Adhyaya 191: Section on the Origin of Madhuparka and the Procedure for Its Ritual Donation

Verse 1

अथ मधुपर्कोत्पत्तिदानसङ्करणप्रकरणम् ॥ सूत उवाच ॥ एवं श्रुत्वा बहून्धर्मान् धर्मशास्त्रविनिश्चयात् ॥ वराहरूपिणं देवं पुनः पप्रच्छ मेदिनी

आता मधुपर्काची उत्पत्ती, दान आणि संकर-विधी यांचे प्रकरण. सूत म्हणाले—धर्मशास्त्राच्या निर्णयानुसार अनेक धर्म ऐकून मेदिनीने वराहरूप धारण केलेल्या देवास पुन्हा प्रश्न केला.

Verse 2

धरण्युवाच ॥ एवं शास्त्रं मया देव तव वक्त्राद्विनिःसृतम् ॥ श्रुतं सुबहुशश्चैव तृप्तिर्मम न विद्यते

धरणी म्हणाली—हे देव! तुझ्या मुखातून निघालेले हे शास्त्र मी अनेकदा ऐकले; तरीही माझी तृप्ती होत नाही.

Verse 3

ममैवानुग्रहार्थाय रहस्यं वक्तुमर्हसि ॥ कीदृशो मधुपर्कश्च किं पुण्यं का च देवता

माझ्यावर कृपा करण्यासाठी हे रहस्य सांगावे—मधुपर्क कसा असतो, त्यातून कोणते पुण्य मिळते, आणि त्यास कोणती देवता संबद्ध आहे?

Verse 4

कानि द्रव्याणि कस्मै च देयानीति वदस्व मे ॥ इति भूम्या वचः श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः

कोणकोणती द्रव्ये कोणास द्यावीत ते मला सांगा. भूमीचे हे वचन ऐकून देवदेव जनार्दन (उत्तर देऊ लागले).

Verse 5

वराहरूपी भगवान् प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

वराहरूप भगवानांनी वसुंधरेला उत्तर दिले.

Verse 6

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु भूमे प्रयत्नेन मधुपर्को यथा कृतः ॥ उत्पत्तिश्चैव दानं च सर्वो यस्य च हीयते ॥

श्रीवराह म्हणाले—हे भूमे! प्रयत्नपूर्वक ऐक; मधुपर्क कसा केला गेला, त्याची उत्पत्ती व त्याचे दान—ज्यामुळे सर्व अशुभ न्यूनता कमी होते.

Verse 7

अहं ब्रह्मा च रुद्रश्च कृत्वा लोकस्य संक्षयम् ॥ अव्यक्तानि च भूतानि यानि कानि च सर्वथा ॥

मी, ब्रह्मा आणि रुद्र—लोकाचा संक्षय (प्रलय) करून—सर्व प्रकारची सर्व भुते अव्यक्त अवस्थेत (पाहिली).

Verse 8

ततो भूमे दक्षिणाङ्गात् पुरुषो मे विनिःसृतः ॥ रूपवान् द्युतिमांश्चैव श्रीमान् ह्रीकीर्तिमान्नरः ॥

मग, हे भूमे! माझ्या उजव्या अंगातून एक पुरुष प्रकट झाला—रूपवान, तेजस्वी, श्रीसम्पन्न, आणि लज्जा व कीर्तीने युक्त.

Verse 9

तत्र पप्रच्छ मां ब्रह्मा मम गात्राद्विनिःसृतः ॥ य एव तिष्ठते विष्णो त्रयाणां च चतुर्थकः ॥

तेथे ब्रह्माने मला विचारले—माझ्या देहातून जो (पुरुष) निघाला, त्याविषयी; हे विष्णो! जो तिघांच्या संदर्भात ‘चौथा’ म्हणून स्थित आहे.

Verse 10

एवं च मे समुद्पन्नः सर्वकर्मसु निष्ठितः ॥ मधुपर्केति विख्यातो भक्तानां भवमोक्षणः ॥

अशा प्रकारे तो माझ्यापासून उत्पन्न झाला, सर्व कर्मांत निष्ठित; ‘मधुपर्क’ या नावाने विख्यात झाला, आणि भक्तांना भवबंधनातून मुक्त करणारा ठरला.

Verse 11

मयात्र संशितं ब्रह्मन् रुद्रे चापि समासतः ॥ साधु विष्णो भागतस्ते एष चापि विनिःसृतः ॥

हे ब्रह्मन्, येथे मी अंश नेमून दिला आणि संक्षेपाने रुद्रालाही। ‘साधु, हे विष्णो’—तुझ्या भागातून हाही प्रकट झाला आहे.

