Adhyaya 119: Ritual Regulations on Permissible Foods for Offering and Consumption

Verse 1

अथ भोज्यनियमविधिः ॥ धरण्युवाच ॥ एवं कर्मविधिं श्रुत्वा सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ प्रसन्नवदनं देवं पुनर्वाक्यमुवाच ह ॥

ଏବେ ଭୋଜ୍ୟ-ନିୟମର ବିଧି (ବର୍ଣ୍ଣନା) ଆସୁଛି। ଧରଣୀ କହିଲେ—ସମଗ୍ର ସଂସାରଚକ୍ରରୁ ମୋକ୍ଷଦାୟି ଏହି କର୍ମବିଧି ଶୁଣି, ପ୍ରସନ୍ନମୁଖ ଦେବଙ୍କୁ ସେ ପୁନର୍ବାର କଥା କହିଲେ।

Verse 2

एवं महौजसं कर्म तव मार्गानुसारतः ॥ त्वत्तस्तु प्रापणविधिस्तव प्रीत्या मया श्रुतः ॥

ଏହିପରି, ଆପଣଙ୍କ ମାର୍ଗାନୁସାରେ ଏହି ମହାତେଜସ୍ୱୀ କର୍ମ ମୁଁ ଶୁଣିଛି; ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ‘ପ୍ରାପଣ’ର ବିଧି ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛି।

Verse 3

केन द्रव्येण संयुक्तं तन्ममाचक्ष्व माधव ॥ वसुधाया वचः श्रुत्वा वराहः प्रीतमानसः ॥

‘ଏହାକୁ କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ? ହେ ମାଧବ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।’ ବସୁଧାର ବଚନ ଶୁଣି ବରାହଙ୍କ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା।

Verse 4

उवाच धर्मसंयुक्तं धर्मज्ञो वाक्यकोविदः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ येन मन्त्रेण संयुक्तो मम प्रापणकं नयेत् ॥

ଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତ ବଚନ ସେ କହିଲେ—ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ବାକ୍ୟକୋବିଦ। ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—‘କେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ସହ ଯୁକ୍ତ କରି ମୋର ପ୍ରାପଣକ (ପ୍ରାପଣ ଅର୍ପଣ) କରାଯିବ?’

Verse 5

सप्त व्रीहींस्ततो गृह्य पयसासह संयुतम् ॥ परमं तस्य शाकानि मधूकोदुम्बरं तथा ॥

‘ତାପରେ ସାତ ଭାଗ ବ୍ରୀହି (ଚାଉଳ) ନେଇ କ୍ଷୀର ସହ ଯୁକ୍ତ କର; ଏବଂ ତାହା ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାକ (ତରକାରୀ) ସହିତ ମଧୂକ ଓ ଉଦୁମ୍ବର ମଧ୍ୟ ଯୋଗ କର।’

Verse 6

एते चान्ये च बहवः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ कर्मण्याश्च त एतेषां ये मया परिकीर्तिताः ॥

ଏଗୁଡ଼ିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ—ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ—କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗ୍ୟ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଯାହା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ଗଣିତ।

Verse 7

व्रीहीणां च प्रवक्ष्यामि उपयोग्यानि माधवि ॥ एकाग्रं मानसं कृत्वा प्रापणं शृणु सुन्दरि ॥

ହେ ମାଧବୀ, ଉପଯୋଗ୍ୟ ଧାନ/ଚାଉଳର ପ୍ରକାରମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କହିବି। ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ପ୍ରାପଣ-ବିଧି ଶୁଣ।

Verse 8

धर्मचिल्लिकशाकं च सुगन्धं रक्तमालिकौ ॥ दीर्घशालिमहाशाली वरकुङ्कुममाक्षिकौ ॥

‘ଧର୍ମଚିଲ୍ଲିକ’ ଶାକ, ଏବଂ ‘ସୁଗନ୍ଧ’ ‘ରକ୍ତମାଲିକା’; ‘ଦୀର୍ଘଶାଳି’ ‘ମହାଶାଳି’; ତଥା ‘ବରକୁଙ୍କୁମ’ ‘ଆକ୍ଷିକ’—ଏହି (ପ୍ରକାର) ଅଟେ।

Verse 9

आमोदा शिवसुन्दर्यौ शिरीकाकुलशालिकाः ॥ विविधं यावकान्नं च ज्ञेयान्येतानि कर्मणि ॥

‘ଆମୋଦା’ ‘ଶିବସୁନ୍ଦରୀ’, ଏବଂ ‘ଶିରୀକାକୁଲ-ଶାଳିକା’ ପ୍ରକାର; ତଥା ଯାବକ-ଅନ୍ନର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତି—ଏସବୁ କର୍ମରେ ଉପଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 10

श्यामाकमिति चोक्तानि कर्माण्यानि वसुन्धरे ॥ कर्माण्यानि च शाकानि विजानीहि वसुन्धरे ॥

