Adhyaya 89: The Hierarchy of the Trimūrti and the Manifestation of the Goddess Trikalā

Verse 1

एतेषां कतमो देवः परः को वा अथवा अपरः । एतद्देव ममाचक्ष्व परं कौतूहलं विभो ॥ ८९.२ ॥

In sab mein sabse bada devta kaun hai? Kaun chhota hai? Bhagwan, mujhe yeh batado. Mujhe bahut jaanna hai ki sach mein kaun bada hai.

Verse 2

तस्याश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने । श्रृणु सर्वाणि चार्वङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ ८९.४ ॥

Unke baare mein bahut ajab baatein hain. Chehre wale, sab suno. Main tumhe sab kuch bata raha hoon. Dhyan se suno.

Verse 3

धरन्युवाच । परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः । अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम्

Dharti ne poocha, kuch log Shiv ko paramatma maante hain. Kuch log Hari ko ishwar maante hain. Aur kuch log Brahma ko bhi bhagwan maante hain.

Verse 4

केचिल्लोष्ठांस्तु सङ्गृह्य युयुधुर्गणनायकाः । अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः । एवं गणसहस्रेण वृतो देवो महेश्वरः ॥

Kuch log mitti ke lumps utha ke ladne lage. Doosre apni taakat pe naaz karke wrestling karte the. Maheshwar bhagwan hazaron logon ke beech khade the.

Verse 5

यावदास्ते स्वयं देव्याः क्रीडन् देववरः स्वयम् । तावद् ब्रह्मा स्वयं देवैरुपायात् सह सत्वरः ॥

Jab tak woh bhagwan Devi ke saath khelte rahe, tab tak Brahma jaldi mein deviyon ke saath aa gaya.

Verse 6

तमागतं अथो दृष्ट्वा पूजयित्वा विधानतः । उवाच परमो देवो रुद्रो ब्रह्माणमव्ययम् ॥

Jab Rudra ne Brahma ko aate dekha, unki puja ki. Phir unse baat ki.

Verse 7

किमागमनकृत्यं ते ब्रह्मन् ब्रूहि ममाचिरम् । किं च देवास्त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ ॥

Brahma, tum kyun aaye ho? Jaldi batao. Aur yeh saare devi itni jaldi mein mere paas kyun aaye hain?

Verse 8

ब्रह्मोवाच । अस्त्यन्धको महादैत्यस्तेन सर्वे दिवौकसः । अर्दिता मत्समीपं तु बुद्ध्वा मां शरणैषिणः ॥

Brahma bole, Andhaka naam ka ek bada daitya hai. Usne sab deviyon ko pareshan kiya hai. Isliye woh sab mere paas aake sharan maangne lage.

Verse 9

ततश्चैते मया सर्वे प्रोक्ता देवा भवं प्रति । गच्छाम इति देवेश ततस्त्वेते समागताः ॥

Maine saare devtaon ko kaha ki chalo Bhava ke paas chalte hain. Devtaon ke swami, isliye woh sab yahan aa gaye hain.

Verse 10

एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा वीक्षां चक्रे पिनाकिनम् । नारायणं च मनसा सस्मार परमेश्वरम् । ततो नारायणो देवो द्वाभ्यां मध्ये व्यवस्थितः ॥

Yeh keh ke Brahma ne Shiva ki taraf dekha. Usne apne mann mein Narayan ko yaad kiya. Phir Narayan un dono ke beech mein aa gaya.

Verse 11

ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ॥

Phir Brahma, Vishnu aur Mahesh ek ho gaye. Woh khush ho ke ek dusre ko dekhne lage.

Verse 12

ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायता । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ॥

Un teenon ki nazar ek ho gayi. Us nazar se ek kanya paida hui jo bahut sundar thi.

Verse 13

नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ॥

Uska rang neele kamal ke pankh jaisa tha. Uske baal kaale aur ghunghrala the. Naak sundar, matka saaf, chehra achha aur khade rehne ka bhi sahi andaaz tha.

