Varaha Purana - Adhyaya 89
Varaha PuranaAdhyaya 8941 Shlokas

Adhyaya 89: The Hierarchy of the Trimūrti and the Manifestation of the Goddess Trikalā

Trimūrti-kramaḥ and Trikalā-devī-prādurbhāvaḥ

Theological-Cosmology (Devatā-tattva and Śakti-trividhatā)

ಪೃಥಿವಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭ—ಶಿವನಾ, ಹರಿಯೇ (ವಿಷ್ಣು), ಈಶಾನನಾ, ಬ್ರಹ್ಮನಾ—ಯಾರು ಪರ (ಪರಮ), ಯಾರು ಅಪರ? ವರಾಹನು ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ನಾರಾಯಣನೇ ಪರಮ; ಅವನಿಂದ ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಸರ್ವಜ್ಞ ರುದ್ರನು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯ ಅಂಧಕನ ಭಯದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ರುದ್ರನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮ–ವಿಷ್ಣು–ಮಹೇಶ್ವರರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯ ಸಂಗಮದಿಂದ ದಿವ್ಯ ಕನ್ಯೆ ‘ತ್ರಿಕಲಾ’ ಪ್ರಕಟಳಾಗುತ್ತಾಳೆ; ನಾಮಕರಣ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿದಾನದ ಬಳಿಕ ಅವಳು ಮೂರು ರೂಪಗಳಾಗುತ್ತಾಳೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮೀ (ಸೃಷ್ಟಿ), ವೈಷ್ಣವೀ (ಸ್ಥಿತಿ/ಪಾಲನೆ), ರೌದ್ರೀ (ಸಂಹಾರ). ಮೂರು ರೂಪಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತವೆ; ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬ್ರಾಹ್ಮೀಗೆ ‘ಸರ್ವಗತ್ವ’ವನ್ನು ನೀಡಿ, ಸ್ಥಿರವಾದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಲೋಕಧಾರಣೆಯ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

Speakers

Pṛthivī (Dharā)VarāhaBrahmāRudra (Maheśvara/Śiva)Trikalā (Kumārī; Brāhmī/Vaiṣṇavī/Raudrī)

Key Concepts

para–apara devatā-viveka (hierarchy of divinity)Trimūrti coordination (Brahmā–Viṣṇu–Maheśvara ekībhāva)Śakti as Trikalā and threefold mūrti (Brāhmī/Vaiṣṇavī/Raudrī)Tapas as cosmological instrument (sarvagatva for effective sṛṣṭi)Andhaka-daitya as a catalyst for divine coordinationSṛṣṭi–sthiti–saṃhāra functional theology
Recitation with translationVaraha Purana Adhyaya 89

Shlokas in Adhyaya 89

Verse 1

एतेषां कतमो देवः परः को वा अथवा अपरः । एतद्देव ममाचक्ष्व परं कौतूहलं विभो ॥ ८९.२ ॥

ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೇವನು ಪರಮನು? ಮತ್ತಾರು ಗೌಣನು ಅಥವಾ ಅಪರನು? ಹೇ ದೇವಾ, ಇದನ್ನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸು; ಹೇ ವಿಭೋ, ನನ್ನ ಕುತೂಹಲ ಅತ್ಯಂತ ಗಾಢವಾಗಿದೆ.

Verse 2

तस्याश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने । श्रृणु सर्वाणि चार्वङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ ८९.४ ॥

ಹೇ ವರಾನನೆ, ಅವಳ ಕುರಿತು ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳು ಇವೆ. ಹೇ ಚಾರ್ವಂಗಿ, ಹೇ ಅನಘೆ, ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕೇಳು.

