Adhyaya 191: Section on the Origin of Madhuparka and the Procedure for Its Ritual Donation

Verse 1

अथ मधुपर्कोत्पत्तिदानसङ्करणप्रकरणम् ॥ सूत उवाच ॥ एवं श्रुत्वा बहून्धर्मान् धर्मशास्त्रविनिश्चयात् ॥ वराहरूपिणं देवं पुनः पप्रच्छ मेदिनी

હવે મધુપર્કની ઉત્પત્તિ, દાન અને સંકરવિધિનું પ્રકરણ. સૂત બોલ્યા—ધર્મશાસ્ત્રના નિશ્ચય અનુસાર અનેક ધર્મો સાંભળી, મેદિનીએ વરાહરૂપ ધારણ કરનાર દેવને ફરી પૂછ્યું.

Verse 2

धरण्युवाच ॥ एवं शास्त्रं मया देव तव वक्त्राद्विनिःसृतम् ॥ श्रुतं सुबहुशश्चैव तृप्तिर्मम न विद्यते

ધરણી બોલી—હે દેવ! તમારા મુખમાંથી નીકળેલું આ શાસ્ત્ર મેં અનેકવાર સાંભળ્યું છે; છતાં મારી તૃપ્તિ થતી નથી.

Verse 3

ममैवानुग्रहार्थाय रहस्यं वक्तुमर्हसि ॥ कीदृशो मधुपर्कश्च किं पुण्यं का च देवता

મારા અનુગ્રહ માટે આ રહસ્ય કહો—મધુપર્ક કેવો છે, તેનાથી કયું પુણ્ય મળે છે, અને તેની સાથે કઈ દેવતા સંકળાયેલી છે?

Verse 4

कानि द्रव्याणि कस्मै च देयानीति वदस्व मे ॥ इति भूम्या वचः श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः

કયા કયા દ્રવ્યો કોને આપવાના તે મને કહો. ભૂમિના આ વચન સાંભળી દેવોના દેવ જનાર્દને (ઉત્તર આપ્યો).

Verse 5

वराहरूपी भगवान् प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

વરાહરૂપ ભગવાને વસુંધરાને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 6

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु भूमे प्रयत्नेन मधुपर्को यथा कृतः ॥ उत्पत्तिश्चैव दानं च सर्वो यस्य च हीयते ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—હે ભૂમિ! પ્રયત્નપૂર્વક સાંભળ; મધુપર્ક કેવી રીતે સ્થાપિત થયો, તેની ઉત્પત્તિ અને તેનું દાન—જેના દ્વારા સર્વ અશુભ ઊણપ ઘટે છે.

Verse 7

अहं ब्रह्मा च रुद्रश्च कृत्वा लोकस्य संक्षयम् ॥ अव्यक्तानि च भूतानि यानि कानि च सर्वथा ॥

હું, બ્રહ્મા અને રુદ્ર—લોકનો સંક્ષય (પ્રલય) કરીને—કોઈપણ પ્રકારનાં સર્વ ભૂતોને અવ્યક્ત અવસ્થામાં (જોયાં).

Verse 8

ततो भूमे दक्षिणाङ्गात् पुरुषो मे विनिःसृतः ॥ रूपवान् द्युतिमांश्चैव श्रीमान् ह्रीकीर्तिमान्नरः ॥

પછી, હે ભૂમિ! મારા જમણા અંગમાંથી એક પુરુષ પ્રગટ થયો—રૂપવાન, તેજસ્વી, શ્રીસમ્પન્ન, તથા લજ્જા અને કીર્તિથી યુક્ત।

Verse 9

तत्र पप्रच्छ मां ब्रह्मा मम गात्राद्विनिःसृतः ॥ य एव तिष्ठते विष्णो त्रयाणां च चतुर्थकः ॥

ત્યાં બ્રહ્માએ મને પૂછ્યું—મારા શરીરમાંથી જે (પુરુષ) નીકળ્યો હતો તેના વિષે; હે વિષ્ણુ! જે ત્રણેની દૃષ્ટિએ ‘ચોથા’ રૂપે સ્થિત છે।

Verse 10

एवं च मे समुद्पन्नः सर्वकर्मसु निष्ठितः ॥ मधुपर्केति विख्यातो भक्तानां भवमोक्षणः ॥

આ રીતે તે મારામાંથી ઉત્પન્ન થયો, સર્વ કર્મોમાં નિષ્ઠિત; ‘મધુપર્ક’ નામે વિખ્યાત થયો, અને ભક્તોને ભવબંધનથી મુક્ત કરનાર તરીકે માન્ય થયો.

Verse 11

मयात्र संशितं ब्रह्मन् रुद्रे चापि समासतः ॥ साधु विष्णो भागतस्ते एष चापि विनिःसृतः ॥

હે બ્રહ્મન, અહીં મેં ભાગ નિર્ધારિત કર્યો; સંક્ષેપમાં રુદ્ર માટે પણ. ‘સાધુ, હે વિષ્ણુ’—તમારા ભાગમાંથી આ પણ પ્રગટ થયું છે.

