Adhyaya 89: The Hierarchy of the Trimūrti and the Manifestation of the Goddess Trikalā

Verse 1

एतेषां कतमो देवः परः को वा अथवा अपरः । एतद्देव ममाचक्ष्व परं कौतूहलं विभो ॥ ८९.२ ॥

ഇവരിൽ ഏത് ദേവനാണ് പരമൻ? അല്ലെങ്കിൽ ആരാണ് ഗൗണൻ/അപരൻ? ഹേ ദേവാ, ഇത് എനിക്കു വ്യക്തമാക്കുക; ഹേ വിഭോ, എന്റെ കൗതുകം അത്യന്തം ഗാഢമാണ്.

Verse 2

तस्याश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने । श्रृणु सर्वाणि चार्वङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ ८९.४ ॥

ഹേ വരാനനേ, അവളെക്കുറിച്ച് അനേകംവിധമായ അത്ഭുതങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഹേ ചാര്വംഗീ, ഹേ അനഘേ, ഞാൻ പറയുന്നതെല്ലാം കേൾക്കുക.

Verse 3

धरन्युवाच । परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः । अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम्

ധരണി അരുളിച്ചെയ്തു—ചിലർ ഭവനായ (ശിവനെ) പരമാത്മാവും പുണ്യസ്വരൂപവും എന്നു അറിയുന്നു; മറ്റുചിലർ ഹരിയെയേ ഈശാനൻ എന്നു പറയുന്നു; ചിലർ ചതുര്മുഖനായ (ബ്രഹ്മാവിനെ) (പരമം) എന്നു കരുതുന്നു।

Verse 4

केचिल्लोष्ठांस्तु सङ्गृह्य युयुधुर्गणनायकाः । अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः । एवं गणसहस्रेण वृतो देवो महेश्वरः ॥

ചില ഗണനായകർ മണ്ണുകട്ടകൾ ശേഖരിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്തു; മറ്റുചിലർ ശക്തിയുടെ അഹങ്കാരത്തോടെ മല്ലയുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ ആയിരം ഗണങ്ങൾ ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ ദേവൻ മഹേശ്വരൻ നിലകൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 5

यावदास्ते स्वयं देव्याः क्रीडन् देववरः स्वयम् । तावद् ब्रह्मा स्वयं देवैरुपायात् सह सत्वरः ॥

ദേവശ്രേഷ്ഠൻ സ്വയം ദേവിയോടൊപ്പം ക്രീഡിച്ചു നില്ക്കുന്നിടയിൽ, ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരോടുകൂടെ അതിവേഗം അവിടെ എത്തി।

Verse 6

तमागतं अथो दृष्ट्वा पूजयित्वा विधानतः । उवाच परमो देवो रुद्रो ब्रह्माणमव्ययम् ॥

അവൻ വന്നെത്തിയത് കണ്ടു വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച ശേഷം, പരമദേവനായ രുദ്രൻ അവ്യയനായ ബ്രഹ്മാവിനോട് പറഞ്ഞു।

Verse 7

किमागमनकृत्यं ते ब्रह्मन् ब्रूहि ममाचिरम् । किं च देवास्त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ ॥

ഹേ ബ്രഹ്മൻ! നിന്റെ വരവിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം എന്ത്? വൈകാതെ എനിക്കു പറയുക. പിന്നെ ദേവന്മാർ ത്വരയോടെ എന്റെ സന്നിധിയിൽ എന്തുകൊണ്ട് വന്നിരിക്കുന്നു?

Verse 8

ब्रह्मोवाच । अस्त्यन्धको महादैत्यस्तेन सर्वे दिवौकसः । अर्दिता मत्समीपं तु बुद्ध्वा मां शरणैषिणः ॥

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—അന്ധകൻ എന്ന മഹാദൈത്യൻ ഉണ്ട്; അവനാൽ സ്വർഗ്ഗവാസികൾ എല്ലാവരും പീഡിതരായി. അത് അറിഞ്ഞ് അവർ എന്റെ അടുക്കൽ ശരണം തേടി വന്നിരിക്കുന്നു।

Verse 9

ततश्चैते मया सर्वे प्रोक्ता देवा भवं प्रति । गच्छाम इति देवेश ततस्त्वेते समागताः ॥

അപ്പോൾ ഞാൻ ഈ ദേവന്മാരോടൊക്കെയും—‘ഹേ ദേവേശാ! നാം ഭവന്റെ അടുക്കൽ പോകാം’ എന്നു പറഞ്ഞു. അതുകൊണ്ടാണ് ഇവർ ഇവിടെ ഒന്നിച്ചുകൂടിയത്।

Verse 10

एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा वीक्षां चक्रे पिनाकिनम् । नारायणं च मनसा सस्मार परमेश्वरम् । ततो नारायणो देवो द्वाभ्यां मध्ये व्यवस्थितः ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം സ്വയം ബ്രഹ്മാവ് പിനാകധാരി (ശിവൻ) യിലേക്കു ദൃഷ്ടി തിരിച്ചു, മനസ്സിൽ പരമേശ്വരനായ നാരായണനെ സ്മരിച്ചു. തുടർന്ന് ദേവനായ നാരായണൻ ആ ഇരുവരുടെയും മദ്ധ്യേ നിലകൊണ്ടു.

