brahmā and the gods approach Rudra for protection from Andhaka-daitya. From the unified subtle gaze/tejas of Brahmā-Viṣṇu-Maheśvara, a divine maiden manifests, Trikalā, who becomes three functional forms: Brāhmī (sṛṣṭi), Vaiṣṇavī (sthiti), and Raudrī (saṃhāra).

  4. How it ends

    Each form undertakes tapas on distinct mountains (Śveta, Mandara, Nīla). The resolution centers on empowering creation: Brahmā grants Brāhmī ‘sarvagatva’ (all-pervasiveness) so creation can become stable and universally operative, implying that cosmic order (and by extension terrestrial stability) depends on properly empowered, role-coordinated śakti rather than rivalry among deities.

Tirthas

Kailāsa (Kailāsa-śikhara); Śveta-parvata; Mandara-adri; Nīla-parvata.

  • Kailasa-shikharaKailāsa-śikhara (Kailāsa)
  • Shveta-parvataŚveta-parvata
  • Mandara-adri
  • Nila-parvataNīla-parvata
Recitation with translationVaraha Purana Adhyaya 89

Shlokas in Adhyaya 89

Verse 1

एतेषां कतमो देवः परः को वा अथवा अपरः । एतद्देव ममाचक्ष्व परं कौतूहलं विभो ॥ ८९.२ ॥

एतेषां कतमो देवः परः, को वा अथवा अपरः? एतत् देव ममाचक्ष्व; परं कौतूहलं मे, विभो॥

Verse 2

तस्याश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने । श्रृणु सर्वाणि चार्वङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ ८९.४ ॥

तस्याः आश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने। शृणु सर्वाणि चार्वङ्गि, कथ्यमानं मया अनघे॥

Verse 3

धरन्युवाच । परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः । अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम्

धरन्युवाच—परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः। अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम्॥

Verse 4

केचिल्लोष्ठांस्तु सङ्गृह्य युयुधुर्गणनायकाः । अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः । एवं गणसहस्रेण वृतो देवो महेश्वरः ॥

केचिल्लोष्ठान् तु सङ्गृह्य युयुधुर्गणनायकाः। अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः। एवं गणसहस्रेण वृतो देवो महेश्वरः॥

Verse 5

यावदास्ते स्वयं देव्याः क्रीडन् देववरः स्वयम् । तावद् ब्रह्मा स्वयं देवैरुपायात् सह सत्वरः ॥

यावद् देव्या सह स्वयं देववरः क्रीडन् आस्ते, तावद् ब्रह्मा देवैः सह सत्वरम् उपायात्।

Verse 6

तमागतं अथो दृष्ट्वा पूजयित्वा विधानतः । उवाच परमो देवो रुद्रो ब्रह्माणमव्ययम् ॥

तमागतं दृष्ट्वा विधानेन पूजयित्वा, परमो देवो रुद्रोऽव्ययं ब्रह्माणम् उवाच।

Verse 7

किमागमनकृत्यं ते ब्रह्मन् ब्रूहि ममाचिरम् । किं च देवास्त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ ॥

किम् आगमनकृत्यं ते ब्रह्मन्, ब्रूहि ममाचिरम्; किं च देवाः त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ?

Verse 8

ब्रह्मोवाच । अस्त्यन्धको महादैत्यस्तेन सर्वे दिवौकसः । अर्दिता मत्समीपं तु बुद्ध्वा मां शरणैषिणः ॥

ब्रह्मोवाच—अस्त्यन्धको महादैत्यः; तेन सर्वे दिवौकसः अर्दिताः। तत् बुद्ध्वा मत्समीपं शरणैषिणः आगताः।

Verse 9

ततश्चैते मया सर्वे प्रोक्ता देवा भवं प्रति । गच्छाम इति देवेश ततस्त्वेते समागताः ॥

ततः मया सर्वे एते देवा भवं प्रति प्रोक्ताः—‘गच्छामः’ इति, देवेश; ततः एते समागताः।

Verse 10

एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा वीक्षां चक्रे पिनाकिनम् । नारायणं च मनसा सस्मार परमेश्वरम् । ततो नारायणो देवो द्वाभ्यां मध्ये व्यवस्थितः ॥

एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा पिनाकिनं निरीक्ष्य च । मनसा परमेश्वरं नारायणं सस्मार । ततः स देवो नारायणो द्वयोर्मध्ये व्यवस्थितः ॥

Verse 11

ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ॥

ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ॥

Verse 12

ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायता । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ॥

ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायता । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ॥

Verse 13

नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ॥

नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ॥

Verse 14

अथ तां दृष्ट्वा कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः का असि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ॥

अथ तां दृष्ट्वा कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः—का असि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ॥

Verse 15

त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाता अस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुष्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ॥

सा कुमारी त्रिवर्णा बभूव—कृष्णा शुक्ला च पीतिका। सा उवाच—“हे सत्तमाः, भवतां दृष्टियोगात् अहं जाता। किं मां न वेत्थ, सुष्रोणीं, स्वशक्तिं परमेश्वरीम्?”

