Adhyaya 119: Ritual Regulations on Permissible Foods for Offering and Consumption
Bhojanīya-niyama-vidhiḥ
Ritual-Manual (Dietary Regulation and Offering Protocols)
अध्याये ११९ पृथि्वी-वराहयोः उपदेशसंवादः प्रवर्तते। पूर्वोक्तं मोक्षसाधनं कर्मविधिं श्रुत्वा पृथि्वी पृच्छति—देवताप्रीत्यर्थं प्रापणकर्म किम् द्रव्यैः, केन मन्त्रसम्बन्धेन च कर्तव्यमिति। धर्मज्ञो वराहः यज्ञोपयोग्यानि धान्यानि, शाकानि, शिम्बिधान्यानि, पशुजद्रव्याणि च निर्दिशति, वर्जनीयान्यपि सूचयति। आहारनियमनं यागशुद्ध्यै, मङ्गल्याय, लोकव्यवस्थायै च साधनं इति प्रतिपाद्यते; भूमेः समृद्धिः नियत-नात्यधिक-भोगेन तथा सम्यगर्पणेन च संयोज्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 119
Verse 1
अथ भोज्यनियमविधिः ॥ धरण्युवाच ॥ एवं कर्मविधिं श्रुत्वा सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ प्रसन्नवदनं देवं पुनर्वाक्यमुवाच ह ॥
अथ भोज्यनियमविधिः। धरण्युवाच—एवं सर्वसंसारमोक्षणं कर्मविधिं श्रुत्वा प्रसन्नवदनं देवं पुनर्वाक्यमुवाच।
Verse 2
एवं महौजसं कर्म तव मार्गानुसारतः ॥ त्वत्तस्तु प्रापणविधिस्तव प्रीत्या मया श्रुतः ॥
एवं महौजसं कर्म तव मार्गानुसारतः मया श्रुतम्; त्वत्तोऽपि तव प्रीत्यर्थं प्रापणविधिः श्रुतः।
Verse 3
केन द्रव्येण संयुक्तं तन्ममाचक्ष्व माधव ॥ वसुधाया वचः श्रुत्वा वराहः प्रीतमानसः ॥
केन द्रव्येण संयुक्तं तन्ममाचक्ष्व माधव। वसुधाया वचः श्रुत्वा वराहः प्रीतमानसः।
Verse 4
उवाच धर्मसंयुक्तं धर्मज्ञो वाक्यकोविदः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ येन मन्त्रेण संयुक्तो मम प्रापणकं नयेत् ॥
उवाच धर्मसंयुक्तं धर्मज्ञो वाक्यकोविदः। श्रीवराह उवाच—येन मन्त्रेण संयुक्तो मम प्रापणकं नयेत्।
Verse 5
सप्त व्रीहींस्ततो गृह्य पयसासह संयुतम् ॥ परमं तस्य शाकानि मधूकोदुम्बरं तथा ॥
सप्त व्रीहींस्ततो गृह्य पयसासह संयुतम्। परमं तस्य शाकानि मधूकोदुम्बरं तथा।
Verse 6
एते चान्ये च बहवः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ कर्मण्याश्च त एतेषां ये मया परिकीर्तिताः ॥
एते चान्ये च बहवः शतशोऽथ सहस्रशः। कर्मण्याश्च त एतेषां ये मया परिकीर्तिताः॥
Verse 7
व्रीहीणां च प्रवक्ष्यामि उपयोग्यानि माधवि ॥ एकाग्रं मानसं कृत्वा प्रापणं शृणु सुन्दरि ॥
व्रीहीणां च प्रवक्ष्यामि उपयोग्यानि माधवि। एकाग्रं मानसं कृत्वा प्रापणं शृणु सुन्दरि॥
Verse 8
धर्मचिल्लिकशाकं च सुगन्धं रक्तमालिकौ ॥ दीर्घशालिमहाशाली वरकुङ्कुममाक्षिकौ ॥
धर्मचिल्लिकशाकं च सुगन्धं रक्तमालिकौ। दीर्घशालिमहाशाली वरकुङ्कुममाक्षिकौ॥
Verse 9
आमोदा शिवसुन्दर्यौ शिरीकाकुलशालिकाः ॥ विविधं यावकान्नं च ज्ञेयान्येतानि कर्मणि ॥
आमोदा शिवसुन्दर्यौ शिरीकाकुलशालिकाः। विविधं यावकान्नं च ज्ञेयान्येतानि कर्मणि॥
Verse 10
श्यामाकमिति चोक्तानि कर्माण्यानि वसुन्धरे ॥ कर्माण्यानि च शाकानि विजानीहि वसुन्धरे ॥
श्यामाकमिति चोक्तानि कर्माण्यानि वसुन्धरे। कर्माण्यानि च शाकानि विजानीहि वसुन्धरे॥
Verse 11
एतानि प्रतिगृह्णामि यच्च भागवतं प्रियम् ॥ मार्गमांसं वरं छागं शासं समनुयुज्यते ॥
एतानि प्रतिगृह्णामि, यच्च भागवतं प्रियम्। मांसानां मध्ये मार्गमांसं श्रेष्ठं, छागमांसं वरं प्रशस्यते, शास्त्रविधिना सम्यगनुयुज्यते॥
Verse 12
एतानि प्रापणे दद्यान्मम चैतत्प्रियावहम् ॥ युञ्जानो वितते यज्ञे ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