ହେ ବସୁନ୍ଧରେ, ‘ଶ୍ୟାମାକ’ (ଏକ ପ୍ରକାର ଛୋଟ ଧାନ୍ୟ) ଇତ୍ୟାଦି କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ଉପଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ହେ ବସୁନ୍ଧରେ, କର୍ମଯୋଗ୍ୟ ଶାକମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣ।

Verse 11

एतानि प्रतिगृह्णामि यच्च भागवतं प्रियम् ॥ मार्गमांसं वरं छागं शासं समनुयुज्यते ॥

ମୁଁ ଏସବୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏବଂ ଭାଗବତ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଯାହା ପ୍ରିୟ ତାହା ମଧ୍ୟ। ମାଂସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାର୍ଗମାଂସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଛାଗମାଂସ ଉତ୍ତମ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ, ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିରେ ଯଥାବିଧି ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 12

एतानि प्रापणे दद्यान्मम चैतत्प्रियावहम् ॥ युञ्जानो वितते यज्ञे ब्राह्मणे वेदपारगे ॥

ବଣ୍ଟନ ସମୟରେ ଏହି ସବୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟକର। ଯଜ୍ଞ ଯଥାବିଧି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ (ଏହି ଦାନ) ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 13

भागो ममास्ति तत्रापि पशूनां छागलस्य च ॥ माहिषं वर्जयेन्मह्यं क्षीरं दधि घृतं ततः ॥

ସେଠାରେ ମୋର ମଧ୍ୟ ଭାଗ ଅଛି—ପଶୁ ଅର୍ପଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷତଃ ଛାଗର। ମୋ ପାଇଁ ମହିଷ (ଭଏଁସ) ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ତାହା ପରିବର୍ତ୍ତେ କ୍ଷୀର, ଦଧି ଓ ଘୃତ ଅର୍ପଣ କର।

Verse 14

वर्जयेत्तत्र मांसानि यजुषा वैष्णवोऽश्नुते ॥ परं पायसमपि वर्ज्यानि तन्मांसं चेतकः खुरे ॥

ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମାଂସ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ବୈଷ୍ଣବ ଯଜୁଷ୍-ମନ୍ତ୍ର ସହିତ (ନିୟମିତ ରୀତିରେ) ମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରେ। ସେହି ମାଂସ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଥିଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାୟସ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟ—ଏହିଏ ଏଠାର ଶିକ୍ଷା।

Verse 15

पक्षिणां च प्रवक्ष्यामि ये प्रयोज्या वसुन्धरे ॥ ये चैव मम क्षेत्रेषु उपयुज्यन्ति नित्यशः ॥

ହେ ବସୁନ୍ଧରା, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କହିବି—କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ, ଯେଗୁଡ଼ିକ ମୋର ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରମାନେ ନିତ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 16

लावकं वार्त्तिकं चैव प्रशस्तं च कपिञ्जलम् ॥ एते चान्ये च बहवः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

ଲାବକ, ବାର୍ତ୍ତିକ ଏବଂ ପ୍ରଶଂସିତ କପିଞ୍ଜଳ—ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ, ଶତଶଃ ଏବଂ ସହସ୍ରଶଃ (ଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ) ଗଣିତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 17

मम कर्मणि योग्याः ये ते मया परिकीर्तिताः ॥ यस्त्वेतत्तु विजानीयात्कर्मकर्ता तथैव च ॥

ମୋ କର୍ମ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ବିସ୍ତାରେ କହିଛି। ଯେ ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ କର୍ମକର୍ତ୍ତା।

Verse 18

नापराध्नोति स नरो मम चोक्तं वचः प्रियॆ ॥ ते च भोज्याश्च माङ्गल्या मम भक्तसुखावहाः ॥

ହେ ପ୍ରିୟେ, ମୋ କହିଥିବା ବଚନ ଅନୁସାରେ ଚାଲୁଥିବା ନର ଅପରାଧ କରେ ନାହିଁ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଭୋଜ୍ୟ ଓ ମାଙ୍ଗଳ୍ୟକର, ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସୁଖଦାୟକ।

Verse 19

कर्मण्या मुद्गमाषा वै तिलकङ्गुकुलित्थकाः ॥ गवेदुकं महामोहं मकुष्ठमथवाहिजाम् ॥

କର୍ମ ପାଇଁ ମୁଦ୍ଗ ଓ ମାଷ; ତିଳ, କଙ୍ଗୁ ଓ କୁଲିତ୍ଥ; ଗବେଦୁକ, ମହାମୋହ, ମକୁଷ୍ଠ ଏବଂ ବାହିଜା (ଯୋଗ୍ୟ)।

Verse 20

ततो यष्टव्यमेवं हि य इच्छेत् सिद्धिमुत्तमाम् ॥ य एतेन विधानेन यजिष्यति वसुन्धरे

ଏହେତୁ ଯେ ଉତ୍ତମ ସିଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ଏହିପରି ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ବସୁନ୍ଧରା, ଯେ ଏହି ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଯଜିବ (ସେ ଫଳ ପାଇବ)।