Verse 3

धरन्युवाच । परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः । अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम्

ಧರಣಿ ಹೇಳಿದರು—ಕೆಲವರು ಭವ (ಶಿವ)ನನ್ನೇ ಪರಮಾತ್ಮ, ಪುಣ್ಯಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನವರು ಹರಿಯನ್ನೇ ಈಶಾನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಚತುರ್ಮುಖ (ಬ್ರಹ್ಮ)ನನ್ನೇ (ಪರಮ) ಎಂದು ಮನಗಾಣುತ್ತಾರೆ।

Verse 4

केचिल्लोष्ठांस्तु सङ्गृह्य युयुधुर्गणनायकाः । अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः । एवं गणसहस्रेण वृतो देवो महेश्वरः ॥

ಕೆಲವು ಗಣನಾಯಕರು ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಬಲದ ಗರ್ವದಿಂದ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ಹೀಗೆ ಸಾವಿರ ಗಣಗಳಿಂದ ವೃತನಾಗಿ ದೇವ ಮಹೇಶ್ವರನು ನಿಂತಿದ್ದನು।

Verse 5

यावदास्ते स्वयं देव्याः क्रीडन् देववरः स्वयम् । तावद् ब्रह्मा स्वयं देवैरुपायात् सह सत्वरः ॥

ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸ್ವತಃ ದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿರುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸಿದನು।

Verse 6

तमागतं अथो दृष्ट्वा पूजयित्वा विधानतः । उवाच परमो देवो रुद्रो ब्रह्माणमव्ययम् ॥

ಅವನ ಆಗಮನವನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಪರಮದೇವ ರುದ್ರನು ಅವ್ಯಯನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು।

Verse 7

किमागमनकृत्यं ते ब्रह्मन् ब्रूहि ममाचिरम् । किं च देवास्त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ ॥

ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ನಿನ್ನ ಆಗಮನದ ಉದ್ದೇಶವೇನು? ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಹೇಳು. ಹಾಗೆಯೇ ದೇವತೆಗಳು ತ್ವರೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಏಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ?

Verse 8

ब्रह्मोवाच । अस्त्यन्धको महादैत्यस्तेन सर्वे दिवौकसः । अर्दिता मत्समीपं तु बुद्ध्वा मां शरणैषिणः ॥

ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಅಂಧಕನೆಂಬ ಮಹಾದೈತ್ಯನಿದ್ದಾನೆ; ಅವನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳು ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವರು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಶರಣಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ।

Verse 9

ततश्चैते मया सर्वे प्रोक्ता देवा भवं प्रति । गच्छाम इति देवेश ततस्त्वेते समागताः ॥

ನಂತರ ನಾನು ಈ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ—‘ಹೇ ದೇವೇಶ! ಭವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗೋಣ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಇವರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ।

Verse 10

एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा वीक्षां चक्रे पिनाकिनम् । नारायणं च मनसा सस्मार परमेश्वरम् । ततो नारायणो देवो द्वाभ्यां मध्ये व्यवस्थितः ॥

ಇಂತೆಂದು ಹೇಳಿ ಸ್ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪಿನಾಕಧಾರಿ (ಶಿವ) ಯ ಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಯಿಸಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದನು. ಆಗ ದೇವ ನಾರಾಯಣನು ಆ ಇಬ್ಬರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದನು.

Verse 11

ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ॥

ಆಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಮಹೇಶ್ವರರು ಏಕಭಾವದಿಂದ ಒಂದಾದರು. ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿ ಅವರು ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ನೋಡಿದರು.

Verse 12

ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायता । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ॥

ನಂತರ ಅವರ ತ್ರಿವಿಧ ದೃಷ್ಟಿ ಒಂದಾಗಿ ಏಕದೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಆ ಏಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದಿವ್ಯರೂಪಿಣಿಯಾದ ಒಂದು ಕುಮಾರಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದಳು.

Verse 13

नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ॥

ಅವಳು ನೀಲಕಮಲದ ದಳದಂತೆ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣಳಾಗಿದ್ದು, ಕಪ್ಪು ಕುಂಚಿತ ಕೇಶವಳಾಗಿದ್ದಳು. ಅವಳ ನಾಸಿಕೆ ಸುಂದರ, ಲಲಾಟ ಮನೋಹರ, ಮುಖ ಸುಶೋಭಿತ, ಮತ್ತು ಅವಳ ಭಂಗಿ ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿತ್ತು.

