Adhyaya 89: The Hierarchy of the Trimūrti and the Manifestation of the Goddess Trikalā
Trimūrti-kramaḥ and Trikalā-devī-prādurbhāvaḥ
Theological-Cosmology (Devatā-tattva and Śakti-trividhatā)
পৃথিৱীৰ প্ৰশ্নেৰে অধ্যায় আৰম্ভ হয়—শিৱ, হৰি (বিষ্ণু), ঈশান নে ব্ৰহ্মা, কোনজনেই পৰম (সৰ্বোচ্চ) আৰু কোনজন অপৰ (আশ্ৰিত) দেৱতা? বৰাহে ব্যাখ্যা কৰে যে নাৰায়ণেই পৰম; তেওঁৰ পৰা চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মা উৎপন্ন হয়, আৰু ব্ৰহ্মাৰ পৰা সৰ্বজ্ঞ ৰুদ্ৰ প্ৰকাশ পায়। তাৰ পিছত কাইলাসত ব্ৰহ্মা আৰু দেৱতাসকলে দৈত্য অন্ধকৰ ভয়ত ৰুদ্ৰৰ আশ্ৰয় বিচাৰে। ব্ৰহ্মা–বিষ্ণু–মহেশ্বৰ তিনিওৰ একত্ৰ সূক্ষ্ম দৃষ্টিৰ পৰা দিৱ্য কন্যা ত্ৰিকলা প্ৰাদুৰ্ভূত হয়; নাম আৰু শক্তি লাভ কৰি তেওঁ তিনিটা ৰূপ ধাৰে—ব্ৰাহ্মী (সৃষ্টি), বৈষ্ণৱী (পালন) আৰু ৰৌদ্ৰী (সংহাৰ)। তিনিও পৃথক পৰ্বতত তপস্যা কৰে; শেষত ব্ৰহ্মাই ব্ৰাহ্মী ৰূপক ‘সৰ্বগত্ব’ দান কৰে যাতে বিশ্বব্যাপী, স্থিৰ সৃষ্টি সম্পন্ন হয় আৰু কসমিক শৃঙ্খলা পৃথিৱীৰ সাম্যৰ সৈতে সংযুক্ত থাকে।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 89
Verse 1
एतेषां कतमो देवः परः को वा अथवा अपरः । एतद्देव ममाचक्ष्व परं कौतूहलं विभो ॥ ८९.२ ॥
এতিয়াৰ ভিতৰত কোন দেৱতা পৰম, আৰু কোন গৌণ বা অপৰ? হে দেৱ, মোক এই কথা কোৱা; হে বিভো, মোৰ কৌতূহল অতি গভীৰ।
Verse 2
तस्याश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने । श्रृणु सर्वाणि चार्वङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ ८९.४ ॥
হে সুন্দৰ-মুখিনী, তাইৰ বিষয়ে বহু আৰু বিভিন্ন আশ্চৰ্য আছে। হে চাৰ্বঙ্গী, হে অনঘে, মই কোৱা সকলো কথা শুনা।
Verse 3
धरन्युवाच । परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः । अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम्
ধৰণীয়ে ক’লে: কিছুমানে ভৱ (শিৱ)ক পৰমাত্মা, পুণ্য তত্ত্ব বুলি জানে; আন কিছুমানে হৰিক ঈশান বুলি কয়; আৰু কিছুমানে চতুৰ্মুখ (ব্ৰহ্মা)কেই মানে।
Verse 4
केचिल्लोष्ठांस्तु सङ्गृह्य युयुधुर्गणनायकाः । अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः । एवं गणसहस्रेण वृतो देवो महेश्वरः ॥
কিছুমান গণনায়কে মাটিৰ ঢেলা গোটাই যুদ্ধ কৰিলে; আন কিছুমান নিজৰ বলৰ গৰ্বে মল্লযুদ্ধত লিপ্ত হ’ল। এইদৰে সহস্ৰ গণে বেষ্টিত হৈ দেৱ মহেশ্বৰ অৱস্থিত আছিল।
Verse 5
यावदास्ते स्वयं देव्याः क्रीडन् देववरः स्वयम् । तावद् ब्रह्मा स्वयं देवैरुपायात् सह सत्वरः ॥
যেতিয়ালৈকে দেৱশ্ৰেষ্ঠ নিজে দেৱীৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰি তাতেই আছিল, তেতিয়ালৈকে ব্ৰহ্মা দেৱসকলৰ সৈতে নিজে সত্বৰে উপস্থিত হ’ল।
Verse 6
तमागतं अथो दृष्ट्वा पूजयित्वा विधानतः । उवाच परमो देवो रुद्रो ब्रह्माणमव्ययम् ॥
তেওঁ অহা দেখি, বিধিমতে পূজা-সন্মান কৰি, পৰম দেৱ ৰুদ্ৰই অব্যয় ব্ৰহ্মাক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 7
किमागमनकृत्यं ते ब्रह्मन् ब्रूहि ममाचिरम् । किं च देवास्त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ ॥
হে ব্ৰহ্মন! তোমাৰ আগমনৰ উদ্দেশ্য কি—মোক শীঘ্ৰ কোৱা। আৰু দেৱসকল কিয় ত্বৰিত হৈ মোৰ সন্নিধানলৈ আহিছে?
