Adhyaya 191: Section on the Origin of Madhuparka and the Procedure for Its Ritual Donation
Madhuparkotpatti-dāna-saṅkaraṇa-prakaraṇa
Ritual-Manual
বহু ধৰ্মশিক্ষা শুনি পৃথিৱী পুনৰ বৰাহক গোপন ব্যাখ্যা বিচাৰে—মধুপাৰ্ক কি, ইয়াৰ পুণ্য কিমান, কোন দেৱতাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত, আৰু কোন কোন দ্ৰব্য কাক দান কৰিব লাগে। বৰাহ বিশ্ব-তত্ত্বীয় কাহিনীৰে উৎপত্তি বৰ্ণনা কৰে: প্ৰলয়ৰ পাছত বৰাহৰ সোঁফালৰ পৰা এক দীপ্তিমান পুৰুষ প্ৰকাশ পায়; ব্ৰহ্মাই তাৰ স্বৰূপ সোধে, তেতিয়া বৰাহে তাক ‘মধুপাৰ্ক’ বুলি চিনায়, যি ভক্তকল্যাণ আৰু মুক্তিৰ কাৰণ। তাৰ পাছত বিধানমূলক নিৰ্দেশ দিয়ে—অৰ্পণৰ উপাদান, দান-সময়ৰ জপ-মন্ত্ৰ, আৰু শুদ্ধ দান কৰিলে লাভ হোৱা মোক্ষদায়ী ফল—যি ধৰ্ম-শৃঙ্খলা আৰু ভূ-স্থিতি ৰক্ষাৰ নিয়মিত যজ্ঞীয় বিনিময়।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 191
Verse 1
अथ मधुपर्कोत्पत्तिदानसङ्करणप्रकरणम् ॥ सूत उवाच ॥ एवं श्रुत्वा बहून्धर्मान् धर्मशास्त्रविनिश्चयात् ॥ वराहरूपिणं देवं पुनः पप्रच्छ मेदिनी
এতিয়া মধুপাৰ্কৰ উৎপত্তি, দান আৰু মিশ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ প্ৰকৰণ। সূত ক’লে: ধৰ্মশাস্ত্ৰৰ নিৰ্ণয় অনুসাৰে বহু ধৰ্ম শুনি, মেদিনী পুনৰ বৰাহৰূপ ধাৰণ কৰা দেৱক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 2
धरण्युवाच ॥ एवं शास्त्रं मया देव तव वक्त्राद्विनिःसृतम् ॥ श्रुतं सुबहुशश्चैव तृप्तिर्मम न विद्यते
ধৰণীয়ে ক’লে: হে দেৱ, তোমাৰ মুখৰ পৰা নিৰ্গত এই শাস্ত্ৰ মই শুনিছোঁ—বহুবাৰ শুনিছোঁ; তথাপি মোৰ তৃপ্তি লাভ হোৱা নাই।
Verse 3
ममैवानुग्रहार्थाय रहस्यं वक्तुमर्हसि ॥ कीदृशो मधुपर्कश्च किं पुण्यं का च देवता
মোৰ অনুগ্ৰহৰ বাবে তুমি এই ৰহস্য ক’বলৈ যোগ্য: মধুপাৰ্ক কেনেকুৱা, ইয়াৰ পুণ্য কি, আৰু ইয়াৰ সৈতে কোন দেৱতা সম্পৰ্কিত?