Verse 14

अथ तां दृष्ट्वा कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः का असि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ॥

ಆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಮಹೇಶ್ವರರು ಹೇಳಿದರು—“ಹೇ ಶುಭೇ! ನೀನು ಯಾರು? ಹೇಳು; ನಿನ್ನ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ ಕಾರ್ಯವೇನು?”

Verse 15

त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाता अस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुष्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ॥

ಆ ಕನ್ಯೆ ತ್ರಿವರ್ಣಳಾಗಿದ್ದಳು—ಕೃಷ್ಣ, ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಪೀತಾಭ. ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು—“ಹೇ ಸತ್ತಮರೇ, ನಿಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ನಾನು ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ. ನನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸದೆ ಇರಬಹುದೇ—ಸುಶ್ರೋಣಿ, ನಿಮ್ಮದೇ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ಶಕ್ತಿ?”

Verse 16

ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्या अस्तुष्टा वरं ददुः । नाम्ना असि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा ॥

ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವರುಗಳು ಅವಳಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ವರ ನೀಡಿದರು—“ಹೇ ದೇವಿ, ನಿನ್ನ ನಾಮ ತ್ರಿಕಲಾ; ನೀನು ಸದಾ ವಿಶ್ವವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು.”

Verse 17

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च ॥

ಹೇ ಅನಘೆ, ನಿನಗೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ನಾಮಗಳು ಉಂಟಾಗುವವು. ಹೇ ಮಹಾಭಾಗೆ, ಅವು ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ ಸರ್ವಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ನೀಡುವವು.

Verse 18

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णा असि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् ॥

ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣವಿದೆ, ಹೇ ದೇವಿ, ಹೇ ವರಾನನೆ: ನೀನು ತ್ರಿವರ್ಣಳಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಮೂರು ವರ್ಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ತ್ರಿವಿಧ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಶೀಘ್ರ ರೂಪಿಸು.

Verse 19

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह ॥

ದೇವರುಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಅವಳು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ತ್ರಿವಿಧವಾಗಿ ಮಾಡಿದರು—ಶ್ವೇತ, ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ—ಹಾಗಾಗಿ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಳು.

Verse 20

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुष्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः ॥

ಆ ಶುಭವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಮೂರ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಅವಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪ್ರಜைகளை ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸೌಮ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಸುಶ್ರೋಣಿ ದೇವಿ ಬ್ರಹ್ಮಸೃಷ್ಟಿಯ ವಿಧಾನದಂತೆ ಸೃಜನವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾಳೆ॥

Verse 21

या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्यते ॥

ರಕ್ತವರ್ಣದ, ಸುಂದರರೂಪದ, ಸಣ್ಣ ನಡುಮೆಯುಳ್ಳ, ಶಂಖಚಕ್ರಧಾರಿಣಿಯಾದ ಆ ದೇವಿ ‘ವೈಷ್ಣವೀ’ ಕಲೆಯೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ‘ವಿಷ್ಣುಮಾಯೆ’ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ॥

Verse 22

या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् ॥

ಕೃಷ್ಣವರ್ಣದ, ತ್ರಿಶೂಲಧಾರಿಣಿಯಾದ ರೌದ್ರೀ ಮೂರ್ತಿಯಾದ, ಭಯಂಕರ ದಂಷ್ಟ್ರೆಗಳಿರುವ ಆ ದೇವಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ॥

Verse 23

श्रीवराह उवाच । परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः । तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः ॥

ಶ್ರೀವರಾಹನು ಹೇಳಿದರು—ಪರಮ ದೇವನು ನಾರಾಯಣನು; ಅವನಿಂದ ಚತುರ್ಮುಖ (ಬ್ರಹ್ಮ) ಜನಿಸಿದನು. ಅವನಿಂದಲೇ, ಓ ದೇವಿ, ರುದ್ರನು ಉದ್ಭವಿಸಿ ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು॥

