Adhyaya 89: The Hierarchy of the Trimūrti and the Manifestation of the Goddess Trikalā

Verse 1

एतेषां कतमो देवः परः को वा अथवा अपरः । एतद्देव ममाचक्ष्व परं कौतूहलं विभो ॥ ८९.२ ॥

एतेषां कतमो देवः परः, को वा अथवा अपरः? एतत् देव ममाचक्ष्व; परं कौतूहलं मे, विभो॥

Verse 2

तस्याश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने । श्रृणु सर्वाणि चार्वङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ ८९.४ ॥

तस्याः आश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने। शृणु सर्वाणि चार्वङ्गि, कथ्यमानं मया अनघे॥

Verse 3

धरन्युवाच । परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः । अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम्

धरन्युवाच—परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः। अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम्॥

Verse 4

केचिल्लोष्ठांस्तु सङ्गृह्य युयुधुर्गणनायकाः । अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः । एवं गणसहस्रेण वृतो देवो महेश्वरः ॥

केचिल्लोष्ठान् तु सङ्गृह्य युयुधुर्गणनायकाः। अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः। एवं गणसहस्रेण वृतो देवो महेश्वरः॥

Verse 5

यावदास्ते स्वयं देव्याः क्रीडन् देववरः स्वयम् । तावद् ब्रह्मा स्वयं देवैरुपायात् सह सत्वरः ॥

यावद् देव्या सह स्वयं देववरः क्रीडन् आस्ते, तावद् ब्रह्मा देवैः सह सत्वरम् उपायात्।

Verse 6

तमागतं अथो दृष्ट्वा पूजयित्वा विधानतः । उवाच परमो देवो रुद्रो ब्रह्माणमव्ययम् ॥

तमागतं दृष्ट्वा विधानेन पूजयित्वा, परमो देवो रुद्रोऽव्ययं ब्रह्माणम् उवाच।

Verse 7

किमागमनकृत्यं ते ब्रह्मन् ब्रूहि ममाचिरम् । किं च देवास्त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ ॥

किम् आगमनकृत्यं ते ब्रह्मन्, ब्रूहि ममाचिरम्; किं च देवाः त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ?

Verse 8

ब्रह्मोवाच । अस्त्यन्धको महादैत्यस्तेन सर्वे दिवौकसः । अर्दिता मत्समीपं तु बुद्ध्वा मां शरणैषिणः ॥

ब्रह्मोवाच—अस्त्यन्धको महादैत्यः; तेन सर्वे दिवौकसः अर्दिताः। तत् बुद्ध्वा मत्समीपं शरणैषिणः आगताः।

Verse 9

ततश्चैते मया सर्वे प्रोक्ता देवा भवं प्रति । गच्छाम इति देवेश ततस्त्वेते समागताः ॥

ततः मया सर्वे एते देवा भवं प्रति प्रोक्ताः—‘गच्छामः’ इति, देवेश; ततः एते समागताः।

Verse 10

एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा वीक्षां चक्रे पिनाकिनम् । नारायणं च मनसा सस्मार परमेश्वरम् । ततो नारायणो देवो द्वाभ्यां मध्ये व्यवस्थितः ॥

एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा पिनाकिनं निरीक्ष्य च । मनसा परमेश्वरं नारायणं सस्मार । ततः स देवो नारायणो द्वयोर्मध्ये व्यवस्थितः ॥

Verse 11

ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ॥

ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ॥

Verse 12

ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायता । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ॥

ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायता । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ॥

Verse 13

नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ॥

नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ॥

Verse 14

अथ तां दृष्ट्वा कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः का असि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ॥

अथ तां दृष्ट्वा कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः—का असि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ॥

Verse 15

त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाता अस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुष्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ॥

सा कुमारी त्रिवर्णा बभूव—कृष्णा शुक्ला च पीतिका। सा उवाच—“हे सत्तमाः, भवतां दृष्टियोगात् अहं जाता। किं मां न वेत्थ, सुष्रोणीं, स्वशक्तिं परमेश्वरीम्?”

Verse 16

ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्या अस्तुष्टा वरं ददुः । नाम्ना असि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा ॥

ततः ब्रह्मादयस्ते तस्या तुष्टाः वरं ददुः—“नाम्ना त्वं त्रिकला देवी; पाहि विश्वं च सर्वदा।”

Verse 17

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च ॥

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे। गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च॥

Verse 18

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णा असि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् ॥

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णा असि वरानने। मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम्॥

Verse 19

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह ॥

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम्। सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह॥

Verse 20

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुष्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः ॥

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्तिः तया वै प्रजाः सृजति। सौम्यरूपेण सुष्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः॥

Verse 21

या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्यते ॥

या सा रक्तवर्णा सुरूपा तनुमध्यमा शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता। सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्यते॥