Verse 8
ब्रह्मोवाच । अस्त्यन्धको महादैत्यस्तेन सर्वे दिवौकसः । अर्दिता मत्समीपं तु बुद्ध्वा मां शरणैषिणः ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে: অন্ধক নামৰ এক মহাদৈত্য আছে; তাৰ দ্বাৰা সকলো স্বৰ্গবাসী দেৱলোকীয় লোক পীড়িত হৈছে। এই কথা বুজি সিহঁতে মোৰ ওচৰলৈ আহি মোৰ শৰণ বিচাৰিছে।
Verse 9
ततश्चैते मया सर्वे प्रोक्ता देवा भवं प्रति । गच्छाम इति देवेश ततस्त्वेते समागताः ॥
তেতিয়া মই এই সকলো দেৱতাক ভৱ (শিৱ)ৰ ওচৰলৈ যাবলৈ ক’লোঁ—‘আহা, ভৱৰ কাষলৈ যাওঁ।’ হে দেৱেশ্বৰ, সেই কাৰণেই তেওঁলোক ইয়াত সমবেত হৈছে।
Verse 10
एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा वीक्षां चक्रे पिनाकिनम् । नारायणं च मनसा सस्मार परमेश्वरम् । ततो नारायणो देवो द्वाभ्यां मध्ये व्यवस्थितः ॥
এইদৰে কৈ ব্ৰহ্মাই নিজে পিনাকধাৰী (শিৱ)ৰ ফালে দৃষ্টি দিলে আৰু মনত পৰমেশ্বৰ নাৰায়ণক স্মৰণ কৰিলে। তেতিয়া দেৱ নাৰায়ণ দুয়োৰ মাজত অৱস্থান কৰিলে।
Verse 11
ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ॥
তাৰ পাছত ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ্বৰ একমত হ’ল। আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হৈ তেওঁলোকে সূক্ষ্ম দৃষ্টিৰে পৰস্পৰক চালে।
Verse 12
ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायता । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ॥
তেতিয়া তেওঁলোকৰ ত্ৰিধা দৃষ্টি একেটা দৃষ্টিত পৰিণত হ’ল। সেই একীভূত দৃষ্টিৰ পৰা দিব্যৰূপিণী এগৰাকী কুমাৰী উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 13
नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ॥
তাই নীলোৎপলৰ পাঁহিৰ দৰে শ্যামবৰ্ণা, নীলা কুঞ্চিত কেশধাৰী। সুগঠিত নাসা, সুন্দৰ ললাট, মনোহৰ মুখমণ্ডল আৰু স্থিৰ-প্ৰতিষ্ঠিত ভঙ্গিমা আছিল।
Verse 14
अथ तां दृष्ट्वा कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः का असि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ॥
তেতিয়া সেই কন্যাক দেখি ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ্বৰ ক’লে: “হে শুভে, তুমি কোন? কোৱা—কোন বিচক্ষণ উদ্দেশ্যে আহিছা?”
