Adhyaya 191: Section on the Origin of Madhuparka and the Procedure for Its Ritual Donation
Madhuparkotpatti-dāna-saṅkaraṇa-prakaraṇa
Ritual-Manual
अनेकधर्मोपदेशान् श्रुत्वा पृथिवी पुनर्वराहं पृच्छति—मधुपर्कः किम्, कस्य देवतासम्बन्धः, कियद् पुण्यं ददाति, के द्रव्याः केभ्यः दातव्याः इति गुह्यं विवृणु इति। वराहः प्रलयानन्तरं स्वदक्षिणपार्श्वात् तेजोमयं पुरुषं निर्गतम् आख्याय, ब्रह्मणः प्रश्नानन्तरं तस्य स्वरूपं ‘मधुपर्क’ इति निर्दिशति—भक्तहिताय मोक्षप्रदाय च। ततः विधिविधानं वदति—मधुपर्कद्रव्यसंयोगः, समर्पणकाले जप्यमन्त्रः, पात्रनिर्णयश्च; सम्यग्दानेन धर्मसंस्थापनं, यज्ञविनिमयेन लोकव्यवस्थास्थैर्यं, अन्ते च सoteriological फलम् इति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 191
Verse 1
अथ मधुपर्कोत्पत्तिदानसङ्करणप्रकरणम् ॥ सूत उवाच ॥ एवं श्रुत्वा बहून्धर्मान् धर्मशास्त्रविनिश्चयात् ॥ वराहरूपिणं देवं पुनः पप्रच्छ मेदिनी
अथ मधुपर्कोत्पत्तिदानसङ्करणप्रकरणम्। सूत उवाच—एवं धर्मशास्त्रविनिश्चयानुसारं बहून् धर्मान् श्रुत्वा मेदिनी वराहरूपिणं देवं पुनः पप्रच्छ।
Verse 2
धरण्युवाच ॥ एवं शास्त्रं मया देव तव वक्त्राद्विनिःसृतम् ॥ श्रुतं सुबहुशश्चैव तृप्तिर्मम न विद्यते
धरण्युवाच—एवं शास्त्रं मया देव तव वक्त्राद्विनिःसृतं बहुशः श्रुतं; तथापि मम तृप्तिर्न विद्यते।
Verse 3
ममैवानुग्रहार्थाय रहस्यं वक्तुमर्हसि ॥ कीदृशो मधुपर्कश्च किं पुण्यं का च देवता
ममैवानुग्रहार्थाय रहस्यं वक्तुमर्हसि। कीदृशो मधुपर्कः, किं पुण्यं, का च देवता (तत्र सम्बद्धा) इति।
Verse 4
कानि द्रव्याणि कस्मै च देयानीति वदस्व मे ॥ इति भूम्या वचः श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः
कानि द्रव्याणि कस्मै च देयानीति वदस्व मे। इति भूम्या वचः श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः (प्रत्युवाच)।
Verse 5
वराहरूपी भगवान् प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
वराहरूपी भगवान् वसुन्धरां प्रत्युवाच।
Verse 6
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु भूमे प्रयत्नेन मधुपर्को यथा कृतः ॥ उत्पत्तिश्चैव दानं च सर्वो यस्य च हीयते ॥
श्रीवराह उवाच—शृणु भूमे प्रयत्नेन मधुपर्को यथा कृतः। उत्पत्तिश्चैव दानं च, येन सर्वः अशुभ-न्यूनभावो हीयते॥
Verse 7
अहं ब्रह्मा च रुद्रश्च कृत्वा लोकस्य संक्षयम् ॥ अव्यक्तानि च भूतानि यानि कानि च सर्वथा ॥
अहं ब्रह्मा च रुद्रश्च कृत्वा लोकस्य संक्षयम्। अव्यक्तानि च भूतानि यानि कानि च सर्वथा॥
Verse 8
ततो भूमे दक्षिणाङ्गात् पुरुषो मे विनिःसृतः ॥ रूपवान् द्युतिमांश्चैव श्रीमान् ह्रीकीर्तिमान्नरः ॥
ततो भूमे दक्षिणाङ्गात् पुरुषो मे विनिःसृतः। रूपवान् द्युतिमांश्चैव श्रीमान् ह्रीकीर्तिमान्नरः॥
Verse 9
तत्र पप्रच्छ मां ब्रह्मा मम गात्राद्विनिःसृतः ॥ य एव तिष्ठते विष्णो त्रयाणां च चतुर्थकः ॥
तत्र पप्रच्छ मां ब्रह्मा मम गात्राद्विनिःसृतः। य एव तिष्ठते विष्णो त्रयाणां च चतुर्थकः॥
Verse 10
एवं च मे समुद्पन्नः सर्वकर्मसु निष्ठितः ॥ मधुपर्केति विख्यातो भक्तानां भवमोक्षणः ॥
एवं च मे समुद्पन्नः सर्वकर्मसु निष्ठितः। मधुपर्केति विख्यातो भक्तानां भवमोक्षणः॥
Verse 11
मयात्र संशितं ब्रह्मन् रुद्रे चापि समासतः ॥ साधु विष्णो भागतस्ते एष चापि विनिःसृतः ॥
ब्रह्मन्, मया अत्र अंशतः विनियोजितं; रुद्रायापि संक्षेपतः। ‘साधु विष्णो’ इति; तव भागात् अयमपि विनिःसृतः॥
Verse 12
उद्भवं मधुपर्कस्य आत्मसम्भवनिश्चयम् ॥ ततस्तु मामब्रवीद् ब्रह्मा कारणं मधुरं वचः ॥
मधुपर्कस्य उद्भवः आत्मसम्भवत्वनिश्चयश्च पृष्टः। ततः ब्रह्मा कारणविषये मधुरं वचनं मामब्रवीत्॥
Verse 13