Verse 22

या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् ॥

या सा कृष्णवर्णा रौद्री मूर्तिस्त्रिशूलिनी। दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत्॥

Verse 23

श्रीवराह उवाच । परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः । तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः ॥

श्रीवराह उवाच। परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः। तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः॥

Verse 24

या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी । सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा । सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत ॥

या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी। सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा। सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत॥

Verse 25

साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत्तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती ॥

साऽन्तर्हिता देवी वरदा श्वेतपर्वतं ययौ। सर्वगत्वमभीप्सन्ती महत्तीव्रं तपस्तप्तुम्॥

Verse 26

या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुष्चरम् ॥

या वैष्णवी कुमारी सा केशवमनुज्ञाप्य। मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुष्चरम्॥

Verse 27

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा ॥

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी। सा शुभा नीलपर्वतवरं तपश्चरितुं ययौ॥

Verse 28

अथ कालेन महता प्रजाः स्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् ॥

अथ कालेन महता प्रजाः स्रष्टुं प्रजापतिः। आरब्धवान् तदा तस्य सृजतो बलमवर्धत॥

Verse 29

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसि प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्ध्धते प्रजा ॥

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसि प्रजा। तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्धते प्रजा॥

Verse 30

ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ॥

ततः ब्रह्मा हृदि योगाभ्यासेन सुव्रते ध्यायन् श्वेतपर्वते तपश्चरन्तीं महातपसा दग्धकिल्बिषां तां कन्यां बुबुधे।

Verse 31

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥

ततो ब्रह्मा तत्र ययौ यत्र सा कमलेक्षणा तपश्चरति; तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह।

Verse 32

ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् ॥

ब्रह्मोवाच— भद्रे, किं तपः क्रियते? कार्यमावेक्ष्य शोभते। विशालाक्षि, तुष्टोऽस्मि ते; वरं किं ते ददाम्यहम्?

Verse 33

सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती ॥

सृष्टिरुवाच— भगवन्, एकदेशस्था नोत्सहेऽञ्जसा स्थातुम्। अतः सर्वगत्वमभीप्सती त्वां वरं याचे।

Verse 34

एवमुक्ता तदा तेन सृष्टिः सा कमलेक्षणा । तस्य ह्यङ्के लयं प्राप्ता सा देवी पद्मलोचना । तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्धत ॥

एवमुक्ता तदा तेन सा सृष्टिः कमलेक्षणा तस्याङ्के लयं प्राप्ता; सा देवी पद्मलोचना। तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्धत।

Verse 35

ब्रह्मणो मानसाः सप्त तेषामन्ये तपोधनाः । तेषामन्ये ततस्त्वन्ये चतुर्द्धा भूतसंग्रहः । सस्थानुजङ्गमानां च सृष्टिः सर्वत्र संस्थिता ॥

ब्रह्मणो मानसाः सप्त पुत्राः समुत्पन्नाः; तेषु केचित् तपोधनाः। तेषां परम्परया अन्येषां चोत्पत्त्या भूतसंग्रहश्चतुर्विधोऽभवत्; स्थावरजङ्गमानां सृष्टिः सर्वत्र प्रतिष्ठिता।

Verse 36

यत्किञ्चिद् वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं स्थापितं सृष्ट्या भूतं भव्यं च सर्वदा ॥

लोके यत्किञ्चिद् वाङ्मयं नाम, स्थावरजङ्गमात्मकं जगत्; तत्सर्वं सृष्ट्या स्थापितं, भूतं भव्यं च सर्वदा।

Verse 37

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ॥

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते। वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः॥

Verse 38

सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः । गणैः परिवृतो गौर्या महानासीৎ पिनाकधृक् ॥

सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः। गणैः परिवृतो गौर्या महानासीৎ पिनाकधृक्॥

Verse 39

तत्र सिंहमुखाः केचिद् गणाः नर्दन्ति सिंहवत् । अपरे हस्तिवक्त्राश्च हयवक्त्रास्तथापरे ॥

तत्र केचिद् गणाः सिंहमुखाः सिंहवन्नर्दन्ति। अपरे हस्तिवक्त्राः, तथापरे हयवक्त्राः॥

Verse 40

अपरे शिंशुमारास्या अपरे सूकराननाः । अपरेऽश्वामुखा रौद्रा खरास्याजाननास्तथा । छागमत्स्याननाः क्रूरा ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः ॥

अपरे शिंशुमारवक्त्राः, अपरे सूकरवदनाः; अपरेऽश्वमुखा रौद्राः, तथा खरवक्त्राः अजाननाश्च। छागमत्स्यवदनाः क्रूराः, ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः॥

Verse 41

केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च । हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः ॥

केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च। हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः॥