Verse 11

ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ॥

അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും മഹേശ്വരനും ഏകഭാവത്തോടെ ഒന്നായി. ആനന്ദപരിപൂർണ്ണരായി അവർ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയാൽ പരസ്പരം നോക്കി.

Verse 12

ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायता । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ॥

അപ്പോൾ അവരുടെ ത്രിവിധ ദൃഷ്ടി ഒന്നായി ഏകദൃഷ്ടിയായി. ആ ഏകദൃഷ്ടിയിൽ നിന്നു ദിവ്യരൂപിണിയായ ഒരു കുമാരി ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 13

नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ॥

അവൾ നീലോത്പലദളത്തെപ്പോലെ ശ്യാമവർണ്ണയായിരുന്നു; കറുത്ത ചുരുള്‍മുടിയുമുണ്ടായിരുന്നു. അവൾക്ക് സുന്ദരമായ മൂക്ക്, മനോഹരമായ നെറ്റി, മനോഹരമുഖം, കൂടാതെ സുസ്ഥിരവും ഗൗരവമുള്ളതുമായ ഭാവവും ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 14

अथ तां दृष्ट्वा कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः का असि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ॥

അപ്പോൾ ആ കന്യയെ കണ്ടിട്ട് ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും മഹേശ്വരനും പറഞ്ഞു—“ഹേ ശുഭേ! നീ ആരാണ്? പറയുക; നിന്റെ വിവേകപൂർണ്ണമായ കാര്യം എന്താണ്?”

Verse 15

त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाता अस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुष्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ॥

ആ കന്യ ത്രിവർണ്ണയായിരുന്നു—കൃഷ്ണ, ശുക്ല, പീതാഭ. അവൾ പറഞ്ഞു—“ഹേ സത്തമന്മാരേ, നിങ്ങളുടെ ദൃഷ്ടിയോഗശക്തിയിൽ നിന്നാണ് ഞാൻ ഉദ്ഭവിച്ചത്. എന്നെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ലേ—സുഷ്രോണിയായ ഞാൻ, നിങ്ങളുടെ തന്നെ പരമേശ്വരീ ശക്തി?”

Verse 16

ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्या अस्तुष्टा वरं ददुः । नाम्ना असि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा ॥

അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ അവളിൽ പ്രസന്നരായി വരം നൽകി—“ദേവീ, നിന്റെ നാമം ത്രികലാ; നീ സർവ്വദാ വിശ്വത്തെ രക്ഷിക്ക.”

Verse 17

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च ॥

ഹേ അനഘേ, നിനക്കു മറ്റു നാമങ്ങളും ഉണ്ടാകും. ഹേ മഹാഭാഗേ, അവ നിന്റെ ഗുണങ്ങളിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച് സർവ്വസിദ്ധികളും നൽകുന്നതായിരിക്കും.

Verse 18

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णा असि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् ॥

മറ്റൊരു കാരണവും ഉണ്ട്, ദേവീ, വരാനനേ: നീ ത്രിവർണ്ണയാകയാൽ, ആ മൂന്ന് വർണ്ണങ്ങളാൽ നിന്റെ സ്വന്തം ത്രിവിധ മൂർത്തിയെ വേഗത്തിൽ രൂപപ്പെടുത്തുക.

Verse 19

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह ॥

ദേവന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൾ തന്റെ ദേഹത്തെ ത്രിവിധമാക്കി—ശ്വേതം, രക്തം, കൃഷ്ണം—അങ്ങനെ ത്രിമൂർത്തിത്വം പ്രാപിച്ചു.