एतानि प्रापणे दद्यात्, मम चैतत् प्रियावहम्। वितते यज्ञे युञ्जानः, वेदपारगे ब्राह्मणे (एतानि) प्रयोजयेत्॥
Verse 13
भागो ममास्ति तत्रापि पशूनां छागलस्य च ॥ माहिषं वर्जयेन्मह्यं क्षीरं दधि घृतं ततः ॥
भागो ममास्ति तत्रापि पशूनां छागलस्य च। माहिषं वर्जयेत् मह्यं, क्षीरं दधि घृतं ततः॥
Verse 14
वर्जयेत्तत्र मांसानि यजुषा वैष्णवोऽश्नुते ॥ परं पायसमपि वर्ज्यानि तन्मांसं चेतकः खुरे ॥
तत्र मांसानि वर्जयेत्; यजुषा वैष्णवोऽश्नुते। परं पायसमपि वर्ज्यं, तन्मांससम्बन्धि चेतकः खुरे॥
Verse 15
पक्षिणां च प्रवक्ष्यामि ये प्रयोज्या वसुन्धरे ॥ ये चैव मम क्षेत्रेषु उपयुज्यन्ति नित्यशः ॥
पक्षिणां च प्रवक्ष्यामि, ये प्रयोज्या वसुन्धरे। ये चैव मम क्षेत्रेषु उपयुज्यन्ति नित्यशः॥
Verse 16
लावकं वार्त्तिकं चैव प्रशस्तं च कपिञ्जलम् ॥ एते चान्ये च बहवः शतशोऽथ सहस्रशः ॥
लावकं वार्त्तिकं चैव प्रशस्तं च कपिञ्जलम्। एते चान्ये च बहवः शतशोऽथ सहस्रशः॥
Verse 17
मम कर्मणि योग्याः ये ते मया परिकीर्तिताः ॥ यस्त्वेतत्तु विजानीयात्कर्मकर्ता तथैव च ॥
मम कर्मणि योग्याः ये ते मया परिकीर्तिताः। यस्त्वेतत्तु विजानीयात्कर्मकर्ता तथैव च॥
Verse 18
नापराध्नोति स नरो मम चोक्तं वचः प्रियॆ ॥ ते च भोज्याश्च माङ्गल्या मम भक्तसुखावहाः ॥
नापराध्नोति स नरो मम चोक्तं वचः प्रियॆ। ते च भोज्याश्च माङ्गल्या मम भक्तसुखावहाः॥
Verse 19
कर्मण्या मुद्गमाषा वै तिलकङ्गुकुलित्थकाः ॥ गवेदुकं महामोहं मकुष्ठमथवाहिजाम् ॥
कर्मण्या मुद्गमाषा वै तिलकङ्गुकुलित्थकाः। गवेदुकं महामोहं मकुष्ठमथवाहिजाम्॥
Verse 20
ततो यष्टव्यमेवं हि य इच्छेत् सिद्धिमुत्तमाम् ॥ य एतेन विधानेन यजिष्यति वसुन्धरे
ततो यष्टव्यमेवं हि य इच्छेत् सिद्धिमुत्तमाम्। य एतेन विधानेन यजिष्यति वसुन्धरे॥
Frequently Asked Questions
The text presents regulated food selection as an ethical-ritual discipline: substances used for prāpaṇa and yajña should be chosen according to dharma-based fitness (yogya/karmaṇya), with explicit prohibitions (varjya) to prevent ritual fault (aparādha) and to maintain auspicious, socially ordered consumption tied to Pṛthivī’s terrestrial abundance.
No explicit tithi, lunar phase, month (māsa), or seasonal (ṛtu) markers are stated in the provided verses of Adhyāya 119; the prescriptions are framed as general procedural rules for ritual performance rather than time-bound observances.
Environmental balance appears implicitly through Pṛthivī’s role as interlocutor and through the emphasis on disciplined use of terrestrial produce (grains, vegetables, legumes) rather than indiscriminate consumption. By defining what is appropriate or inappropriate for offerings and eating, the chapter encodes an early form of stewardship: human ritual life is depicted as dependent on, and responsible toward, the ordered management of Earth-derived resources.
No dynastic lineages, kings, sages by name, or administrative figures are referenced in the provided text. The narrative remains focused on the instructional exchange between Varāha and Pṛthivī and on generalized categories such as brāhmaṇas who are vedapāraga (learned in the Veda).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.