Adhyaya 89: The Hierarchy of the Trimūrti and the Manifestation of the Goddess Trikalā

Verse 1

एतेषां कतमो देवः परः को वा अथवा अपरः । एतद्देव ममाचक्ष्व परं कौतूहलं विभो ॥ ८९.२ ॥

આમાંથી કયો દેવ પરમ છે, અને કયો પછી ગૌણ અથવા અપાર છે? હે દેવ, મને આ કહો; હે વિભો, મારી જિજ્ઞાસા અત્યંત ઊંડી છે.

Verse 2

तस्याश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने । श्रृणु सर्वाणि चार्वङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ ८९.४ ॥

હે સુંદરમુખી, તેના વિષે અનેક અને વિવિધ આશ્ચર્યો છે. હે મનોહર અંગવાળી, હે નિષ્પાપે, હું કહું છું તે બધું સાંભળો.

Verse 3

धरन्युवाच । परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः । अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम्

ધરતી બોલી—કેટલાક લોકો ભવ (શિવ)ને પરમાત્મા અને પુણ્યસ્વરૂપ માને છે; બીજા કેટલાક હરિને ઈશાન કહે છે; અને કેટલાક ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા)ને (પરમ) માને છે।

Verse 4

केचिल्लोष्ठांस्तु सङ्गृह्य युयुधुर्गणनायकाः । अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः । एवं गणसहस्रेण वृतो देवो महेश्वरः ॥

કેટલાક ગણનાયકો માટીના ઢેલા ભેગા કરીને યુદ્ધ કરવા લાગ્યા; અને કેટલાક બળના ગર્વથી મલ્લયુદ્ધ દ્વારા લડ્યા. આ રીતે હજારો ગણોથી ઘેરાયેલો દેવ મહેશ્વર ઊભો રહ્યો।

Verse 5

यावदास्ते स्वयं देव्याः क्रीडन् देववरः स्वयम् । तावद् ब्रह्मा स्वयं देवैरुपायात् सह सत्वरः ॥

જ્યાં સુધી દેવશ્રેષ્ઠ સ્વયં દેવી સાથે ક્રીડા કરતા રહ્યા, ત્યાં સુધી બ્રહ્મા દેવતાઓ સાથે ત્વરાથી ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 6

तमागतं अथो दृष्ट्वा पूजयित्वा विधानतः । उवाच परमो देवो रुद्रो ब्रह्माणमव्ययम् ॥

તેમના આગમનને જોઈ અને વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને, પરમ દેવ રુદ્રે અવિનાશી બ્રહ્માને કહ્યું।

Verse 7

किमागमनकृत्यं ते ब्रह्मन् ब्रूहि ममाचिरम् । किं च देवास्त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ ॥

હે બ્રહ્મન! તારા આવવાનો હેતુ શું છે? વિલંબ વિના મને કહો. અને દેવતાઓ પણ ઉતાવળથી મારી સમક્ષ કેમ આવ્યા છે?

Verse 8

ब्रह्मोवाच । अस्त्यन्धको महादैत्यस्तेन सर्वे दिवौकसः । अर्दिता मत्समीपं तु बुद्ध्वा मां शरणैषिणः ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—અંધક નામનો એક મહાદૈત્ય છે; તેના દ્વારા સ્વર્ગવાસીઓ બધા પીડિત થયા છે. આ જાણીને તેઓ મારી પાસે શરણ માંગવા આવ્યા છે।

Verse 9

ततश्चैते मया सर्वे प्रोक्ता देवा भवं प्रति । गच्छाम इति देवेश ततस्त्वेते समागताः ॥

પછી મેં આ બધા દેવોને કહ્યું—‘હે દેવેશ! આપણે ભવ પાસે જઈએ.’ તેથી જ તેઓ અહીં એકત્ર થયા છે।

Verse 10

एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा वीक्षां चक्रे पिनाकिनम् । नारायणं च मनसा सस्मार परमेश्वरम् । ततो नारायणो देवो द्वाभ्यां मध्ये व्यवस्थितः ॥

આવું કહીને સ્વયં બ્રહ્માએ પિનાકધારી (શિવ) તરફ દૃષ્ટિ કરી અને મનમાં પરમેશ્વર નારાયણનું સ્મરણ કર્યું. ત્યારબાદ દેવ નારાયણ તે બંનેની વચ્ચે સ્થિત થયો.

Verse 11

ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ॥

ત્યારે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર એકભાવથી એકત્ર થયા. આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ તેમણે સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિથી પરસ્પર એકબીજાને નિહાળ્યા.

Verse 12

ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायता । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ॥

પછી તેમની ત્રિવિધ દૃષ્ટિ એકરૂપ બની એક જ થઈ ગઈ. તે એકીકૃત દૃષ્ટિમાંથી દિવ્યરૂપિણી એક કન્યા પ્રગટ થઈ.

Verse 13

नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ॥

તે નીલ કમળના પાંદડાં જેવી શ્યામવર્ણી હતી; તેના વાળ કાળા અને વાંકરા હતા. તેની નાસિકા સુઘડ, લલાટ સુંદર, મુખ મનોહર અને તેની ભંગિમા સુસ્થિર તથા સુપ્રતિષ્ઠિત હતી.