Verse 24

या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी । सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा । सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत ॥

ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಆ ‘ಸೃಷ್ಟಿ’ ದೇವಿ ಶ್ವೇತವರ್ಣದ, ಪ್ರಕಾಶಮಯಳಾಗಿದ್ದಳು. ಮಹಾಭಾಗ್ಯವಂತಿ ಕುಮಾರಿಯಾಗಿ, ವಿಶಾಲ ಕಮಲದಳದಂತೆ ಕಣ್ಣುಗಳಿರುವವಳು; ತಕ್ಷಣ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತರ್ಧಾನವಾಯಿತು॥

Verse 25

साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत्तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती ॥

ಅಂತರ್ಹಿತಳಾಗಿ ವರದಾಯಿನಿ ದೇವಿ ಶ್ವೇತಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದಳು; ಸರ್ವತ್ರ ಗಮನೆಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸಿ ಮಹತ್ತಾದ ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು।

Verse 26

या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुष्चरम् ॥

ವೈಷ್ಣವೀ ಆದ ಆ ಕುಮಾರಿ ಕೇಶವನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಮಂದರಾದ್ರಿಗೆ ಹೋದಳು; ಪರಮ ದुष್ಕರವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಲು।

Verse 27

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा ॥

ಕೃಷ್ಣವರ್ಣೆ, ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ರೌದ್ರೀ, ದಂಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಭಯಂಕರಳಾದರೂ—ಶುಭಸ್ವರೂಪಿಣಿಯಾದ ಆಕೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನೀಲಪರ್ವತಕ್ಕೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಹೋದಳು।

Verse 28

अथ कालेन महता प्रजाः स्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् ॥

ನಂತರ ಬಹುಕಾಲವಾದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು; ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ಬಲವು ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು।

Verse 29

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसि प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्ध्धते प्रजा ॥

ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಿಕ ಸಂತಾನವು ಹೆಚ್ಚಾಗದೆ ಇದ್ದಾಗ, ಅವನು ಚಿಂತಿಸಿದನು—‘ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏನಿದು? ಪ್ರಜೆ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಏಕೆ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ?’

Verse 30

ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ॥

ಅನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸಿದನು. ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ದೇವನು ಶ್ವೇತಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಮಹಾತಪಸ್ಸು ಆಚರಿಸಿ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಾಪಕಲ್ಮಷ ದಗ್ಧವಾದ ಆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಅರಿತನು।

Verse 31

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥

ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆ ಕಮಲಾಕ್ಷಿ ಕನ್ಯೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು।

Verse 32

ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् ॥

ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಭದ್ರೇ, ಈ ತಪಸ್ಸು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ? ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗಲೇ ಈ ಸಾಧನೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಹೇ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಿನಗೆ ಯಾವ ವರವನ್ನು ನೀಡಲಿ?

Verse 33

सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती ॥

ಸೃಷ್ಟಿಯು ಹೇಳಿದಳು— ಹೇ ಭಗವನ್, ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ನಾನು ಸುಲಭವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ— ಸರ್ವಗತ್ವ, ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ।

Verse 34

एवमुक्ता तदा तेन सृष्टिः सा कमलेक्षणा । तस्य ह्यङ्के लयं प्राप्ता सा देवी पद्मलोचना । तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्धत ॥

ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ಕಮಲಾಕ್ಷಿ ಸೃಷ್ಟಿ ದೇವಿ ಅವನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಲಯವನ್ನು ಪಡೆದಳು. ಆ ಕಾಲದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸೃಷ್ಟಿಯು ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು।

Verse 35

ब्रह्मणो मानसाः सप्त तेषामन्ये तपोधनाः । तेषामन्ये ततस्त्वन्ये चतुर्द्धा भूतसंग्रहः । सस्थानुजङ्गमानां च सृष्टिः सर्वत्र संस्थिता ॥

ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಏಳು ಮಾನಸಪುತ್ರರು ಉದ್ಭವಿಸಿದರು; ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ತಪೋಧನರು. ಅವರಿಂದ ಮತ್ತು ನಂತರ ಇತರರಿಂದ ಭೂತಸಮೂಹ ಚತುರ್ವಿಧವಾಯಿತು; ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಸೃಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು।

Verse 36

यत्किञ्चिद् वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं स्थापितं सृष्ट्या भूतं भव्यं च सर्वदा ॥

ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಙ್ಮಯವಾಗಿ—ವಾಕ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿರುವ—ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲವೂ ಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಭೂತವೂ ಭವ್ಯವೂ ಸರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ।

Verse 37

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ॥

ನಾನಾ ಧಾತುಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿತವಾದ ರಮ್ಯ ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಲ್ಲಿ ತ್ರಿನೇತ್ರನೂ ಶೂಲಪಾಣಿಯೂ ಆದ ದೇವನು ಪ್ರತಿದಿನ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 38

सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः । गणैः परिवृतो गौर्या महानासीৎ पिनाकधृक् ॥

ಒಂದು ದಿನ ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕೃತನಾದ ಪಿನಾಕಧಾರಿ ದೇವನು, ಗೌರಿಯೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಗಣಗಳಿಂದ ಆವರಿತನಾಗಿ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದನು।

Verse 39

तत्र सिंहमुखाः केचिद् गणाः नर्दन्ति सिंहवत् । अपरे हस्तिवक्त्राश्च हयवक्त्रास्तथापरे ॥

ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲ ಗಣರು ಸಿಂಹಮುಖರಾಗಿದ್ದು ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಹಸ್ತಿಮುಖರು, ಮತ್ತೂ ಕೆಲವರು ಹಯಮುಖರು ಆಗಿದ್ದರು।

Verse 40

अपरे शिंशुमारास्या अपरे सूकराननाः । अपरेऽश्वामुखा रौद्रा खरास्याजाननास्तथा । छागमत्स्याननाः क्रूरा ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः ॥

ಕೆಲವರ ಮುಖ ಶಿಂಶುಮಾರ (ಡಾಲ್ಫಿನ್)ದಂತೆ, ಕೆಲವರದು ಸೂಕರಮುಖ; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ರೌದ್ರವಾಗಿ ಅಶ್ವಮುಖರು, ಹಾಗೆಯೇ ಗರ್ಧಭಮುಖರು ಮತ್ತು ಅಜಮುಖರು. ಕೆಲವರು ಛಾಗಮುಖರು, ಕೆಲವರು ಮತ್ಸ್ಯಮುಖರು—ಕ್ರೂರಾಕೃತಿಯವರು; ಅವರು ಅನಂತರು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು.

Verse 41

केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च । हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः ॥

ಕೆಲವರು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಓಡಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಚಪ್ಪಾಳೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಚಟಕ್ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ನಗುತ್ತಾರೆ, ಕಿಲಕಿಲನೆ ಕೂಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅವರು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು.

Inside Adhyaya 89

How it unfolds

  1. Where it opens

    Pṛthivī (Dharā) asks Varāha to resolve conflicting claims about the supreme deity—Śiva, Hari (Viṣṇu/Nārāyaṇa), Īśāna, or Brahmā—seeking a clear para–apara (supreme–derivative) hierarchy and the logic behind it.

  2. Central event

    Varāha teaches a hierarchical cosmogony: Nārāyaṇa is para; from him arises Caturmukha Brahmā; from Brahmā arises Rudra (Maheśvara), renowned for omniscience. The scene shifts to Kailāsa where Brahmā and the gods approach Rudra for protection from Andhaka-daitya. From the unified subtle gaze/tejas of Brahmā–Viṣṇu–Maheśvara, a divine maiden manifests—Trikalā—who becomes three functional forms: Brāhmī (sṛṣṭi), Vaiṣṇavī (sthiti), and Raudrī (saṃhāra).

