Adhyaya 89: The Hierarchy of the Trimūrti and the Manifestation of the Goddess Trikalā

Verse 1

एतेषां कतमो देवः परः को वा अथवा अपरः । एतद्देव ममाचक्ष्व परं कौतूहलं विभो ॥ ८९.२ ॥

यांपैकी कोणता देव सर्वोच्च आहे, आणि कोण गौण अथवा कनिष्ठ? हे देवा, मला हे सांग; हे विभो, माझे कुतूहल अत्यंत तीव्र आहे.

Verse 2

तस्याश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने । श्रृणु सर्वाणि चार्वङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ ८९.४ ॥

हे वरानने, तिच्याविषयी अनेक व विविध आश्चर्ये आहेत. हे चार्वङ्गी, हे अनघे, मी सांगत आहे ते सर्व ऐक.

Verse 3

धरन्युवाच । परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः । अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम्

धरणी म्हणाली—काही जण भव (शिव) यालाच परमात्मा, पुण्यस्वरूप मानतात; काही हरिलाच ईशान म्हणतात; तर काही चतुर्मुख (ब्रह्मा) यालाच (परम) मानतात।

Verse 4

केचिल्लोष्ठांस्तु सङ्गृह्य युयुधुर्गणनायकाः । अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः । एवं गणसहस्रेण वृतो देवो महेश्वरः ॥

काही गणनायक मातीचे ढेकळे गोळा करून युद्ध करू लागले; तर काही बलाच्या गर्वाने मल्लयुद्धाने भिडले. अशा रीतीने हजारो गणांनी वेढलेला देव महेश्वर उभा होता।

Verse 5

यावदास्ते स्वयं देव्याः क्रीडन् देववरः स्वयम् । तावद् ब्रह्मा स्वयं देवैरुपायात् सह सत्वरः ॥

जोपर्यंत देवश्रेष्ठ स्वतः देवीसह क्रीडा करीत होता, तोपर्यंत ब्रह्मा देवांसह त्वरेने तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 6

तमागतं अथो दृष्ट्वा पूजयित्वा विधानतः । उवाच परमो देवो रुद्रो ब्रह्माणमव्ययम् ॥

त्यांचे आगमन पाहून आणि विधिपूर्वक पूजन करून, परम देव रुद्र अव्यय ब्रह्म्यास म्हणाला।

Verse 7

किमागमनकृत्यं ते ब्रह्मन् ब्रूहि ममाचिरम् । किं च देवास्त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ ॥

हे ब्रह्मन्! तुझ्या येण्याचे प्रयोजन काय? मला विलंब न करता सांग. आणि हे देवही घाईघाईने माझ्या सन्निध का आले आहेत?

Verse 8

ब्रह्मोवाच । अस्त्यन्धको महादैत्यस्तेन सर्वे दिवौकसः । अर्दिता मत्समीपं तु बुद्ध्वा मां शरणैषिणः ॥

ब्रह्मा म्हणाला—अंधक नावाचा एक महादैत्य आहे; त्याने सर्व स्वर्गवासी पीडित झाले आहेत. हे जाणून ते माझ्याकडे शरण मागण्यासाठी आले आहेत।

Verse 9

ततश्चैते मया सर्वे प्रोक्ता देवा भवं प्रति । गच्छाम इति देवेश ततस्त्वेते समागताः ॥

मग मी या सर्व देवांना म्हणालो—‘हे देवेश! आपण भवाकडे जाऊया।’ म्हणूनच हे येथे एकत्र आले आहेत।

Verse 10

एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा वीक्षां चक्रे पिनाकिनम् । नारायणं च मनसा सस्मार परमेश्वरम् । ततो नारायणो देवो द्वाभ्यां मध्ये व्यवस्थितः ॥

असे बोलून स्वयं ब्रह्मदेवांनी पिनाकधारी (शिव) यांच्याकडे दृष्टि केली आणि मनाने परमेश्वर नारायणाचे स्मरण केले. तेव्हा देव नारायण त्या दोघांच्या मध्ये स्थित झाले.

Verse 11

ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ॥

त्यानंतर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर एकभावाने एकत्र झाले. आनंदयुक्त होऊन त्यांनी सूक्ष्मदृष्टीने परस्परांकडे पाहिले.

Verse 12

ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायता । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ॥

त्यानंतर त्यांची त्रिविध दृष्टि एकरूप होऊन एकच झाली. त्या एकत्रित दृष्टितून दिव्यरूपिणी एक कुमारी उत्पन्न झाली.