Verse 20

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुष्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः ॥

ആ ശുഭമായ ബ്രാഹ്മീ മൂർത്തിയാൽ തന്നെയാണ് അവൾ നിശ്ചയമായി പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. സൗമ്യരൂപത്തിൽ സുഷ്രോണി ദേവി ബ്രഹ്മസൃഷ്ടിവിധിപ്രകാരം സൃഷ്ടി നടത്തുന്നു॥

Verse 21

या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्यते ॥

രക്തവർണ്ണയുമായും സുന്ദരരൂപിണിയുമായും സന്നദ്ധ്യമയായും ശംഖചക്രധാരിണിയുമായ ആ ദേവി ‘വൈഷ്ണവീ’ കല എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അവൾ സമസ്ത വിശ്വത്തെയും പാലിക്കുന്നു; ‘വിഷ്ണുമായ’ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു॥

Verse 22

या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् ॥

കൃഷ്ണവർണ്ണയുമായ, ത്രിശൂലധാരിണിയായ റൗദ്രീ മൂർത്തിയായ, ഭയങ്കര ദംഷ്ട്രകളുള്ള ആ ദേവി നിശ്ചയമായി ജഗത്തിനെ സംഹരിക്കുന്നു॥

Verse 23

श्रीवराह उवाच । परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः । तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः ॥

ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—പരമദേവൻ നാരായണൻ; അവനിൽ നിന്നാണ് ചതുര്മുഖൻ (ബ്രഹ്മാ) ജനിച്ചത്. അവനിൽ നിന്നുതന്നെ, ഹേ ദേവീ, രുദ്രൻ ഉദ്ഭവിച്ചു; അവൻ സർവ്വജ്ഞത പ്രാപിച്ചു॥

Verse 24

या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी । सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा । सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत ॥

ബ്രഹ്മനിൽ നിന്നു ജനിച്ച ‘സൃഷ്ടി’ എന്ന ദേവി ശ്വേതവർണ്ണയും ദീപ്തിമതിയുമായിരുന്നു. മഹാഭാഗ്യശാലിനിയായ കുമാരിയായി, വിശാല താമരയിതളുപോലുള്ള കണ്ണുകളോടെ, ഉടൻ ബ്രഹ്മാവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് അവിടെയേ അന്തർധാനം ചെയ്തു॥

Verse 25

साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत्तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती ॥

അന്തർഹിതയായി വരദായിനിയായ ദേവി ശ്വേതപർവതത്തിലേക്ക് പോയി; സർവത്ര ഗമനശക്തി ആഗ്രഹിച്ചു മഹത്തും തീവ്രവുമായ തപസ്സു ചെയ്യാൻ।

Verse 26

या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुष्चरम् ॥

വൈഷ്ണവിയായ ആ കുമാരി കേശവന്റെ അനുമതി നേടി മന്ദരാദ്രിയിലേക്ക് പോയി; അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ പരമ തപസ്സു ചെയ്യാൻ।

Verse 27

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा ॥

കൃഷ്ണവർണ്ണയും വിശാലാക്ഷിയും റൗദ്രീയും ദംഷ്ട്രകളാൽ ഭയങ്കരയുമായ അവൾ—എങ്കിലും ശുഭയായ ദേവി—ശ്രേഷ്ഠ നീലപർവതത്തിലേക്ക് തപസ്സു ചെയ്യാൻ പോയി।

Verse 28

अथ कालेन महता प्रजाः स्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् ॥

പിന്നീട് ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ പ്രജാപതി പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ ആരംഭിച്ചു; സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ അപ്പോൾ അവന്റെ ശക്തി വർധിച്ചു।

Verse 29

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसि प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्ध्धते प्रजा ॥

എന്നാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസസന്തതി വർധിക്കാതിരുന്നപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചു—‘എനിക്ക് എന്താണ് സംഭവിച്ചത്? പ്രജകൾ വേണ്ടതുപോലെ എന്തുകൊണ്ട് വർധിക്കുന്നില്ല?’

Verse 30

ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ॥

അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് യോഗാഭ്യാസത്തിലൂടെ ഹൃദയത്തിൽ ധ്യാനിച്ചു. ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ശ്വേതപർവതത്തിൽ മഹാതപസ്സു ചെയ്യുന്ന, തപസ്സാൽ പാപകല്മഷം ദഹിച്ച ആ കന്യയെ ദേവൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു।

Verse 31

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥

പിന്നീട് ബ്രഹ്മാവ് ആ കമലനേത്രയായ കന്യ തപസ്സു ചെയ്യുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് ചെന്നു. അവളെ കണ്ടിട്ട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।

Verse 32

ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् ॥

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു— ഹേ ഭദ്രേ, ഈ തപസ്സു ഏതു ലക്ഷ്യത്തിനായി? ഉദ്ദേശ്യം നോക്കുമ്പോഴേ ഈ সাধന ശോഭിക്കുന്നു. ഹേ വിശാലനേത്രേ, ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നൻ; ഏതു വരം നിനക്കു തരാം?

