Adhyaya 89: The Hierarchy of the Trimūrti and the Manifestation of the Goddess Trikalā

Verse 1

एतेषां कतमो देवः परः को वा अथवा अपरः । एतद्देव ममाचक्ष्व परं कौतूहलं विभो ॥ ८९.२ ॥

ఇవరిలో ఏ దేవుడు పరముడు? మరెవడు గౌణుడు లేదా అపరుడు? హే దేవా, ఇది నాకు చెప్పుము; హే విభో, నా కుతూహలం అత్యంత గాఢమైంది.

Verse 2

तस्याश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने । श्रृणु सर्वाणि चार्वङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ ८९.४ ॥

హే వరాననే, ఆమెకు సంబంధించిన అనేక విధమైన ఆశ్చర్యాలు ఉన్నాయి. హే చార్వంగీ, హే అనఘే, నేను చెప్పుచున్న వాటన్నిటిని వినుము.

Verse 3

धरन्युवाच । परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः । अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम्

ధరణి పలికెను—కొందరు భవుడు (శివుడు)నే పరమాత్మ, పుణ్యస్వరూపమని తెలుసుకొందురు; మరికొందరు హరినే ఈశానుడని చెప్పుదురు; ఇంకొందరు చతుర్ముఖుడు (బ్రహ్మ)నే (పరమమని) భావింతురు।

Verse 4

केचिल्लोष्ठांस्तु सङ्गृह्य युयुधुर्गणनायकाः । अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः । एवं गणसहस्रेण वृतो देवो महेश्वरः ॥

కొంతమంది గణనాయకులు మట్టి ముద్దలను ఏరుకొని యుద్ధము చేసిరి; మరికొందరు బలగర్వముతో మల్లయుద్ధముచే పోరాడిరి. ఈ విధంగా సహస్ర గణములచే వృతుడై దేవుడు మహేశ్వరుడు నిలిచియుండెను।

Verse 5

यावदास्ते स्वयं देव्याः क्रीडन् देववरः स्वयम् । तावद् ब्रह्मा स्वयं देवैरुपायात् सह सत्वरः ॥

దేవశ్రేష్ఠుడు స్వయంగా దేవితో క్రీడిస్తూ ఉన్నంతవరకు, అంతలోనే బ్రహ్మ దేవతలతో కలిసి త్వరగా అక్కడికి వచ్చెను।

Verse 6

तमागतं अथो दृष्ट्वा पूजयित्वा विधानतः । उवाच परमो देवो रुद्रो ब्रह्माणमव्ययम् ॥

ఆయన వచ్చినట్లు చూచి, విధిపూర్వకంగా పూజించి, పరమదేవుడు రుద్రుడు అవ్యయుడైన బ్రహ్మను ఉద్దేశించి పలికెను।

Verse 7

किमागमनकृत्यं ते ब्रह्मन् ब्रूहि ममाचिरम् । किं च देवास्त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ ॥

హే బ్రహ్మన్! నీ రాక యొక్క ఉద్దేశ్యం ఏమిటి? ఆలస్యం లేకుండా నాకు చెప్పుము. అలాగే దేవతలు కూడా తొందరగా నా సన్నిధికి ఎందుకు వచ్చారు?

Verse 8

ब्रह्मोवाच । अस्त्यन्धको महादैत्यस्तेन सर्वे दिवौकसः । अर्दिता मत्समीपं तु बुद्ध्वा मां शरणैषिणः ॥

బ్రహ్ముడు పలికెను—అంధకుడు అనే మహాదైత్యుడు ఉన్నాడు; అతని చేత స్వర్గవాసులందరూ బాధింపబడ్డారు. అది తెలిసి వారు నా సమీపానికి శరణార్థులై వచ్చారు।

Verse 9

ततश्चैते मया सर्वे प्रोक्ता देवा भवं प्रति । गच्छाम इति देवेश ततस्त्वेते समागताः ॥

అప్పుడు నేను ఈ దేవతలందరితో—‘హే దేవేశ! భవుని వద్దకు వెళ్లుదాం’ అని చెప్పితిని. అందుకే వీరంతా ఇక్కడ సమాగమించారు।