Verse 13

नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ॥

ती निळ्या कमळाच्या पाकळीसारखी श्यामवर्णी होती; तिचे केस काळे व कुरळे होते. तिची नाकी सुबक, कपाळ सुंदर, मुख मनोहर आणि तिची मुद्रा स्थिर व सुस्थित होती.

Verse 14

अथ तां दृष्ट्वा कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः का असि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ॥

मग त्या कन्येला पाहून ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर म्हणाले—“हे शुभे, तू कोण आहेस? सांग; तुझे विवेकयुक्त कार्य काय आहे?”

Verse 15

त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाता अस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुष्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ॥

ती कुमारी त्रिवर्णा होती—कृष्ण, श्वेत आणि पीताभ। ती म्हणाली—“हे सत्तमांनो, तुमच्या दृष्टियोगाच्या सामर्थ्याने मी उत्पन्न झाले आहे. मला ओळखत नाही का—सुष्रोणी, तुमचीच परमेश्वरी शक्ती?”

Verse 16

ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्या अस्तुष्टा वरं ददुः । नाम्ना असि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा ॥

मग ब्रह्मा आदी देव तिच्यावर प्रसन्न होऊन वर देऊ लागले—“हे देवी, तुझे नाव त्रिकला आहे; तू सदैव विश्वाचे रक्षण कर.”

Verse 17

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च ॥

हे अनघे, तुझी आणखीही नावे होतील। हे महाभागे, ती तुझ्या गुणांपासून उत्पन्न होऊन सर्व सिद्धी देणारी असतील.

Verse 18

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णा असि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् ॥

आणखी एक कारण आहे, हे देवी, हे वरानने: तू त्रिवर्णा आहेस; म्हणून तीन वर्णांनी आपली त्रिविध मूर्ती लवकर प्रकट कर.

Verse 19

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह ॥

देवांनी असे सांगितल्यावर तिने तेव्हा आपले शरीर त्रिविध केले—श्वेत, रक्त आणि कृष्ण—आणि ती त्रिमूर्तित्वास प्राप्त झाली.

Verse 20

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुष्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः ॥

ती शुभ ब्राह्मी मूर्ती—तिच्याच द्वारे ती निश्चयाने प्रजांची सृष्टी करते. सौम्य रूप धारण करून सुष्रोणी देवी ब्रह्माच्या सृष्टी-विधानानुसार सर्जन करते॥

Verse 21

या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्यते ॥

जी रक्तवर्णा, सुरूपा व तनुमध्यमा आहे, शंख-चक्र धारण करणारी ती देवी ‘वैष्णवी’ कला म्हणून स्मरणात आहे. तीच सकल विश्वाचे पालन करते आणि ‘विष्णुमाया’ म्हणून कीर्तिली जाते॥

Verse 22

या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् ॥

जी कृष्णवर्णा आहे—त्रिशूलधारिणी रौद्री मूर्ती—भयानक दंष्ट्रा असलेली ती देवी निश्चयाने जगताचा संहार करते॥

Verse 23

श्रीवराह उवाच । परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः । तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः ॥

श्रीवराह म्हणाले—परम देव नारायण आहेत; त्यांच्यापासून चतुर्मुख (ब्रह्मा) उत्पन्न झाला. त्याच्यापासून, हे देवी, रुद्र प्रकट झाला आणि तो सर्वज्ञता प्राप्त झाला॥

Verse 24

या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी । सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा । सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत ॥

ब्रह्मापासून उत्पन्न झालेली ती ‘सृष्टी’ देवी श्वेतवर्णा व तेजस्विनी होती. ती महाभागा कुमारी, विशाल कमळपानासारख्या नेत्रांची; तिने तत्क्षणी ब्रह्माला संबोधून तेथेच अंतर्धान पावली॥

Verse 25

साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत्तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती ॥

अंतर्हित होऊन वरदायिनी देवी श्वेतपर्वतास गेली; सर्वत्र गमनशक्तीची इच्छा धरून महान् व तीव्र तप करण्यासाठी।

Verse 26

या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुष्चरम् ॥

जी वैष्णवी कुमारी होती, तिने केशवाची अनुमती घेऊन मंदराद्रीस प्रस्थान केले, परम दुष्कर तप करण्यासाठी।

Verse 27

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा ॥

जी कृष्णवर्णा, विशालाक्षी, रौद्री व दंष्ट्रांनी भयावह होती—तरीही शुभा अशी ती श्रेष्ठ नीलपर्वतावर तप करण्यास गेली।

Verse 28

अथ कालेन महता प्रजाः स्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् ॥

मग दीर्घ काळानंतर प्रजापतीने प्रजांची सृष्टी आरंभिली; आणि सृष्टी करत असता त्याचे बल वाढत गेले।

Verse 29

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसि प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्ध्धते प्रजा ॥

परंतु जेव्हा ब्रह्म्याची मानसप्रजा वाढली नाही, तेव्हा तो विचार करू लागला—‘माझ्या बाबतीत हे काय, की प्रजा जशी वाढायला हवी तशी वाढत नाही?’