मधुपर्केण किं कार्यम् एतदाचक्ष्व निष्कलम् ॥ पितामहवचः श्रुत्वा मयासौ प्रतिबाषितः ॥
मधुपर्केण किं प्रयोजनम्? एतत् निष्कलम् आचक्ष्व। पितामहस्य वचः श्रुत्वा मया तस्मै प्रत्युक्तम्॥
Verse 14
कारणं मधुपर्कस्य दानं सङ्करणं तथा ॥ ममार्चनविधिं कृत्वा मधुपर्कं प्रयच्छति ॥
मधुपर्कस्य कारणं दानं संकरणं च। ममार्चनविधिं कृत्वा मधुपर्कं समर्पयति॥
Verse 15
ब्रह्मन् यात्युत्तरं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति॥ तस्य क्रियां प्रवक्ष्यामि मम दानप्रतिग्रहात्॥
ब्रह्मन्, उत्तरं स्थानं याति, यत्र गत्वा न शोचति। तस्य क्रियां प्रवक्ष्यामि मम दानप्रतिग्रहसम्बन्धात्॥
Verse 16
यस्य दानविधिं प्राप्य यान्ति दिव्यां गतिं मम॥ वृत्तेष्वेवोपचारेषु ये च ब्रह्मन्मम प्रियाः॥
अस्य दानविधिं प्राप्य ये मम दिव्यां गतिं यान्ति। हे ब्रह्मन्, वृत्तेष्वेवोपचारेषु च ये मम प्रियाः॥
Verse 17
संगृह्य मधुपर्कं वै इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥
मधुपर्कं समासंगृह्य एतं मन्त्रं वै उदाहरेत्॥
Verse 18
मन्त्रः— ॐ एष हि देव भगवंस्तव गात्रसूतिḥ संसारमोक्षणकरो मधुपर्कनामाः॥ भक्त्या मयायं प्रतिपादितोऽद्य गृहाण देवेश नमो नमस्ते॥
मन्त्रः— ॐ एष हि देव भगवन् तव गात्रसूतिḥ, संसारमोक्षणकरो मधुपर्कनाम। भक्त्या मयायं प्रतिपादितोऽद्य; गृहाण देवेश, नमो नमस्ते॥
Verse 19
मध्वेवं दधि सर्पिश्च कुर्याच्चैव समं तथा॥ विधिना मन्त्रपूतेन यदीच्छेत्सिद्धिमुत्तमाम्॥
एवं मधु दधि सर्पिश्च समं कुर्याच्च। मन्त्रपूतेन विधिना यदीच्छेत् सिद्धिमुत्तमाम्॥
Verse 20
सामासाद्य ततः कृत्वा मम कर्मपरायणः॥ उचितेनोपचारेण यत्त्वया परिपृच्छितम्॥
ततः समासाद्य कृत्वा मम कर्मपरायणः। उचितेनोपचारेण यत्त्वया परिपृच्छितम्॥
Verse 21
सरहश्च लघुर्देव एतत्तव न युज्यते॥ ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा मयाप्येवं प्रभाषितम्॥
हे देव, एतत् रहस्यं च लघु च; तव न युज्यते। ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा मयाप्येवं प्रभाषितम्॥
Verse 22
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ यादृशो मधुपर्क्को वै या च तस्य महान् क्रिया॥
पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि, तच्छृणुष्व वसुन्धरे। यादृशो मधुपर्को वै, या च तस्य महान् क्रिया॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames madhuparka as a regulated act of dāna (gift-offering) integrated with mantra and proper procedure, presenting disciplined giving and correct ritual exchange (including pratigraha) as a means to uphold dharma and to orient the practitioner toward a higher gati, described in liberation-adjacent terms.
No tithi, nakṣatra, month, or seasonal timing is specified in the provided verses. The instructions focus on composition (madhu, dadhi, sarpis) and mantra-empowered procedure rather than calendrical scheduling.
Environmental stewardship is implicit through Pṛthivī’s role as interlocutor: the text positions terrestrial consciousness as asking for precise dharmic regulation. By emphasizing orderly ritual giving and restraint in practice, the narrative suggests that stable social-ritual norms function as a mechanism for maintaining cosmic and terrestrial equilibrium, rather than offering explicit ecological directives.
The passage references major cosmological figures—Varāha/Janārdana (Viṣṇu), Brahmā (Pitāmaha), and Rudra—within an origin narrative. No royal dynasties, human lineages, or historically situated sages are named in the provided excerpt.