Verse 12

उद्भवं मधुपर्कस्य आत्मसम्भवनिश्चयम् ॥ ततस्तु मामब्रवीद् ब्रह्मा कारणं मधुरं वचः ॥

(તેણે) મધુપર્કનો ઉદ્ભવ અને તે સ્વયં ઉત્પન્ન છે એવો નિશ્ચય પૂછ્યો; ત્યાર પછી બ્રહ્માએ તેના કારણ વિષે મને મધુર વચન કહ્યું.

Verse 13

मधुपर्केण किं कार्यम् एतदाचक्ष्व निष्कलम् ॥ पितामहवचः श्रुत्वा मयासौ प्रतिबाषितः ॥

‘મધુપર્કથી શું કાર્ય સિદ્ધ થાય? આ સંપૂર્ણ રીતે કહો.’ પિતામહના વચન સાંભળી મેં તેમને પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 14

कारणं मधुपर्कस्य दानं सङ्करणं तथा ॥ ममार्चनविधिं कृत्वा मधुपर्कं प्रयच्छति ॥

મધુપર્કનું કારણ તેનું દાન અને યોગ્ય સંયોજન પણ છે. મારી અર્ચના-વિધિ કરીને (ભક્ત) મધુપર્ક અર્પણ કરે છે.

Verse 15

ब्रह्मन् यात्युत्तरं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति॥ तस्य क्रियां प्रवक्ष्यामि मम दानप्रतिग्रहात्॥

હે બ્રાહ્મણ, (આથી) મનુષ્ય ઉત્તમ લોકને પામે છે; ત્યાં જઈને તે શોક કરતો નથી. મારા દાન-પ્રતિગ્રહના સંદર્ભે તેની વિધિ હું કહું છું.

Verse 16

यस्य दानविधिं प्राप्य यान्ति दिव्यां गतिं मम॥ वृत्तेष्वेवोपचारेषु ये च ब्रह्मन्मम प्रियाः॥

આ દાનવિધિ પ્રાપ્ત કરીને તેઓ મારી દિવ્ય ગતિને પામે છે. હે બ્રાહ્મણ, જે સદાચાર અને યોગ્ય ઉપચાર-સેવામાં રત રહે છે, તે મને પ્રિય છે.

Verse 17

संगृह्य मधुपर्कं वै इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥

મધુપર્ક તૈયાર કરીને આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું જોઈએ.

Verse 18

मन्त्रः— ॐ एष हि देव भगवंस्तव गात्रसूतिḥ संसारमोक्षणकरो मधुपर्कनामाः॥ भक्त्या मयायं प्रतिपादितोऽद्य गृहाण देवेश नमो नमस्ते॥

મંત્ર— ‘ૐ—હે દેવ, હે ભગવન! “મધુપર્ક” નામે આ અર્પણ તમારા અંગોને સ્પર્શ કરનારું અને સંસારથી મુક્તિ કરનારું કહેવાય છે. આજે મેં ભક્તિપૂર્વક તેને અર્પણ કર્યું છે; હે દેવેશ, સ્વીકાર કરો—તમને વારંવાર નમસ્કાર.’

Verse 19

मध्वेवं दधि सर्पिश्च कुर्याच्चैव समं तथा॥ विधिना मन्त्रपूतेन यदीच्छेत्सिद्धिमुत्तमाम्॥

આ રીતે મધ; તેમજ દહીં અને ઘી પણ સમાન પ્રમાણમાં કરવું. જો કોઈ ઉત્તમ સિદ્ધિ ઇચ્છે, તો મંત્રથી પવિત્ર થયેલી વિધિ મુજબ કરવું.

Verse 20

सामासाद्य ततः कृत्वा मम कर्मपरायणः॥ उचितेनोपचारेण यत्त्वया परिपृच्छितम्॥

પછી યોગ્ય રીતે નજીક જઈ, મારા કર્મમાં પરાયણ બની, યોગ્ય ઉપચાર સાથે—તમે જે પૂછ્યું છે તે પ્રમાણે—કરવું જોઈએ.

Verse 21

सरहश्च लघुर्देव एतत्तव न युज्यते॥ ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा मयाप्येवं प्रभाषितम्॥

હે દેવ! આ વાત ગુપ્ત અને સંક્ષિપ્ત છે; તે તમને યોગ્ય નથી. બ્રહ્માના વચન સાંભળી મેં પણ એમ જ કહ્યું.

Verse 22

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ यादृशो मधुपर्क्को वै या च तस्य महान् क्रिया॥

હે વસુંધરે! હું ફરી એક બીજુ કહું છું; સાંભળ—મધુપર્ક કેવો છે અને તેની મહાન ક્રિયા શું છે.