Verse 12

उद्भवं मधुपर्कस्य आत्मसम्भवनिश्चयम् ॥ ततस्तु मामब्रवीद् ब्रह्मा कारणं मधुरं वचः ॥

(त्यांनी) मधुपर्काचा उद्भव आणि तो स्वयंसंभव आहे याचा निश्चय विचारला; तेव्हा ब्रह्मदेवांनी त्याच्या कारणाविषयी मला मधुर वचन सांगितले.

Verse 13

मधुपर्केण किं कार्यम् एतदाचक्ष्व निष्कलम् ॥ पितामहवचः श्रुत्वा मयासौ प्रतिबाषितः ॥

‘मधुपर्काचा उपयोग काय? हे सर्व पूर्णपणे सांग.’ पितामहांचे वचन ऐकून मी त्यांना प्रत्युत्तर दिले.

Verse 14

कारणं मधुपर्कस्य दानं सङ्करणं तथा ॥ ममार्चनविधिं कृत्वा मधुपर्कं प्रयच्छति ॥

मधुपर्काचे कारण म्हणजे त्याचे दान आणि योग्य संकरणही. माझी अर्चनाविधी करून (भक्त) मधुपर्क अर्पण करतो.

Verse 15

ब्रह्मन् यात्युत्तरं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति॥ तस्य क्रियां प्रवक्ष्यामि मम दानप्रतिग्रहात्॥

हे ब्राह्मण, (यामुळे) मनुष्य उत्तम लोकास जातो; तेथे गेल्यावर तो शोक करत नाही. माझ्या दान-प्रतिग्रहाच्या संदर्भाने त्याची क्रिया मी सांगतो.

Verse 16

यस्य दानविधिं प्राप्य यान्ति दिव्यां गतिं मम॥ वृत्तेष्वेवोपचारेषु ये च ब्रह्मन्मम प्रियाः॥

ही दानविधी प्राप्त करून ते माझ्या दिव्य गतीस जातात. हे ब्राह्मण, जे सद्वर्तनात व योग्य उपचार-सेवेत रत असतात ते मला प्रिय आहेत.

Verse 17

संगृह्य मधुपर्कं वै इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥

मधुपर्क तयार करून हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 18

मन्त्रः— ॐ एष हि देव भगवंस्तव गात्रसूतिḥ संसारमोक्षणकरो मधुपर्कनामाः॥ भक्त्या मयायं प्रतिपादितोऽद्य गृहाण देवेश नमो नमस्ते॥

मंत्र— ‘ॐ—हे देव, हे भगवन्! “मधुपर्क” नावाचे हे अर्पण तुमच्या देहास स्पर्श करणारे व संसारबंधनातून मुक्ती देणारे असे सांगितले आहे. आज मी हे भक्तीने अर्पण केले आहे; हे देवेश, स्वीकारा—तुम्हांला पुनःपुन्हा नमस्कार.’

Verse 19

मध्वेवं दधि सर्पिश्च कुर्याच्चैव समं तथा॥ विधिना मन्त्रपूतेन यदीच्छेत्सिद्धिमुत्तमाम्॥

अशा प्रकारे मधु; तसेच दही व तूपही समप्रमाणात करावे. उत्तम सिद्धी इच्छिणाऱ्याने मंत्रपूत विधिनियमानेच करावे.

Verse 20

सामासाद्य ततः कृत्वा मम कर्मपरायणः॥ उचितेनोपचारेण यत्त्वया परिपृच्छितम्॥

नंतर योग्य रीतीने जवळ जाऊन, माझ्या कर्मात परायण होऊन, उचित उपचारासह—तू जे विचारलेस त्याप्रमाणे—करावे.

Verse 21

सरहश्च लघुर्देव एतत्तव न युज्यते॥ ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा मयाप्येवं प्रभाषितम्॥

हे देवा! हे रहस्य व लघु आहे; हे तुझ्यास योग्य नाही. ब्रह्मदेवांचे वचन ऐकून मीही असेच बोललो.

Verse 22

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ यादृशो मधुपर्क्को वै या च तस्य महान् क्रिया॥

हे वसुंधरे! मी पुन्हा आणखी एक गोष्ट सांगतो, ती ऐक—मधुपर्क कसा असतो आणि त्याची महान क्रिया कोणती आहे.