Verse 10

एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा वीक्षां चक्रे पिनाकिनम् । नारायणं च मनसा सस्मार परमेश्वरम् । ततो नारायणो देवो द्वाभ्यां मध्ये व्यवस्थितः ॥

ఇట్లు పలికి స్వయంగా బ్రహ్మ పినాకధారి (శివుడు) వైపు దృష్టి పెట్టి, మనసులో పరమేశ్వరుడైన నారాయణుని స్మరించాడు. అప్పుడు దేవ నారాయణుడు ఆ ఇద్దరి మధ్య నిలిచాడు.

Verse 11

ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ॥

అప్పుడు బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు ఏకభావమై ఒకటయ్యారు. ఆనందంతో నిండినవారై వారు సూక్ష్మదృష్టితో పరస్పరం ఒకరినొకరు చూశారు.

Verse 12

ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायता । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ॥

అప్పుడు వారి త్రివిధ దృష్టి ఏకమై ఒక్కటిగా మారింది. ఆ ఏకదృష్టి నుండి దివ్యరూపిణి అయిన ఒక కన్య ఉద్భవించింది.

Verse 13

नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ॥

ఆమె నీలకమల దళంలా శ్యామవర్ణంతో, నల్లగా వంకర జుట్టుతో ఉండెను. ఆమె ముక్కు సుగుణంగా, నుదురు అందంగా, ముఖం మనోహరంగా, నడవడిక సుస్థిరంగా ఉండెను.

Verse 14

अथ तां दृष्ट्वा कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः का असि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ॥

అప్పుడు ఆ కన్యను చూచి బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు పలికారు—“శుభే! నీవెవరు? చెప్పుము; నీ వివేకపూర్వక కార్యమేమిటి?”

Verse 15

त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाता अस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुष्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ॥

ఆ కన్య త్రివర్ణమయినది—కృష్ణ, శుక్ల, పీతాభ వర్ణాలతో. ఆమె పలికింది—“హే సత్తములారా, మీ దృష్టియోగశక్తి వల్లనే నేను జన్మించాను. నన్ను గుర్తించరా—సుష్రోణీ, మీ స్వయంపరమేశ్వరీ శక్తిని?”

Verse 16

ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्या अस्तुष्टा वरं ददुः । नाम्ना असि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा ॥

అప్పుడు బ్రహ్మాది దేవతలు ఆమెపై ప్రసన్నులై వరమిచ్చారు—“హే దేవీ, నీ నామం త్రికలా; నీవు సర్వదా విశ్వాన్ని రక్షించు.”

Verse 17

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च ॥

హే అనఘే, నీకు మరికొన్ని నామాలు కూడా కలుగుతాయి. హే మహాభాగే, అవి నీ గుణాల నుండి ఉద్భవించి సమస్త సిద్ధులను ప్రసాదించేవిగా ఉంటాయి.

Verse 18

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णा असि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् ॥

ఇంకొక కారణం ఉంది, హే దేవీ, హే వరాననే: నీవు త్రివర్ణావు; కాబట్టి మూడు వర్ణాలతో నీ స్వంత త్రివిధ మూర్తిని త్వరగా నిర్మించు.

Verse 19

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह ॥

దేవతలు ఇలా చెప్పగా ఆమె అప్పుడే తన దేహాన్ని త్రివిధంగా చేసింది—శ్వేత, రక్త, కృష్ణ—మరియు త్రిమూర్తిత్వాన్ని పొందింది.