Verse 15
त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाता अस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुष्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ॥
সেই কুমাৰী ত্ৰিবৰ্ণা আছিল—কৃষ্ণ, শুক্ল আৰু পীতাভ। তাই ক’লে: “হে সত্তমসকল, তোমালোকৰ দৃষ্টিৰ যোগবলৰ পৰা মই উৎপন্ন হৈছোঁ। তোমালোক কি মোক নাজানা—সুন্দর নিতম্বিনী, তোমালোকৰ নিজ পৰমেশ্বৰী শক্তি?”
Verse 16
ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्या अस्तुष्टा वरं ददुः । नाम्ना असि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा ॥
তেতিয়া ব্ৰহ্মা আদি দেবতাসকল তাইত সন্তুষ্ট হৈ বৰ দিলে: “হে দেবী, তোমাৰ নাম ত্ৰিকলা; তুমি সদায় বিশ্বক ৰক্ষা কৰা।”
Verse 17
अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च ॥
হে অনঘে, তোমাৰ আন আন নামো হ’ব; হে মহাভাগে, সেয়া তোমাৰ গুণৰ পৰা উৎপন্ন হ’ব আৰু সকলো সিদ্ধি দানকাৰী হ’ব।
Verse 18
अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णा असि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् ॥
আৰু হে দেবী, হে সুন্দৰাননে, আন এটা কাৰণো আছে: যিহেতু তুমি ত্ৰিবৰ্ণা, সেয়ে হে দেবী, তিন বৰ্ণৰ দ্বাৰা নিজৰ ত্ৰিমূৰ্তি-সদৃশ ত্ৰিবিধ ৰূপ শীঘ্ৰ গঢ়ি তোলা।
Verse 19
एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह ॥
দেৱতাসকলে এইদৰে ক’লে, তেতিয়া তাই নিজৰ দেহ ত্ৰিবিধ কৰিলে—শ্বেত, ৰক্ত আৰু কৃষ্ণ—আৰু ত্ৰিমূৰ্তিত্বৰ অৱস্থালৈ উপনীত হ’ল।
Verse 20
या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुष्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः ॥
সেই শুভ ব্রাহ্মী মূৰ্তিৰ দ্বাৰাই তাই নিশ্চয় প্ৰজাসকলক সৃষ্টি কৰে। সৌম্য ৰূপে, সুন্দৰ নিতম্বা দেৱীয়ে ব্ৰহ্মাৰ বিধান অনুসাৰে সৃষ্টিকাৰ্য সম্পন্ন কৰে।
Verse 21
या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्यते ॥
যি দেৱী ৰক্ত বৰ্ণে সুন্দৰ আৰু সুকোমল কটিদেশী, শঙ্খ-চক্ৰ ধাৰণ কৰে—সেই দেৱীক বৈষ্ণৱী কলা বুলি স্মৰণ কৰা হয়। তাই সমগ্ৰ বিশ্বক পালন কৰে আৰু ‘বিষ্ণুমায়া’ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 22
या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् ॥
যি দেৱী কৃষ্ণ বৰ্ণে ৰৌদ্ৰী মূৰ্তি, ত্ৰিশূলধাৰিণী, ভয়ংকৰ দংশ্ট্ৰাযুক্তা—সেই দেৱীয়ে নিশ্চয় জগতৰ সংহাৰ কৰে।
Verse 23
श्रीवराह उवाच । परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः । तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः ॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: পৰম দেৱতা নাৰায়ণ; তেঁওৰ পৰা চতুৰ্মুখ (ব্ৰহ্মা) জন্মিল। তেঁওৰ পৰাই, হে দেৱী, ৰুদ্ৰ উৎপন্ন হ’ল আৰু সি সৰ্বজ্ঞতালৈ উপনীত হ’ল।