Verse 4
कानि द्रव्याणि कस्मै च देयानीति वदस्व मे ॥ इति भूम्या वचः श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः
মোক কোৱা—কোন কোন দ্ৰব্য দান কৰিব লাগে আৰু কাক দান কৰিব লাগে। ভূমীৰ এই বাক্য শুনি, দেৱদেৱ জনাৰ্দনে (উত্তৰ দিলে)।
Verse 5
वराहरूपी भगवान् प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
বৰাহ-ৰূপে অৱতীৰ্ণ ভগৱানে বসুন্ধৰা (পৃথিৱী)ক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 6
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु भूमे प्रयत्नेन मधुपर्को यथा कृतः ॥ उत्पत्तिश्चैव दानं च सर्वो यस्य च हीयते ॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: “হে ভূমি, যত্নেৰে শুনা—মধুপাৰ্ক কেনেকৈ স্থাপিত হ’ল, তাৰ উৎপত্তি আৰু দান; যাৰ দ্বাৰা সকলো অশুভ অভাৱ ক্ষীণ হয়।”
Verse 7
अहं ब्रह्मा च रुद्रश्च कृत्वा लोकस्य संक्षयम् ॥ अव्यक्तानि च भूतानि यानि कानि च सर्वथा ॥
“মই, ব্ৰহ্মা আৰু ৰুদ্ৰ—লোকৰ সংক্ষয় ঘটাই—সৰ্বপ্ৰকাৰৰ সকলো ভূতক অব্যক্ত অৱস্থাত (দেখিলোঁ)।”
Verse 8
ततो भूमे दक्षिणाङ्गात् पुरुषो मे विनिःसृतः ॥ रूपवान् द्युतिमांश्चैव श्रीमान् ह्रीकीर्तिमान्नरः ॥
“তাৰ পিছত, হে ভূমি, মোৰ দক্ষিণ অঙ্গৰ পৰা এজন পুৰুষ ওলাই আহিল—ৰূপৱান, দীপ্তিমান, শ্ৰীসম্পন্ন, আৰু লজ্জা-খ্যাতিযুক্ত।”
Verse 9
तत्र पप्रच्छ मां ब्रह्मा मम गात्राद्विनिःसृतः ॥ य एव तिष्ठते विष्णो त्रयाणां च चतुर्थकः ॥
“তাতে ব্ৰহ্মাই মোক সুধিলে—মোৰ দেহৰ পৰা যি ওলাই আহিছিল, হে বিষ্ণু, যি ত্ৰয়ীৰ তুলনাত ‘চতুৰ্থ’ ৰূপে অৱস্থিত।”
Verse 10
एवं च मे समुद्पन्नः सर्वकर्मसु निष्ठितः ॥ मधुपर्केति विख्यातो भक्तानां भवमोक्षणः ॥
এইদৰে সি মোৰ পৰা উদ্ভৱ হ’ল, সকলো কৰ্মত দৃঢ় নিষ্ঠাৰে স্থিত; সি ‘মধুপাৰ্ক’ নামে খ্যাত হ’ল, ভক্তসকলক সংসাৰ-ভৱৰ পৰা মুক্তিদাতা।
Verse 11
मयात्र संशितं ब्रह्मन् रुद्रे चापि समासतः ॥ साधु विष्णो भागतस्ते एष चापि विनिःसृतः ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! এইটো মোৰ দ্বাৰাই নিৰ্ধাৰিত হৈছিল, আৰু ৰুদ্ৰৰ বাবেও সংক্ষেপে; ‘সাধু, হে বিষ্ণু!’—তোমাৰ অংশৰ পৰা এইটোও নিৰ্গত হৈছে।
Verse 12
उद्भवं मधुपर्कस्य आत्मसम्भवनिश्चयम् ॥ ततस्तु मामब्रवीद् ब्रह्मा कारणं मधुरं वचः ॥
(তেওঁে) মধুপাৰ্কৰ উদ্ভৱ আৰু ই আত্মসম্ভৱ বুলি নিশ্চিতি (সুধিলে); তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই তাৰ কাৰণ সম্পৰ্কে মোক মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 13
मधुपर्केण किं कार्यम् एतदाचक्ष्व निष्कलम् ॥ पितामहवचः श्रुत्वा मयासौ प्रतिबाषितः ॥
‘মধুপাৰ্কেৰে কি কাৰ্য সিদ্ধ হয়? এইটো সম্পূৰ্ণকৈ, নিৰ্মলভাৱে কোৱা।’ পিতামহৰ বাক্য শুনি মই তেওঁক উত্তৰ দিলোঁ।
Verse 14
कारणं मधुपर्कस्य दानं सङ्करणं तथा ॥ ममार्चनविधिं कृत्वा मधुपर्कं प्रयच्छति ॥
মধুপাৰ্কৰ কাৰণ হ’ল তাৰ দান, আৰু তদুপৰি তাৰ যথাবিধি সংমিশ্ৰণ/প্ৰস্তুতি; মোৰ অৰ্চনাৰ বিধি সম্পন্ন কৰি মানুহে মধুপাৰ্ক অৰ্পণ কৰে।
Verse 15
ब्रह्मन् यात्युत्तरं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति॥ तस्य क्रियां प्रवक्ष्यामि मम दानप्रतिग्रहात्॥
হে ব্ৰাহ্মণ, মানুহে উত্তৰম তথা উচ্চ স্থান লাভ কৰে; তাত গৈ শোক নকৰে। মোৰ দান গ্ৰহণৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সেই ক্ৰিয়া-বিধি মই বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 16