Verse 20

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुष्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः ॥

ఆ శుభమైన బ్రాహ్మీ మూర్తి ద్వారానే ఆమె నిజంగా ప్రజలను సృష్టిస్తుంది. సౌమ్యరూపంతో సుష్రోణి దేవి బ్రహ్మసృష్టి విధానానుసారం సృజనాన్ని నిర్వహిస్తుంది॥

Verse 21

या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्यते ॥

ఎరుపు వర్ణంతో సురూపిణి, సన్నని నడుము కలది, శంఖచక్రధారిణి అయిన ఆ దేవి ‘వైష్ణవీ’ కళగా స్మరించబడుతుంది. ఆమె సమస్త విశ్వాన్ని పరిరక్షించి ‘విష్ణుమాయ’ అని కీర్తింపబడుతుంది॥

Verse 22

या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् ॥

కృష్ణవర్ణంతో ఉన్న, త్రిశూలధారిణి అయిన రౌద్రీ మూర్తి—భయంకర దంష్ట్రలతో కూడిన ఆ దేవి నిజంగా జగత్తును సంహరిస్తుంది॥

Verse 23

श्रीवराह उवाच । परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः । तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः ॥

శ్రీవరాహుడు పలికెను—పరమదేవుడు నారాయణుడు; ఆయన నుండే చతుర్ముఖుడు (బ్రహ్మ) జన్మించాడు. అతనినుండే, ఓ దేవీ, రుద్రుడు ఉద్భవించి సర్వజ్ఞత్వాన్ని పొందాడు॥

Verse 24

या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी । सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा । सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत ॥

బ్రహ్ముని నుండి ఉద్భవించిన ఆ దేవి ‘సృష్టి’ శ్వేతవర్ణంతో ప్రకాశవంతంగా ఉండెను. ఆమె మహాభాగ్యశాలిని కన్య, విశాల కమలదళసమాన నేత్రాలది; వెంటనే బ్రహ్ముని సంబోధించి అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమైంది॥

Verse 25

साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत्तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती ॥

అంతర్హితమై వరదాయిని దేవి శ్వేతపర్వతానికి వెళ్లింది; సర్వత్ర గమనశక్తిని కోరుతూ మహత్తరమైన, తీవ్రమైన తపస్సు చేయుటకు।

Verse 26

या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुष्चरम् ॥

వైష్ణవీ అయిన ఆ కన్య కేశవుని అనుమతి పొందిన తరువాత మందరాద్రికి వెళ్లింది; అత్యంత దుష్కరమైన పరమ తపస్సు చేయుటకు।

Verse 27

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा ॥

కృష్ణవర్ణా, విశాలాక్షి, రౌద్రీ, దంష్ట్రలతో భయంకరమైన ఆమె—అయినా శుభస్వరూపిణి—శ్రేష్ఠ నీలపర్వతానికి తపస్సు చేయుటకు వెళ్లింది।

Verse 28

अथ कालेन महता प्रजाः स्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् ॥

అనంతరం చాలా కాలం గడిచిన తరువాత ప్రజాపతి ప్రజలను సృష్టించుట ప్రారంభించాడు; సృష్టి చేస్తూ ఉండగా అతని బలం పెరిగింది।

Verse 29

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसि प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्ध्धते प्रजा ॥

కానీ బ్రహ్ముని మానససంతానం పెరగనప్పుడు, ఆయన ఆలోచించాడు—‘నాకు ఏమైంది? ప్రజలు యథావిధిగా ఎందుకు వృద్ధి చెందడం లేదు?’

Verse 30

ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ॥

అప్పుడు బ్రహ్మ యోగాభ్యాసముచే హృదయంలో ధ్యానించాడు. ఆలోచిస్తూ దేవుడు శ్వేతపర్వతమున మహాతపస్సు చేస్తున్న, తపస్సుతో పాపకల్మషాలు దగ్ధమైన ఆ కన్యను గ్రహించాడు।

Verse 31

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥

తర్వాత బ్రహ్మ ఆ కమలాక్షి కన్య తపస్సు చేస్తున్న చోటికి వెళ్లాడు. ఆమెను చూసి ఈ మాటలు పలికాడు।

Verse 32

ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् ॥

బ్రహ్మ అన్నాడు— ఓ భద్రే, ఈ తపస్సు ఏ ప్రయోజనార్థం? లక్ష్యాన్ని పరిశీలిస్తేనే ఈ సాధన శోభిస్తుంది. ఓ విశాలాక్షి, నేను నీపై ప్రసన్నుడను; నీకు ఏ వరం ఇవ్వగలను?