Verse 24
या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी । सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा । सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत ॥
ব্ৰহ্মাৰ পৰা উৎপন্ন সেই দেৱী—সৃষ্টি—শ্বেতবৰ্ণা আৰু দীপ্তিময়ী, মহাভাগ্যা কুমাৰী, বিস্তৃত পদ্মপত্ৰ সদৃশ নয়নযুক্তা; তৎক্ষণাৎ ব্ৰহ্মাক সম্বোধন কৰি সেই স্থানতেই অদৃশ্য হৈ গ’ল।
Verse 25
साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत्तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती ॥
অন্তৰ্হিতা হৈ, বৰদায়িনী দেৱী শ্বেতপৰ্বতলৈ গ’ল; সৰ্বগত্ব (অবাধ গতি) লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে মহৎ আৰু তীব্ৰ তপস্যা কৰিবলৈ।
Verse 26
या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुष्चरम् ॥
আৰু সেই বৈষ্ণৱী কুমাৰী, কেশৱৰ অনুমতি লাভ কৰি, মন্দরাদ্ৰিলৈ গ’ল—সৰ্বোচ্চ দুষ্কৰ তপস্যা পালন কৰিবলৈ।
Verse 27
या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा ॥
যি দেৱী কৃষ্ণবৰ্ণা, বিশালাক্ষী, ৰৌদ্ৰী—দংষ্ট্ৰা-ভয়ংকৰিণী—সেই শুভা দেৱী তপস্যা কৰিবলৈ উৎকৃষ্ট নীলপৰ্বতলৈ গ’ল।
Verse 28
अथ कालेन महता प्रजाः स्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् ॥
তাৰ পাছত বহু সময় অতিবাহিত হোৱাৰ পিছত, প্ৰজাপতিয়ে প্ৰজাসৃষ্টি আৰম্ভ কৰিলে; আৰু সেই সময়ত সৃষ্টি কৰোঁতে কৰোঁতে তেওঁৰ শক্তি বৃদ্ধি পালে।
Verse 29
यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसि प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्ध्धते प्रजा ॥
যেতিয়া ব্ৰহ্মাৰ মানস প্ৰজা বৃদ্ধি নকৰিলে, তেতিয়া তেওঁ মনতে চিন্তা কৰিলে: ‘মোৰ ক্ষেত্ৰত এইটো কি যে প্ৰজা উচিত মতে বৃদ্ধি নকৰে?’
Verse 30
ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ॥
তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই, হে সুব্ৰতে, যোগাভ্যাসে হৃদয়ত ধ্যান কৰিলে। চিন্তা কৰোঁতে দেৱে শ্বেতপৰ্ব্বতত সেই কন্যাক বুজিলে—যি মহাতপস্যা কৰি আছিল, তপসে তাৰ কলুষ দগ্ধ হৈছিল।
Verse 31
ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥
তাৰ পাছত ব্ৰহ্মা সেই ঠাইলৈ গ’ল য’ত কমলনয়না কন্যাই তপস্যা কৰি আছিল। তাক দেখি তেওঁ এই বাক্য ক’লে।
Verse 32
ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে: ‘হে ভদ্ৰে, কিহৰ উদ্দেশ্যে এই তপস্যা কৰা হৈছে? কাৰ্য্য লক্ষ্য কৰি এই উদ্যোগ শোভন। হে বিশালনয়না, মই তোমাত সন্তুষ্ট—কোন বৰ তোমাক দিম?’