Verse 14

अथ तां दृष्ट्वा कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः का असि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ॥

Brahma, Vishnu aur Maheshwar ne us ladki ko dekha. Unhone poocha, tum kaun ho? Tum to acchi lag rahi ho. Batao, kya kaam hai tumhara?

Verse 15

त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाता अस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुष्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ॥

Woh ladki teen rang ki thi, kala, safed aur peela. Usne kaha, main tumhari nazar ki taakat se bani hoon. Tum log to bade ho. Kya tum mujhe nahi pehchaante? Main tumhari apni shakti hoon, sabse badi devi.

Verse 16

ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्या अस्तुष्टा वरं ददुः । नाम्ना असि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा ॥

Brahma aur doosron ko woh pasand aayi. Unhone ashirwad diya. Tumhara naam Trikala hoga. Devi, tum sada duniya ki raksha karna.

Verse 17

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च ॥

Tumhare aur bhi naam honge. Woh tumhare gunon se bane honge. Tum badi bhagya wali ho. Yeh naam logon ko safal karenge.

Verse 18

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णा असि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् ॥

Devi, ek aur baat hai. Tumhara chehra accha hai. Tum teen rang ki ho. Ab jaldi se teen rang se apni teen shakti bana lo.

Verse 19

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह ॥

Deviyon ne jab yeh kaha, usne apni body teen hisson mein baant li. Ek safed, ek laal, aur ek kaali. Usne teeno roop le liye.

Verse 20

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुष्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः ॥

Jis roop mein woh Brahma ki tarah hai, usse woh duniya banati hai. Woh bilkul shaant dikhti hai aur acchi tarah se kaam karti hai.

Verse 21

या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्यते ॥

Jis roop mein woh laal rang mein hai, woh Vishnu ki shakti hai. Uske haath mein shankh aur chakra hai. Woh poori duniya ki raksha karti hai. Log use Vishnu ki Maya kehte hain.

Verse 22

या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् ॥

Jis roop mein woh kaali rang mein hai, woh Rudra ki tarah hai. Uske haath mein trishul hai aur daant bahut bade hain. Woh duniya ko khatam karti hai.

Verse 23

श्रीवराह उवाच । परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः । तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः ॥

Varaha Bhagwan bole, Narayan sabse bade bhagwan hain. Unse Brahma paida huye. Phir unse Rudra bane. Rudra ko sab pata chal gaya.

Verse 24

या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी । सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा । सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत ॥

Brahma ki beti Srishti thi. Woh gori rang ki thi aur chamak rahi thi. Uski aankhein badi thi, kamal ke phool jaisi. Usne Brahma ko dekha aur baat ki. Phir wahin gayab ho gayi.

Verse 25

साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत्तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती ॥

Woh devi gayab ho gayi. Phir Shwet Parvat chali gayi. Wahan jaake tapasya karne lagi. Bahut sakht tapasya thi woh. Woh chahti thi ki woh kahin bhi jaa sake.

Verse 26

या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुष्चरम् ॥

Vaishnavi naam ki kumari thi. Usne Keshav se permission li. Phir Mandar Parvat gayi. Wahan usne bahut badi tapasya ki.

Verse 27

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा ॥

Krishna naam ki devi thi. Uski aankhein badi thi. Woh bahut gusse wali thi, daant bahar nikle hue the. Phir bhi woh achhi thi. Nil Parvat gayi aur tapasya karne lagi.

Verse 28

अथ कालेन महता प्रजाः स्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् ॥

Bahut time baad Prajapati ne log banana shuru kiye. Jaise-jaise woh bana raha tha, uski taakat badhti gayi.

Verse 29

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसि प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्ध्धते प्रजा ॥

Brahma ne apne mann se paida kiye hue logon ko dekha. Woh badh nahi rahe the. Brahma ne socha, yeh kya ho raha hai? Mere log aise kyun nahi badh rahe jaise chahiye?

Verse 30

ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ॥

Phir Brahma ne apne dil mein sochne laga. Woh yog ki practice kar raha tha. Tab usse pata chala ki Shvet Parvat par ek kanya hai. Woh bahut bada tap kar rahi hai. Uske saare paap tap ke aag mein jal gaye hain.