Verse 33

सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती ॥

సృష్టి చెప్పింది— ఓ భగవన్, ఒకే చోట ఉండి నేను సులభంగా నిలువలేను. అందుకే నేను మీ వద్ద వరం కోరుతున్నాను— సర్వగత్వం, అంటే ఎక్కడికైనా వెళ్లగల సామర్థ్యం కావాలి।

Verse 34

एवमुक्ता तदा तेन सृष्टिः सा कमलेक्षणा । तस्य ह्यङ्के लयं प्राप्ता सा देवी पद्मलोचना । तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्धत ॥

అతడు అలా చెప్పినప్పుడు ఆ కమలాక్షి సృష్టి దేవి అతని ఒడిలో లయాన్ని పొందింది. ఆ కాలం నుంచే బ్రాహ్మీ సృష్టి వృద్ధి చెంది విస్తరించింది।

Verse 35

ब्रह्मणो मानसाः सप्त तेषामन्ये तपोधनाः । तेषामन्ये ततस्त्वन्ये चतुर्द्धा भूतसंग्रहः । सस्थानुजङ्गमानां च सृष्टिः सर्वत्र संस्थिता ॥

బ్రహ్మ నుండి ఏడు మానసపుత్రులు జన్మించారు; వారిలో కొందరు తపోధనులు. వారి నుండి, తరువాత ఇతరుల నుండి, భూతసమూహం నాలుగు విధాలుగా ఏర్పడింది; స్థావర-జంగమ సృష్టి సర్వత్ర స్థాపితమైంది।

Verse 36

यत्किञ्चिद् वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं स्थापितं सृष्ट्या भूतं भव्यं च सर्वदा ॥

లోకంలో వాంగ్మయంగా—వాక్కుగా వ్యక్తమయ్యే—స్థావర-జంగమ జగత్తులో ఉన్నదంతా సృష్టిచే స్థాపించబడింది; గతమైనదీ, భవిష్యమైనదీ సర్వకాలములలో అదే।

Verse 37

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ॥

నానా ధాతువులతో విచిత్రంగా అలంకరించబడిన రమ్యమైన కైలాస శిఖరంపై త్రినేత్రుడు, శూలపాణి దేవుడు ప్రతిదినం నివసిస్తాడు।

Verse 38

सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः । गणैः परिवृतो गौर्या महानासीৎ पिनाकधृक् ॥

ఒక దినమున సర్వభూతులచే నమస్కరింపబడే పినాకధారి దేవుడు, గౌరీతోను తన గణములతోను పరివృతుడై మహిమతో విరాజిల్లెను।

Verse 39

तत्र सिंहमुखाः केचिद् गणाः नर्दन्ति सिंहवत् । अपरे हस्तिवक्त्राश्च हयवक्त्रास्तथापरे ॥

అక్కడ కొందరు గణులు సింహముఖులై సింహంలా గర్జించుచుండిరి; మరికొందరు హస్తిముఖులు, ఇంకొందరు హయముఖులు।

Verse 40

अपरे शिंशुमारास्या अपरे सूकराननाः । अपरेऽश्वामुखा रौद्रा खरास्याजाननास्तथा । छागमत्स्याननाः क्रूरा ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः ॥

కొంతమందికి శింశుమార (డాల్ఫిన్) ముఖాలు, కొంతమందికి సూకర ముఖాలు; మరికొందరు రౌద్రంగా అశ్వముఖులు, అలాగే గర్దభముఖులు, అజముఖులు. కొందరు ఛాగముఖులు, కొందరు మత్స్యముఖులు—క్రూరాకారులు; వారు అనేకులు, చేతుల్లో శస్త్రాలు ధరించినవారు.

Verse 41

केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च । हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः ॥

కొంతమంది పాడుతారు, నర్తిస్తారు, పరుగెత్తుతారు మరియు చప్పట్లు కొడతారు లేదా చటుక్కున శబ్దం చేస్తారు. వారు నవ్వుతారు, కిలకిలలాడుతారు, గర్జిస్తారు—వారు మహాబలవంతులు.