Verse 33
सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती ॥
সৃষ্টিয়ে ক’লে: ‘হে ভগৱন, একে ঠাইত আবদ্ধ হৈ মই সহজে থাকিব নোৱাৰোঁ। সেয়ে মই তোমাৰ ওচৰত বৰ বিচাৰোঁ—সৰ্বগতত্ব, অৰ্থাৎ সকলো ঠাইলৈ গমন কৰিব পৰা ক্ষমতা, কামনা কৰোঁ।’
Verse 34
एवमुक्ता तदा तेन सृष्टिः सा कमलेक्षणा । तस्य ह्यङ्के लयं प्राप्ता सा देवी पद्मलोचना । तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्धत ॥
তেওঁ এইদৰে ক’লে, তেতিয়া সেই কমলনয়না সৃষ্টিয়ে তেওঁৰ কোলাত লয় প্ৰাপ্ত কৰিলে; সেই দেৱী পদ্মলোচনাই। সেই সময়ৰ পৰা ব্ৰাহ্মী (ব্ৰহ্মাজাত) সৃষ্টি বৃদ্ধি আৰু বিস্তাৰ লাভ কৰিলে।
Verse 35
ब्रह्मणो मानसाः सप्त तेषामन्ये तपोधनाः । तेषामन्ये ततस्त्वन्ये चतुर्द्धा भूतसंग्रहः । सस्थानुजङ्गमानां च सृष्टिः सर्वत्र संस्थिता ॥
ব্ৰহ্মাৰ পৰা সাতজন মানস-পুত্ৰ উৎপন্ন হ’ল; তেওঁলোকৰ মাজত কিছুমান তপোধন আছিল। তেওঁলোকৰ পৰা, আৰু তাৰ পাছত আনসকলৰ পৰা, ভূতসমূহৰ সমষ্টি চাৰিধৰণৰ হ’ল; আৰু স্থাৱৰ-জংগম উভয় জীৱৰ সৃষ্টি সৰ্বত্ৰ স্থাপিত হ’ল।
Verse 36
यत्किञ्चिद् वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं स्थापितं सृष्ट्या भूतं भव्यं च सर्वदा ॥
জগতত যি কিঞ্চিৎ বাণীময় (ৱাঙ্ময়) আছে—স্থাৱৰ-জংগমসহ সমগ্ৰ বিশ্ব—সেই সকলো সৃষ্টি দ্বাৰাই স্থাপিত; যি অতীত, আৰু যি ভবিষ্যৎ, সৰ্বদা।
Verse 37
कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ॥
কৈলাসৰ মনোৰম শিখৰত, নানাধাতুৰে বিচিত্ৰিত, ত্ৰিনয়ন আৰু শূলধাৰী দেৱে প্ৰতিদিনে নিবাস কৰে।
Verse 38
सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः । गणैः परिवृतो गौर्या महानासीৎ पिनाकधृक् ॥
এদিনা সেই দেৱ, যাক সকলো ভূতে নমস্কাৰ কৰে, গণসমূহে পৰিবৃত আৰু গৌৰীৰ সৈতে, পিনাকধাৰী মহিমাৰে উপস্থিত আছিল।
Verse 39
तत्र सिंहमुखाः केचिद् गणाः नर्दन्ति सिंहवत् । अपरे हस्तिवक्त्राश्च हयवक्त्रास्तथापरे ॥
তাত কিছুমান সিংহ-মুখীয়া গণ সিংহৰ দৰে গর্জন কৰে; আন কিছুমানৰ হাতী-মুখ, আৰু আন কিছুমানৰ ঘোঁৰা-মুখ।
Verse 40
अपरे शिंशुमारास्या अपरे सूकराननाः । अपरेऽश्वामुखा रौद्रा खरास्याजाननास्तथा । छागमत्स्याननाः क्रूरा ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः ॥
আন কিছুমানৰ শিংশুমাৰ (ডলফিন) সদৃশ মুখ, আন কিছুমানৰ সূকৰ (শূকৰ) মুখ; আন কিছুমান ভয়ংকৰ অশ্ব-মুখ; তদ্ৰূপ গাধা-মুখ আৰু ছাগ-মুখ। কিছুমানৰ মাছ-মুখ—ক্ৰূৰ ৰূপধাৰী—সঁচাকৈ অসংখ্য, হাতে শস্ত্ৰ ধৰা।
Verse 41
केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च । हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः ॥
কিছুমান গায় আৰু নাচে; দৌৰি ফুৰে আৰু তালি মাৰে বা চটাক শব্দ তোলে। তেওঁলোকে হাঁহে, কিলকিলাই চিঞৰে আৰু গর্জন কৰে—মহাবলশালী।
Inside Adhyaya 89
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī (Dharā) asks Varāha to resolve conflicting claims about the supreme deity—Śiva, Hari (Viṣṇu/Nārāyaṇa), Īśāna, or Brahmā—seeking a clear para–apara (supreme–derivative) hierarchy and the logic behind it.