Verse 14

अथ तां दृष्ट्वा कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः का असि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ॥

પછી તે કન્યાને જોઈને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરે કહ્યું—“હે શુભે! તું કોણ છે? કહો; તારો વિવેકપૂર્ણ કાર્ય શું છે?”

Verse 15

त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाता अस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुष्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ॥

એ કન્યા ત્રિવર્ણા હતી—કૃષ્ણ, શુક્લ અને પીતાભ। તેણે કહ્યું—“હે સત્તમાઓ, તમારી દૃષ્ટિ-યોગશક્તિથી હું ઉત્પન્ન થઈ છું. શું તમે મને ઓળખતા નથી—સુષ્રોણી, તમારી પોતાની પરમેશ્વરી શક્તિ?”

Verse 16

ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्या अस्तुष्टा वरं ददुः । नाम्ना असि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा ॥

પછી બ્રહ્મા આદિ દેવો તેણીથી પ્રસન્ન થઈ વર આપ્યો—“હે દેવી, તું નામે ત્રિકલા છે; તું સર્વદા વિશ્વનું રક્ષણ કર.”

Verse 17

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च ॥

હે અનઘે, તારા અન્ય નામો પણ થશે. હે મહાભાગે, તે તારા ગુણોમાંથી ઉત્પન્ન થઈ સર્વ સિદ્ધિ કરનારાં બનશે.

Verse 18

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णा असि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् ॥

અને બીજું કારણ છે, હે દેવી, હે વરાનને: તું ત્રિવર્ણા છે; તેથી ત્રણ વર્ણોથી તારી પોતાની ત્રિવિધ મૂર્તિ ઝડપથી રચ।

Verse 19

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह ॥

દેવોએ એમ કહ્યે પછી તેણીએ ત્યારે પોતાનું શરીર ત્રિવિધ કર્યું—શુક્લ, રક્ત અને કૃષ્ણ—અને ત્રિમૂર્તિત્વને પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 20

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुष्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः ॥

એ શુભ બ્રાહ્મી મૂર્તિ દ્વારા જ તે નિશ્ચયે પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કરે છે. સૌમ્ય રૂપ ધારણ કરીને સુશ્રોણી દેવી બ્રહ્માની સૃષ્ટિ-વિધિ અનુસાર સર્જન કરે છે॥

Verse 21

या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्यते ॥

જે રક્તવર્ણા, સુરૂપા અને તનુમધ્યમા છે, શંખ-ચક્ર ધારણ કરનાર તે દેવી ‘વૈષ્ણવી’ કલા તરીકે સ્મરાય છે. તે સમગ્ર વિશ્વનું પાલન કરે છે અને ‘વિષ્ણુમાયા’ તરીકે કીર્તિત છે॥

Verse 22

या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् ॥

જે કૃષ્ણવર્ણા છે—ત્રિશૂલધારિણી રૌદ્રી મૂર્તિ—ભયંકર દંષ્ટ્રાવાળી તે દેવી નિશ્ચયે જગતનો સંહાર કરે છે॥

Verse 23

श्रीवराह उवाच । परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः । तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—પરમ દેવ નારાયણ છે; તેમના પરથી ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા) જન્મ્યા. તેમના પરથી, હે દેવી, રુદ્ર પ્રગટ થયા અને તેમણે સર્વજ્ઞતા પ્રાપ્ત કરી॥

Verse 24

या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी । सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा । सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत ॥

બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન થયેલી તે ‘સૃષ્ટિ’ દેવી શ્વેતવર્ણા અને તેજસ્વી હતી. તે મહાભાગા કુમારી, વિશાળ કમળપાંખડી સમાન નેત્રોવાળી; તરત જ બ્રહ્માને સંબોધીને ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગઈ॥

Verse 25

साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत्तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती ॥

અંતર્હિત થઈ વરદાયિની દેવી શ્વેતપર્વત પર ગઈ; સર્વત્ર ગમનશક્તિ ઇચ્છીને મહાન્ અને તીવ્ર તપ કરવા માટે।

Verse 26

या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुष्चरम् ॥

વૈષ્ણવી એવી કુમારીએ કેશવની અનુમતિ મેળવી મન્દરાદ્રિ પર ગઈ; પરમ દुष્કર તપ કરવા માટે।

Verse 27

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा ॥

જે કૃષ્ણવર્ણા, વિશાલનેત્રા, રૌદ્રી અને દંષ્ટ્રાઓથી ભયંકર હતી—તથાપિ શુભા એવી તે શ્રેષ્ઠ નીલપર્વત પર તપ કરવા ગઈ।

Verse 28

अथ कालेन महता प्रजाः स्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् ॥

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા બાદ પ્રજાપતિએ પ્રજાઓની સૃષ્ટિ આરંભી; અને સૃષ્ટિ કરતાં કરતાં ત્યારે તેનું બળ વધતું ગયું।

Verse 29

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसि प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्ध्धते प्रजा ॥

પરંતુ જ્યારે બ્રહ્માની માનસિક પ્રજા વધતી ન હતી, ત્યારે તેણે વિચાર્યું—‘મારા વિષે આ શું છે કે પ્રજા જેવી વધવી જોઈએ તેવી વધતી નથી?’

