Adhyaya 120: Procedure for the Three Daily Twilight Mantra-Observance
Trisandhyā-mantra-upasthāna-vidhiḥ
Ritual-Manual (Sandhyā, Mantra, Devotional Discipline)
अस्मिन्नध्याये वराहः पृथिवीं प्रति संवादरूपेण ‘परमगुह्यं’ संसारतरणोपायं प्रकाशयति। सम्यग्स्नानानन्तरं संयतात्मा भक्त्या सादरं पूजास्थानं गच्छेत् इति नियमः। स्वं सर्वदिक्पर्यन्तव्यापिनं (ऊर्ध्वाधो दिगन्तरं च) निरूप्य दिक्कर्मणां तात्त्विकं आधारं ददाति। ततः त्रिसन्ध्योपस्थानक्रमं शिक्षयति—भिन्नदिशाभिमुखः स्थित्वा जलाञ्जलिं गृहीत्वा नारायणं/पुरुषोत्तमं पुरातनं अनन्तं मोक्षदं च स्तुवन् निर्दिष्टान् स्तोत्रमन्त्रान् जपेत्। एषा विद्या दीक्षितेभ्यः स्थिरशिष्येभ्य एव दातव्या इति गोपनीयता प्रतिपाद्यते; नित्याचरणेन धर्मवृद्धिः पापक्षयः च संसारोद्धारश्च फलमिति कथ्यते।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 120
Verse 1
अथ त्रिसन्ध्यामन्त्रोपस्थानम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व परमं गुह्यं पूर्वं पृष्टं त्वया धरे ॥ देवि सर्वं प्रवक्ष्यामि संसारतरणं महत्
अथ त्रिसन्ध्यामन्त्रोपस्थानविधिः। श्रीवराह उवाच—शृणुष्व, धरे देवि, परमं गुह्यं पूर्वं त्वया पृष्टम्। अहं ते सर्वं प्रवक्ष्यामि—संसारतरणं महत्।
Verse 2
स्नानं कृत्वा यथान्यायं मम कर्मपरायणाः ॥ उपसर्पन्ति ये भक्त्या कदान्नाशा जितेन्द्रियाः
स्नानं कृत्वा यथान्यायं मम कर्मपरायणाः। उपसर्पन्ति ये भक्त्या कदान्नाशा जितेन्द्रियाः॥
Verse 3
यश्चैवमुच्यते भद्रे मम रूपं सनातनम् ॥ अहमेव वरारोहे सर्वभूतसनातनम्
यश्चैवमुच्यते भद्रे मम रूपं सनातनम्। अहमेव वरारोहे सर्वभूतसनातनम्॥
Verse 4
अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक् च अहमेव व्यवस्थितः ॥ दिशां च विदिशां चैव उपर्युपरि भामिनि
अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक् च अहमेव व्यवस्थितः। दिशां च विदिशां चैव उपर्युपरि भामिनि॥
Verse 5
सर्वथा वन्दनीयास्ते मम भक्तेन सर्वदा ॥ क्रियासमूह युक्तेन यदीच्छेत्परमां गतिम्
सर्वथा वन्दनीयास्ते मम भक्तेन सर्वदा। क्रियासमूहयुक्तेन यदीच्छेत्परमां गतिम्॥
Verse 6
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि गुह्यं लोके महद्यशः ॥ यथा वै वन्दनीयास्ते मम मार्गानुसारिणः
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि गुह्यं लोके महद्यशः। यथा वै वन्दनीयास्ते मम मार्गानुसारिणः॥
Verse 7
कृत्वापि परमं कर्म बुद्धिमादाय तद्विधाम् ॥ ततः पूर्वमुखो भूत्वा पुनर्गृह्य जलाञ्जलिम्
कृत्वापि परमं कर्म बुद्धिमादाय तद्विधाम्। ततः पूर्वमुखो भूत्वा पुनर्गृह्य जलाञ्जलिम्॥
Verse 8
ॐ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्
ॐ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्॥
Verse 9
यजामहे धर्मपरायणोद्भवं नारायणं सर्वलोकप्रधानम् ॥ ईशानमाद्यं पुरुषं पुराणं संसारमोक्षाय कृपाकरं तम्
यजामहे धर्मपरायणोद्भवं नारायणं सर्वलोकप्रधानम्। ईशानमाद्यं पुरुषं पुराणं संसारमोक्षाय कृपाकरं तम्॥
Verse 10