Verse 16

ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्या अस्तुष्टा वरं ददुः । नाम्ना असि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा ॥

ततः ब्रह्मादयस्ते तस्या तुष्टाः वरं ददुः—“नाम्ना त्वं त्रिकला देवी; पाहि विश्वं च सर्वदा।”

Verse 17

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च ॥

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे। गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च॥

Verse 18

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णा असि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् ॥

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णा असि वरानने। मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम्॥

Verse 19

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह ॥

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम्। सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह॥

Verse 20

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुष्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः ॥

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्तिः तया वै प्रजाः सृजति। सौम्यरूपेण सुष्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः॥

Verse 21

या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्यते ॥

या सा रक्तवर्णा सुरूपा तनुमध्यमा शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता। सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्यते॥

Verse 22

या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् ॥

या सा कृष्णवर्णा रौद्री मूर्तिस्त्रिशूलिनी। दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत्॥

Verse 23

श्रीवराह उवाच । परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः । तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः ॥

श्रीवराह उवाच। परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः। तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः॥

Verse 24

या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी । सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा । सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत ॥

या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी। सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा। सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत॥

Verse 25

साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत्तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती ॥

साऽन्तर्हिता देवी वरदा श्वेतपर्वतं ययौ। सर्वगत्वमभीप्सन्ती महत्तीव्रं तपस्तप्तुम्॥

Verse 26

या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुष्चरम् ॥

या वैष्णवी कुमारी सा केशवमनुज्ञाप्य। मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुष्चरम्॥

Verse 27

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा ॥

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी। सा शुभा नीलपर्वतवरं तपश्चरितुं ययौ॥

Verse 28

अथ कालेन महता प्रजाः स्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् ॥

अथ कालेन महता प्रजाः स्रष्टुं प्रजापतिः। आरब्धवान् तदा तस्य सृजतो बलमवर्धत॥

Verse 29

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसि प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्ध्धते प्रजा ॥

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसि प्रजा। तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्धते प्रजा॥

Verse 30

ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ॥

ततः ब्रह्मा हृदि योगाभ्यासेन सुव्रते ध्यायन् श्वेतपर्वते तपश्चरन्तीं महातपसा दग्धकिल्बिषां तां कन्यां बुबुधे।

Verse 31

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥

ततो ब्रह्मा तत्र ययौ यत्र सा कमलेक्षणा तपश्चरति; तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह।

Verse 32

ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् ॥

ब्रह्मोवाच— भद्रे, किं तपः क्रियते? कार्यमावेक्ष्य शोभते। विशालाक्षि, तुष्टोऽस्मि ते; वरं किं ते ददाम्यहम्?

Verse 33

सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती ॥

सृष्टिरुवाच— भगवन्, एकदेशस्था नोत्सहेऽञ्जसा स्थातुम्। अतः सर्वगत्वमभीप्सती त्वां वरं याचे।

Verse 34

एवमुक्ता तदा तेन सृष्टिः सा कमलेक्षणा । तस्य ह्यङ्के लयं प्राप्ता सा देवी पद्मलोचना । तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्धत ॥

एवमुक्ता तदा तेन सा सृष्टिः कमलेक्षणा तस्याङ्के लयं प्राप्ता; सा देवी पद्मलोचना। तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्धत।

Verse 35

ब्रह्मणो मानसाः सप्त तेषामन्ये तपोधनाः । तेषामन्ये ततस्त्वन्ये चतुर्द्धा भूतसंग्रहः । सस्थानुजङ्गमानां च सृष्टिः सर्वत्र संस्थिता ॥

ब्रह्मणो मानसाः सप्त पुत्राः समुत्पन्नाः; तेषु केचित् तपोधनाः। तेषां परम्परया अन्येषां चोत्पत्त्या भूतसंग्रहश्चतुर्विधोऽभवत्; स्थावरजङ्गमानां सृष्टिः सर्वत्र प्रतिष्ठिता।

Verse 36

यत्किञ्चिद् वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं स्थापितं सृष्ट्या भूतं भव्यं च सर्वदा ॥

लोके यत्किञ्चिद् वाङ्मयं नाम, स्थावरजङ्गमात्मकं जगत्; तत्सर्वं सृष्ट्या स्थापितं, भूतं भव्यं च सर्वदा।