Verse 30

ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ॥

ત્યાર પછી બ્રહ્માએ યોગાભ્યાસથી હૃદયમાં ધ્યાન કર્યું. વિચાર કરતાં દેવને શ્વેતપર્વતે મહાતપ કરનારી, તપથી દગ્ધ કલ્મષવાળી તે કન્યા જાણી પડી।

Verse 31

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥

પછી બ્રહ્મા ત્યાં ગયા જ્યાં તે કમલનેત્રા કન્યા તપ કરી રહી હતી. તેને જોઈને તેમણે આ વચન કહ્યું।

Verse 32

ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું— હે ભદ્રે, આ તપ શા માટે કરવામાં આવે છે? હેતુ વિચારીએ તો જ આ સાધના શોભે છે. હે વિશાલાક્ષિ, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તને કયો વર આપું?

Verse 33

सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती ॥

સૃષ્ટિએ કહ્યું— હે ભગવન, એક જ સ્થાને રહીને હું સહજ રીતે રહી શકતી નથી. તેથી હું આપ પાસે વર માગું છું— સર્વગત્વ, એટલે સર્વત્ર ગમન કરવાની શક્તિ ઇચ્છું છું।

Verse 34

एवमुक्ता तदा तेन सृष्टिः सा कमलेक्षणा । तस्य ह्यङ्के लयं प्राप्ता सा देवी पद्मलोचना । तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्धत ॥

તે એમ કહ્યા પછી તે કમલનેત્રા સૃષ્ટિ દેવી તેના અંકમાં લય પામી. તે સમયથી બ્રાહ્મી સૃષ્ટિ વધતી અને વિસ્તરતી ગઈ।

Verse 35

ब्रह्मणो मानसाः सप्त तेषामन्ये तपोधनाः । तेषामन्ये ततस्त्वन्ये चतुर्द्धा भूतसंग्रहः । सस्थानुजङ्गमानां च सृष्टिः सर्वत्र संस्थिता ॥

બ્રહ્મામાંથી સાત માનસપુત્રો ઉત્પન્ન થયા; તેમામાં કેટલાક તપોધન હતા. તેમમાંથી અને પછી અન્યોથી ભૂતસમૂહ ચતુર્વિધ થયો; સ્થાવર તથા જંગમ સૃષ્ટિ સર્વત્ર પ્રતિષ્ઠિત થઈ।

Verse 36

यत्किञ्चिद् वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं स्थापितं सृष्ट्या भूतं भव्यं च सर्वदा ॥

લોકમાં જે કંઈ વाङ્મય—વાણીરૂપે વ્યક્ત—સ્થાવર-જંગમ જગત છે, તે સર્વ સૃષ્ટિ દ્વારા સ્થાપિત છે; જે થયું છે અને જે થવાનું છે, તે સર્વદા એમ જ છે।

Verse 37

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ॥

નાનાધાતુઓથી વિચિત્રિત રમ્ય કૈલાસશિખર પર ત્રિનેત્ર, શૂલપાણિ દેવ દરરોજ નિવાસ કરે છે।

Verse 38

सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः । गणैः परिवृतो गौर्या महानासीৎ पिनाकधृक् ॥

એક દિવસે સર્વભૂતો દ્વારા નમસ્કૃત પિનાકધારી દેવ, ગૌરી તથા પોતાના ગણોથી પરિભ્રમિત થઈ મહાન વૈભવમાં વિરાજમાન હતા।

Verse 39

तत्र सिंहमुखाः केचिद् गणाः नर्दन्ति सिंहवत् । अपरे हस्तिवक्त्राश्च हयवक्त्रास्तथापरे ॥

ત્યાં કેટલાક ગણ સિંહમુખવાળા હતા અને સિંહની જેમ ગર્જના કરતા; કેટલાક અન્ય હસ્તિમુખવાળા, અને કેટલાક અન્ય હયમુખવાળા હતા।

Verse 40

अपरे शिंशुमारास्या अपरे सूकराननाः । अपरेऽश्वामुखा रौद्रा खरास्याजाननास्तथा । छागमत्स्याननाः क्रूरा ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः ॥

કેટલાંકના મુખ શિંશુમાર (ડૉલ્ફિન) જેવા છે, કેટલાંકના સૂકર જેવા; કેટલાંક રૌદ્ર અશ્વમુખ છે, તેમજ ગર્દભમુખ અને અજામુખ પણ. કેટલાક છાગમુખ, કેટલાક મત્સ્યમુખ—ક્રૂર આકારવાળા; તેઓ અનંત છે અને હાથમાં શસ્ત્ર ધારણ કરે છે.

Verse 41

केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च । हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः ॥

કેટલાંક ગાય છે, નૃત્ય કરે છે, દોડે છે અને તાળી પાડે છે અથવા ચટક અવાજ કરે છે. તેઓ હસે છે, કિલકિલ કરે છે અને ગર્જના કરે છે—તે મહાબળવાન છે.