मन्त्राः ऊचुः ॥ यथा तु देवः प्रथमादिकर्ता पुराणकल्पश्च यथा विभूतिः ॥ तथा स्थितं चादिमनन्तरूपममोघसङ्कल्पमनन्तमीḍe ॥
मन्त्राः ऊचुः। यथा तु देवः प्रथमादिकर्ता पुराणकल्पश्च यथा विभूतिः। तथा स्थितं चादिमनन्तरूपममोघसङ्कल्पमनन्तमीḍe॥
Verse 11
ततस्तेनैव कालेन पुनर्गृह्य जलाञ्जलिम् ॥ तेनैव चास्य योगेन भूत्वा चैवोत्तरामुखः ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥
ततः तेनैव कालेन पुनर्जलाञ्जलिं गृहीत्वा, तेनैव योगेनोत्तरामुखो भूत्वा, “नमो नारायणाय” इत्युक्त्वा इमं मन्त्रं उदीरयेत्।
Verse 12
यजामहे दिव्यं परं पुराणमनादिमध्यान्तमनन्तरूपम् ॥ भवोद्भवं विश्वकरं प्रशान्तं संसारमोक्षावहमद्वितीयम् ॥ १३॥ ततस्तेनैव कालेन भूत्वा वै दक्षिणामुखः ॥ नमः पुरुषोत्तमायेत्युक्त्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥
दिव्यं परं पुराणमनादिमध्यान्तमनन्तरूपं भवोद्भवं विश्वकरं प्रशान्तं संसारमोक्षावहमद्वितीयं वयं यजामहे। ततस्तेनैव कालेन दक्षिणामुखो भूत्वा “नमः पुरुषोत्तमाय” इत्युक्त्वा इमं मन्त्रं उदीरयेत्।
Verse 13
यजामहे यज्ञमहो रूपं तु सत्यं ऋतं च कालादिमरूपमाद्यम् ॥ अनन्यरूपं च महानुभावं संसारमाक्षोय कृतावतारम् ॥
यज्ञमहो रूपं सत्यं ऋतं च, कालादिमरूपमाद्यं, अनन्यरूपं महानुभावं, संसारस्यार्थं कृतावतारं वयं यजामहे।
Verse 14
काष्ठकृत्यस्ततो भूत्वा कृत्वा चेन्द्रियनिग्रहम् ॥ अच्युते तु मनः कृत्वा इमं मन्त्र मुदाहरेत् ॥
ततः काष्ठकृत्य इव स्थिरो भूत्वा, इन्द्रियनिग्रहं कृत्वा, अच्युते मनः स्थापयित्वा, इमं मन्त्रं उदाहरेत्।
Verse 15
यजामहे सोमपं भवन्तं ते सोमार्कनेत्रं शतपत्रनेत्रम् ॥ जगत्प्रधानं ननु लोकनाथं मृत्युत्रिसंसारविमोक्षणं च ॥
सोमपं भवन्तं वयं यजामहे; ते सोमार्कनेत्रं शतपत्रनेत्रं; जगत्प्रधानं लोकनाथं; मृत्युत्रिसंसारविमोक्षणं च।
Verse 16
त्रिषु सन्ध्यास्वनेनैव विधिना कुर्यान्मम च कर्म तत् ॥ बुद्ध्या युक्त्या च मत्या च यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥
त्रिषु सन्ध्यासु एनेनैव विधिना मम कर्म कुर्यात्। बुद्ध्या युक्त्या च मत्या च यः परमाṃ गतिम् इच्छेत्॥
Verse 17
गुह्यानां परमं गुह्यं योगानां परमो निधिः ॥ सांख्यानां परमं सांख्यं कर्मणां कर्म चोत्तमम् ॥
गुह्यानां परमं गुह्यं योगानां परमो निधिः। सांख्यानां परमं सांख्यं कर्मणां कर्म चोत्तमम्॥
Verse 18
एतन्मरणकालेऽपि गुह्यं विष्णुप्रभाषितम् ॥ बुद्ध्या धारयितव्यं न विस्मर्तव्यं कदाचन ॥
एतन्मरणकालेऽपि गुह्यं विष्णुप्रभाषितम्। बुद्ध्या धारयितव्यं न विस्मर्तव्यं कदाचन॥
Verse 19
य एतत्पठते नित्यं कल्पोच्छ्रायी दृढव्रतः ॥ ममापि हृदये नित्यं स तिष्ठति न संशयः ॥
य एतत् पठते नित्यं कल्पोच्छ्रायी दृढव्रतः। ममापि हृदये नित्यं स तिष्ठति न संशयः॥
Verse 20
य एतेन विधानॆन त्रिसन्ध्यं कर्म कारयेत् ॥ तिर्यग्योनिविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥
य एतेन विधानेन त्रिसन्ध्यं कर्म कारयेत्। तिर्यग्योनिविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति॥