Verse 33

सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती ॥

സൃഷ്ടി പറഞ്ഞു— ഹേ ഭഗവൻ, ഒരിടത്ത് മാത്രം നിലകൊണ്ട് എനിക്ക് സുഖമായി നില്ക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിങ്ങളോട് വരം യാചിക്കുന്നു— സർവഗത്വം, അഥവാ എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കാനുള്ള ശേഷി വേണം।

Verse 34

एवमुक्ता तदा तेन सृष्टिः सा कमलेक्षणा । तस्य ह्यङ्के लयं प्राप्ता सा देवी पद्मलोचना । तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्धत ॥

അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ കമലനേത്രയായ സൃഷ്ടിദേവി അവന്റെ മടിയിൽ ലയം പ്രാപിച്ചു. അന്നുമുതൽ ബ്രാഹ്മീ സൃഷ്ടി വർദ്ധിച്ചു വ്യാപിച്ചു।

Verse 35

ब्रह्मणो मानसाः सप्त तेषामन्ये तपोधनाः । तेषामन्ये ततस्त्वन्ये चतुर्द्धा भूतसंग्रहः । सस्थानुजङ्गमानां च सृष्टिः सर्वत्र संस्थिता ॥

ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ഏഴ് മാനസപുത്രന്മാർ ഉദ്ഭവിച്ചു; അവരിൽ ചിലർ തപോധനരായിരുന്നു. അവരിൽ നിന്നും പിന്നെ മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്നും ഭൂതസമൂഹം ചതുര്വിധമായി; സ്ഥാവര-ജംഗമ സൃഷ്ടി എല്ലായിടത്തും സ്ഥാപിതമായി।

Verse 36

यत्किञ्चिद् वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं स्थापितं सृष्ट्या भूतं भव्यं च सर्वदा ॥

ലോകത്തിൽ വാങ്മയമായി—വാക്കായി പ്രകടമാകുന്ന—സ്ഥാവര-ജംഗമ ജഗത്തിൽ ഉള്ളതെല്ലാം സൃഷ്ടിയാൽ സ്ഥാപിതമാണ്; കഴിഞ്ഞതും വരാനിരിക്കുന്നതും സദാ അതുതന്നെ।

Verse 37

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ॥

നാനാധാതുക്കളാൽ വിചിത്രിതമായ രമ്യമായ കൈലാസശിഖരത്തിൽ ത്രിനേത്രനും ശൂലപാണിയുമായ ദേവൻ ദിനംപ്രതി വസിക്കുന്നു।

Verse 38

सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः । गणैः परिवृतो गौर्या महानासीৎ पिनाकधृक् ॥

ഒരു ദിവസം സർവ്വഭൂതങ്ങളാൽ നമസ്കൃതനായ പിനാകധാരി ദേവൻ, ഗൗരിയോടും തന്റെ ഗണങ്ങളോടും കൂടി പരിവൃതനായി മഹിമയിൽ വിരാജിച്ചു।

Verse 39

तत्र सिंहमुखाः केचिद् गणाः नर्दन्ति सिंहवत् । अपरे हस्तिवक्त्राश्च हयवक्त्रास्तथापरे ॥

അവിടെ ചില ഗണങ്ങൾ സിംഹമുഖങ്ങളായി സിംഹത്തെപ്പോലെ ഗർജിച്ചു; മറ്റുചിലർ ഹസ്തിമുഖരും, മറ്റുചിലർ ഹയമുഖരുമായിരുന്നു।

Verse 40

अपरे शिंशुमारास्या अपरे सूकराननाः । अपरेऽश्वामुखा रौद्रा खरास्याजाननास्तथा । छागमत्स्याननाः क्रूरा ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः ॥

ചിലർക്കു ശിംശുമാര (ഡോൾഫിൻ) മുഖം, ചിലർക്കു സൂകരമുഖം; ചിലർ ഭയങ്കരമായ അശ്വമുഖർ; അതുപോലെ ഗർദഭമുഖരും അജമുഖരും. ചിലർ ഛാഗമുഖർ, ചിലർ മത്സ്യമുഖർ—ക്രൂരരൂപമുള്ളവർ; അവർ അനന്തസംഖ്യ, കൈകളിൽ ശസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചവർ.

Verse 41

केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च । हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः ॥

ചിലർ പാടുന്നു, നൃത്തം ചെയ്യുന്നു, ഓടുന്നു, കൈയടിക്കുകയോ ചടക് ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. അവർ ചിരിക്കുന്നു, കിളകിള ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു, ഗർജ്ജിക്കുന്നു—അവർ മഹാബലവാന്മാർ.