Verse 30

ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ॥

त्यानंतर ब्रह्मदेवांनी योगाभ्यासाने हृदयात ध्यान केले. चिंतन करता करता देवांना श्वेतपर्वतावर महातप करणारी, तपाने कल्मष दग्ध झालेली ती कन्या ज्ञात झाली।

Verse 31

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥

मग ब्रह्मदेव तेथे गेले जिथे ती कमलनेत्रा कन्या तप करीत होती. तिला पाहून त्यांनी हे वचन उच्चारले।

Verse 32

ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् ॥

ब्रह्मा म्हणाले— हे भद्रे, हे तप कशासाठी केले जाते? उद्दिष्ट पाहूनच हे साधन शोभते. हे विशालाक्षि, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तुला कोणता वर देऊ?

Verse 33

सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती ॥

सृष्टि म्हणाली— हे भगवन्, एका ठिकाणीच राहून मला सहजपणे स्थिर राहवत नाही. म्हणून मी तुमच्याकडे वर मागते— सर्वगत्व, म्हणजे सर्वत्र जाण्याची क्षमता मला हवी आहे।

Verse 34

एवमुक्ता तदा तेन सृष्टिः सा कमलेक्षणा । तस्य ह्यङ्के लयं प्राप्ता सा देवी पद्मलोचना । तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्धत ॥

त्याने असे म्हटल्यावर ती कमलनेत्रा सृष्टिदेवी त्याच्या अंकात लय पावली. त्या काळापासून ब्राह्मी सृष्टी वाढत व विस्तारत गेली।

Verse 35

ब्रह्मणो मानसाः सप्त तेषामन्ये तपोधनाः । तेषामन्ये ततस्त्वन्ये चतुर्द्धा भूतसंग्रहः । सस्थानुजङ्गमानां च सृष्टिः सर्वत्र संस्थिता ॥

ब्रह्म्यापासून सात मानसपुत्र उत्पन्न झाले; त्यांपैकी काही तपोधन होते. त्यांच्यापासून व पुढे इतरांपासून भूतसमूह चतुर्विध झाला; स्थावर व जंगम सृष्टी सर्वत्र प्रतिष्ठित झाली।

Verse 36

यत्किञ्चिद् वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं स्थापितं सृष्ट्या भूतं भव्यं च सर्वदा ॥

लोकेत जे काही वाङ्मय—म्हणजे वाणीने व्यक्त—स्थावर-जंगम जगत आहे, ते सर्व सृष्टीने स्थापित केले आहे; जे झाले आहे व जे होणार आहे, ते सर्वदा तसेच आहे।

Verse 37

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ॥

नानाधातूंनी विचित्र झालेल्या रम्य कैलासशिखरावर त्रिनेत्र, शूलपाणि देव दररोज वास करतात।

Verse 38

सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः । गणैः परिवृतो गौर्या महानासीৎ पिनाकधृक् ॥

एका दिवशी सर्वभूतांनी नमस्कार केलेला पिनाकधारी देव, गौरीसह व गणांनी परिवेष्टित होऊन महान वैभवाने विराजमान होता।

Verse 39

तत्र सिंहमुखाः केचिद् गणाः नर्दन्ति सिंहवत् । अपरे हस्तिवक्त्राश्च हयवक्त्रास्तथापरे ॥

तेथे काही गण सिंहमुखाचे होते व सिंहासारखे गर्जत होते; काही इतर हस्तिमुखाचे, आणि काही इतर अश्वमुखाचे होते।

Verse 40

अपरे शिंशुमारास्या अपरे सूकराननाः । अपरेऽश्वामुखा रौद्रा खरास्याजाननास्तथा । छागमत्स्याननाः क्रूरा ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः ॥

काहींची मुखे शिंशुमार (डॉल्फिन)सारखी, काहींची सूकरमुखी; काही रौद्र अश्वमुखी, तसेच खरमुखी व अजामुखी. काही छागमुखी, काही मत्स्यमुखी—क्रूर रूपाचे; ते अनंत असून हातात शस्त्रे धारण करतात.

Verse 41

केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च । हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः ॥

काही गातात, नाचतात, धावतात आणि टाळ्या वाजवतात किंवा चटख आवाज करतात. ते हसतात, किलकिलाट करतात आणि गर्जना करतात—ते महाबली आहेत.