Verse 37

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ॥

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते। वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः॥

Verse 38

सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः । गणैः परिवृतो गौर्या महानासीৎ पिनाकधृक् ॥

सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः। गणैः परिवृतो गौर्या महानासीत् पिनाकधृक्॥

Verse 39

तत्र सिंहमुखाः केचिद् गणाः नर्दन्ति सिंहवत् । अपरे हस्तिवक्त्राश्च हयवक्त्रास्तथापरे ॥

तत्र केचिद् गणाः सिंहमुखाः सिंहवन्नर्दन्ति। अपरे हस्तिवक्त्राः, तथापरे हयवक्त्राः॥

Verse 40

अपरे शिंशुमारास्या अपरे सूकराननाः । अपरेऽश्वामुखा रौद्रा खरास्याजाननास्तथा । छागमत्स्याननाः क्रूरा ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः ॥

अपरे शिंशुमारवक्त्राः, अपरे सूकरवदनाः; अपरेऽश्वमुखा रौद्राः, तथा खरवक्त्राः अजाननाश्च। छागमत्स्यवदनाः क्रूराः, ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः॥

Verse 41

केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च । हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः ॥

केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च। हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः॥

Inside Adhyaya 89

Ritual instructions

  • Primary RitualTapas (austerity) as a cosmological instrument; contemplative recognition of Trimūrti-śakti coordination (Trikalā as Brāhmī/Vaiṣṇavī/Raudrī).
  • BenefitClarifies theological hierarchy (para–apara), reduces sectarian rivalry through functional integration, and frames disciplined practice (tapas) as the means to stabilize creation/order—symbolically supporting ‘stability of the world’ through rightly empowered agency.

The narrative frame

  • Dialogue TonePedagogical, doctrinal clarification (siddhānta) with mythic-cosmogonic illustration; conciliatory toward Trimūrti functions while asserting Nārāyaṇa’s supremacy.

The emotional journey

  • Dominant RasaŚānta (with secondary Vīra/adbhuta)
  • Emotional ProgressionInquiry and doctrinal tension (who is supreme) → reassurance through hierarchy and causality → urgency/fear due to Andhaka → wonder at Trikalā’s epiphany → calm resolution through functional distribution and empowerment (sarvagatva) → settled confidence in cosmic order.

Planning a pilgrimage

  • Visit FeasibilityPrimarily mythic/cosmological geography. Kailāsa is a living pilgrimage ideal but access is restricted/variable; the chapter’s mountains function more as symbolic tapas-sites than clearly mappable tirthas in this adhyāya’s presentation.
  • Best SeasonLate spring to early autumn (typical window for Himalayan-region travel, subject to route permissions and conditions).
  • Modern Location NameMount Kailash (Kailāsa) in the Tibet Autonomous Region; associated in broader tradition with the Kailash–Manasarovar area.
  • Related FestivalMahāśivarātri (Kailāsa/Rudra association) and Navarātri (Śakti/Tridevī resonance), though not specified in the adhyāya.

Frequently Asked Questions

The text advances a philosophical clarification of divine hierarchy (para–apara): Nārāyaṇa is presented as the supreme source, from whom Brahmā arises, and from Brahmā, Rudra. It further teaches that cosmic governance is stabilized through coordinated functions—sṛṣṭi, sthiti, and saṃhāra—personified through Trikalā’s three forms, implying that ordered creation and protection are achieved through integrated, role-based responsibility rather than rivalry.

No explicit tithi, nakṣatra, lunar month, or seasonal marker is stated. The narrative uses non-specific temporal cues such as “ekasmin divase” (on a certain day) and “atha kālena mahatā” (after a long time), indicating duration of tapas and gradual intensification of creation rather than calendrical ritual timing.

Although not framed as explicit ecological policy, the chapter links terrestrial stability to cosmological order: creation falters when Brahmā’s “mānasī prajā” does not expand, prompting recognition that effective sṛṣṭi requires a universally operative agency (sarvagatva) embodied by the Brāhmī form. This can be read as an early systems-ethics model where balanced world-formation depends on distributed presence and regulation, aligning Pṛthivī’s concern for coherent order with a cosmic mechanism that sustains the inhabited world.

The chapter references major pan-Indic divine figures (Nārāyaṇa/Viṣṇu, Brahmā/Caturmukha, Rudra/Maheśvara, Gaurī) and the daitya Andhaka as the antagonistic figure motivating divine assembly. No human royal lineages, dynastic lists, or named sages are introduced within this adhyāya’s cited passage.

Ask anything about Adhyaya 89 of the Varaha Purana

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Varaha Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play