यस्य दानविधिं प्राप्य यान्ति दिव्यां गतिं मम॥ वृत्तेष्वेवोपचारेषु ये च ब्रह्मन्मम प्रियाः॥
যিসকলে এই দান-বিধি লাভ কৰে, সিহঁতে মোৰ দিৱ্য গতি লাভ কৰে। আৰু হে ব্ৰাহ্মণ, মোৰ প্ৰিয় সেইসকলেই, যিসকলে সদাচাৰ আৰু যথোচিত উপচাৰত নিয়োজিত থাকে।
Verse 17
संगृह्य मधुपर्कं वै इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥
মধুপাৰ্ক প্ৰস্তুত কৰি, এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 18
मन्त्रः— ॐ एष हि देव भगवंस्तव गात्रसूतिḥ संसारमोक्षणकरो मधुपर्कनामाः॥ भक्त्या मयायं प्रतिपादितोऽद्य गृहाण देवेश नमो नमस्ते॥
মন্ত্ৰঃ ‘ওঁ—হে দেৱ, হে ভগৱান! এই তোমাৰ দেহ-স্পৰ্শী নিবেদন, “মধুপাৰ্ক” নামে পৰিচিত, যি সংসাৰ-মোচনকাৰী বুলি কোৱা হয়। আজি মই ভক্তিৰে এই নিবেদন কৰিলোঁ; হে দেৱেশ্বৰ, গ্ৰহণ কৰা। তোমাক নমস্কাৰ, পুনৰ নমস্কাৰ।’
Verse 19
मध्वेवं दधि सर्पिश्च कुर्याच्चैव समं तथा॥ विधिना मन्त्रपूतेन यदीच्छेत्सिद्धिमुत्तमाम्॥
এইদৰে মধু ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে; আৰু দধি (দই) আৰু সৰ্পিষ (ঘি) সমান পৰিমাণে প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। যদি কোনোবাই উত্তম সিদ্ধি বিচাৰে, তেন্তে বিধি অনুসাৰে, মন্ত্ৰে পবিত্ৰ কৰি এই কৰ্ম কৰিব।
Verse 20
सामासाद्य ततः कृत्वा मम कर्मपरायणः॥ उचितेनोपचारेण यत्त्वया परिपृच्छितम्॥
উচিত বিধিৰে ওচৰলৈ আহি, তাৰ পাছত মোৰ কৰ্মত পৰায়ণ হৈ, যোগ্য উপচাৰে—তুমি যি সুধিছা সেই অনুসাৰে—সেয়া কৰা।
Verse 21
सरहश्च लघुर्देव एतत्तव न युज्यते॥ ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा मयाप्येवं प्रभाषितम्॥
হে দেৱ! ইয়া গোপনো আৰু সংক্ষিপ্তো; ই তোমাৰ সৈতে সঙ্গত নহয়। ব্ৰহ্মাৰ বচন শুনি মইও এইদৰে ক’লোঁ।
Verse 22
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ यादृशो मधुपर्क्को वै या च तस्य महान् क्रिया॥
হে বসুন্ধৰা! মই পুনৰ আন এটা কথা ক’ম; শুনা—মধুপাৰ্ক কিদৰে হয় আৰু তাৰ মহান ক্ৰিয়া কি।
Frequently Asked Questions
The chapter frames madhuparka as a regulated act of dāna (gift-offering) integrated with mantra and proper procedure, presenting disciplined giving and correct ritual exchange (including pratigraha) as a means to uphold dharma and to orient the practitioner toward a higher gati, described in liberation-adjacent terms.
No tithi, nakṣatra, month, or seasonal timing is specified in the provided verses. The instructions focus on composition (madhu, dadhi, sarpis) and mantra-empowered procedure rather than calendrical scheduling.
Environmental stewardship is implicit through Pṛthivī’s role as interlocutor: the text positions terrestrial consciousness as asking for precise dharmic regulation. By emphasizing orderly ritual giving and restraint in practice, the narrative suggests that stable social-ritual norms function as a mechanism for maintaining cosmic and terrestrial equilibrium, rather than offering explicit ecological directives.
The passage references major cosmological figures—Varāha/Janārdana (Viṣṇu), Brahmā (Pitāmaha), and Rudra—within an origin narrative. No royal dynasties, human lineages, or historically situated sages are named in the provided excerpt.