- Central event
Varāha teaches a hierarchical cosmogony: Nārāyaṇa is para; from him arises Caturmukha Brahmā; from Brahmā arises Rudra (Maheśvara), renowned for omniscience. The scene shifts to Kailāsa where Brahmā and the gods approach Rudra for protection from Andhaka-daitya. From the unified subtle gaze/tejas of Brahmā–Viṣṇu–Maheśvara, a divine maiden manifests—Trikalā—who becomes three functional forms: Brāhmī (sṛṣṭi), Vaiṣṇavī (sthiti), and Raudrī (saṃhāra).
- Climax resolution
Each form undertakes tapas on distinct mountains (Śveta, Mandara, Nīla). The resolution centers on empowering creation: Brahmā grants Brāhmī ‘sarvagatva’ (all-pervasiveness) so creation can become stable and universally operative—implying that cosmic order (and by extension terrestrial stability) depends on properly empowered, role-coordinated śakti rather than rivalry among deities.
Geographical context
Kailāsa (Kailāsa-śikhara); Śveta-parvata; Mandara-adri; Nīla-parvata.
Ritual instructions
- Primary RitualTapas (austerity) as a cosmological instrument; contemplative recognition of Trimūrti-śakti coordination (Trikalā as Brāhmī/Vaiṣṇavī/Raudrī).
- BenefitClarifies theological hierarchy (para–apara), reduces sectarian rivalry through functional integration, and frames disciplined practice (tapas) as the means to stabilize creation/order—symbolically supporting ‘stability of the world’ through rightly empowered agency.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī (Dharā) · Pedagogical, doctrinal clarification (siddhānta) with mythic-cosmogonic illustration; conciliatory toward Trimūrti functions while asserting Nārāyaṇa’s supremacy.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (with secondary Vīra/adbhuta)
- Emotional ProgressionInquiry and doctrinal tension (who is supreme) → reassurance through hierarchy and causality → urgency/fear due to Andhaka → wonder at Trikalā’s epiphany → calm resolution through functional distribution and empowerment (sarvagatva) → settled confidence in cosmic order.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityPrimarily mythic/cosmological geography. Kailāsa is a living pilgrimage ideal but access is restricted/variable; the chapter’s mountains function more as symbolic tapas-sites than clearly mappable tirthas in this adhyāya’s presentation.
- Best SeasonLate spring to early autumn (typical window for Himalayan-region travel, subject to route permissions and conditions).
- Modern Location NameMount Kailash (Kailāsa) in the Tibet Autonomous Region; associated in broader tradition with the Kailash–Manasarovar area.
- Related FestivalMahāśivarātri (Kailāsa/Rudra association) and Navarātri (Śakti/Tridevī resonance), though not specified in the adhyāya.
Frequently Asked Questions
The text advances a philosophical clarification of divine hierarchy (para–apara): Nārāyaṇa is presented as the supreme source, from whom Brahmā arises, and from Brahmā, Rudra. It further teaches that cosmic governance is stabilized through coordinated functions—sṛṣṭi, sthiti, and saṃhāra—personified through Trikalā’s three forms, implying that ordered creation and protection are achieved through integrated, role-based responsibility rather than rivalry.
No explicit tithi, nakṣatra, lunar month, or seasonal marker is stated. The narrative uses non-specific temporal cues such as “ekasmin divase” (on a certain day) and “atha kālena mahatā” (after a long time), indicating duration of tapas and gradual intensification of creation rather than calendrical ritual timing.
Although not framed as explicit ecological policy, the chapter links terrestrial stability to cosmological order: creation falters when Brahmā’s “mānasī prajā” does not expand, prompting recognition that effective sṛṣṭi requires a universally operative agency (sarvagatva) embodied by the Brāhmī form. This can be read as an early systems-ethics model where balanced world-formation depends on distributed presence and regulation, aligning Pṛthivī’s concern for coherent order with a cosmic mechanism that sustains the inhabited world.
The chapter references major pan-Indic divine figures (Nārāyaṇa/Viṣṇu, Brahmā/Caturmukha, Rudra/Maheśvara, Gaurī) and the daitya Andhaka as the antagonistic figure motivating divine assembly. No human royal lineages, dynastic lists, or named sages are introduced within this adhyāya’s cited passage.
Ask anything about Adhyaya 89 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