  3. Climax resolution

    Each form undertakes tapas on distinct mountains (Śveta, Mandara, Nīla). The resolution centers on empowering creation: Brahmā grants Brāhmī ‘sarvagatva’ (all-pervasiveness) so creation can become stable and universally operative—implying that cosmic order (and by extension terrestrial stability) depends on properly empowered, role-coordinated śakti rather than rivalry among deities.

Geographical context

Kailāsa (Kailāsa-śikhara); Śveta-parvata; Mandara-adri; Nīla-parvata.

Ritual instructions

  • Primary RitualTapas (austerity) as a cosmological instrument; contemplative recognition of Trimūrti-śakti coordination (Trikalā as Brāhmī/Vaiṣṇavī/Raudrī).
  • BenefitClarifies theological hierarchy (para–apara), reduces sectarian rivalry through functional integration, and frames disciplined practice (tapas) as the means to stabilize creation/order—symbolically supporting ‘stability of the world’ through rightly empowered agency.

The narrative frame

  • VarāhaPṛthivī (Dharā) · Pedagogical, doctrinal clarification (siddhānta) with mythic-cosmogonic illustration; conciliatory toward Trimūrti functions while asserting Nārāyaṇa’s supremacy.

The emotional journey

  • Dominant RasaŚānta (with secondary Vīra/adbhuta)
  • Emotional ProgressionInquiry and doctrinal tension (who is supreme) → reassurance through hierarchy and causality → urgency/fear due to Andhaka → wonder at Trikalā’s epiphany → calm resolution through functional distribution and empowerment (sarvagatva) → settled confidence in cosmic order.

Planning a pilgrimage

  • Visit FeasibilityPrimarily mythic/cosmological geography. Kailāsa is a living pilgrimage ideal but access is restricted/variable; the chapter’s mountains function more as symbolic tapas-sites than clearly mappable tirthas in this adhyāya’s presentation.
  • Best SeasonLate spring to early autumn (typical window for Himalayan-region travel, subject to route permissions and conditions).
  • Modern Location NameMount Kailash (Kailāsa) in the Tibet Autonomous Region; associated in broader tradition with the Kailash–Manasarovar area.
  • Related FestivalMahāśivarātri (Kailāsa/Rudra association) and Navarātri (Śakti/Tridevī resonance), though not specified in the adhyāya.

Frequently Asked Questions

The text advances a philosophical clarification of divine hierarchy (para–apara): Nārāyaṇa is presented as the supreme source, from whom Brahmā arises, and from Brahmā, Rudra. It further teaches that cosmic governance is stabilized through coordinated functions—sṛṣṭi, sthiti, and saṃhāra—personified through Trikalā’s three forms, implying that ordered creation and protection are achieved through integrated, role-based responsibility rather than rivalry.

No explicit tithi, nakṣatra, lunar month, or seasonal marker is stated. The narrative uses non-specific temporal cues such as “ekasmin divase” (on a certain day) and “atha kālena mahatā” (after a long time), indicating duration of tapas and gradual intensification of creation rather than calendrical ritual timing.

Although not framed as explicit ecological policy, the chapter links terrestrial stability to cosmological order: creation falters when Brahmā’s “mānasī prajā” does not expand, prompting recognition that effective sṛṣṭi requires a universally operative agency (sarvagatva) embodied by the Brāhmī form. This can be read as an early systems-ethics model where balanced world-formation depends on distributed presence and regulation, aligning Pṛthivī’s concern for coherent order with a cosmic mechanism that sustains the inhabited world.

The chapter references major pan-Indic divine figures (Nārāyaṇa/Viṣṇu, Brahmā/Caturmukha, Rudra/Maheśvara, Gaurī) and the daitya Andhaka as the antagonistic figure motivating divine assembly. No human royal lineages, dynastic lists, or named sages are introduced within this adhyāya’s cited passage.

Ask anything about Adhyaya 89 of the Varaha Purana

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Varaha Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play