Verse 31

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥

Brahma wahan gaya jahan woh kanya tap kar rahi thi. Uski aankhen kamal jaisi thi. Brahma ne use dekha aur use kuch baat karni thi.

Verse 32

ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् ॥

Brahma ne kaha, tum yeh tap kyun kar rahi ho? Kya chahti ho bolo? Main tumse khush hoon. Tumhari aankhen badi hai. Main tumhe jo maangogi dunga, bolo kya chahiye.

Verse 33

सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती ॥

Srishti ne kaha, Bhagwan, main ek jagah par hi hoon. Mujhe aisa rehna pasand nahi hai. Main aap se ek cheez maangti hoon. Main chahti hoon ki main har jagah jaa saku, har jagah maujood rahu.

Verse 34

एवमुक्ता तदा तेन सृष्टिः सा कमलेक्षणा । तस्य ह्यङ्के लयं प्राप्ता सा देवी पद्मलोचना । तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्धत ॥

Jab usne yeh kaha, to woh srishti jo kamal jaisi aankhein thi, uski god mein sam gayi. Woh devi bhi kamal jaisi aankhein wali thi. Us waqt se Brahma ki srishti badhne lagi.

Verse 35

ब्रह्मणो मानसाः सप्त तेषामन्ये तपोधनाः । तेषामन्ये ततस्त्वन्ये चतुर्द्धा भूतसंग्रहः । सस्थानुजङ्गमानां च सृष्टिः सर्वत्र संस्थिता ॥

Brahma ke mann se saat bete paida hue. Unmein se kuch tapasya mein bade the. Phir unse aur doosron se, sab jeev chaar tarah ke ho gaye. Jo chiz hilta hai aur jo ek jagah rehti hai, sab ki srishti ho gayi.

Verse 36

यत्किञ्चिद् वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं स्थापितं सृष्ट्या भूतं भव्यं च सर्वदा ॥

Duniya mein jo bhi bol ke bana hai, chahe woh hilta hai ya ek jagah rehta hai, sab srishti ne banaya hai. Jo pehle tha aur jo aayega, sab yahan hai.

Verse 37

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ॥

Kailash parvat ke upar ek sundar choti hai. Wahan ka pathar bahut rang-biranga hai. Shiv bhagwan wahan rehte hain. Unke teen aankhein hain aur haath mein trishul hai.

Verse 38

सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः । गणैः परिवृतो गौर्या महानासीৎ पिनाकधृक् ॥

Ek din Shiv bhagwan wahan baithe the. Sab log unko pranam kar rahe the. Unke saath unke gan the aur Gauri bhi thi. Unke haath mein dhanush tha aur woh bade bhari lag rahe the.

Verse 39

तत्र सिंहमुखाः केचिद् गणाः नर्दन्ति सिंहवत् । अपरे हस्तिवक्त्राश्च हयवक्त्रास्तथापरे ॥

Wahan kuch ganon ke chehre sher jaise hain aur woh sher ki tarah goonjte hain. Doosron ke chehre haathi jaise hain. Aur kuch ghodon jaise chehre le ke ghoomte hain.

Verse 40

अपरे शिंशुमारास्या अपरे सूकराननाः । अपरेऽश्वामुखा रौद्रा खरास्याजाननास्तथा । छागमत्स्याननाः क्रूरा ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः ॥

Kuch ke chehre machhli jaise hain, kuch ke suar jaise. Kuch ghode jaise chehre wale bahut gusse wale hain. Kuch gadhe jaise chehre le ke ghoomte hain, kuch bakri jaise. Machhli jaise chehre wale bhi hain jo daraavne lagte hain. Yeh sab haathon mein hathiyaar le ke khade hain. Unka koi hisaab nahi.

Verse 41

केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च । हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः ॥

Kuch gaate hain aur naachte hain. Kuch idhar-udhar daudte hain aur taali bajaate hain. Woh hasna shuru karte hain, chillate hain aur zor se aawazein nikalte hain. Yeh sab bahut taakat wale hain.