Verse 21
ततः पश्चान्मुखो भूत्वा पुनर्गृह्य जलाञ्जलिम् ॥ द्वादशाक्षरमुच्चार्य इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
ततः पश्चान्मुखो भूत्वा पुनर्जलाञ्जलिं गृहीत्वा द्वादशाक्षरं जप्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्।
Verse 22
एतन्न दद्यान्मूर्खाय पिशुनाय शठाय च ॥ दीक्षितायैव दातव्यं सुशिष्याय दृढाय च ॥
एतन्मन्त्रं मूर्खाय न दद्यात्, न पिशुनाय, न शठाय च; दीक्षितायैव सुशिष्याय दृढाय च दातव्यम्।
Inside Adhyaya 120
How it unfolds
- Where it opens
Varāha, in dialogue with Pṛthivī (Dharā/Devī), introduces a “supremely secret” upadeśa intended for saṃsāra-taraṇa, stressing purity, self-restraint, and reverent approach after proper bathing.
- Central event
He establishes a theological-cosmological ground for the rite by declaring his all-pervasion in every direction (ūrdhva, adhas, tiryak; diś and vidiś), then teaches the trisandhyā upasthāna: at the three daily junctions the practitioner faces prescribed directions, offers jalāñjali, and recites praise-mantras centered on Nārāyaṇa/Puruṣottama as ancient, limitless, and liberating.
- Climax resolution
The instruction culminates in the insistence on disciplined regularity and correct orientation/mantra-recitation, paired with a strong rule of adhikāra: the teaching is to be transmitted only to dīkṣita, steadfast, qualified students; thus the rite’s power is protected by secrecy and proper lineage.
- Closing phalashruti
Consistent trisandhyā observance, performed with purity and restraint, yields moral steadiness and existential uplift, supporting liberation-oriented life and aiding the crossing of saṃsāra.
Geographical context
No specific historical sites, rivers, or ecological regions are named in this adhyāya; the spatial framework is cosmological and directional (pūrva, paścima, uttara, dakṣiṇa; adhas/ūrdhva/tiryak; diś and vidiś).
Ritual instructions
- Primary RitualTrisandhyā (three daily twilight) mantra-upāsanā / upasthāna with jalāñjali and directional orientation to Nārāyaṇa/Puruṣottama.
- BenefitSupports saṃsāra-taraṇa (crossing cyclic existence), strengthens ethical steadiness and self-control, and orients the practitioner toward liberation through disciplined daily devotion.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī (Dharā/Devī) · Upadeśa-oriented, authoritative, and esoteric (rahasya), with emphasis on discipline, eligibility (adhikāra), and guarded transmission.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil devotional discipline)
- Emotional ProgressionFrom reverent receptivity and purification → awe at the deity’s all-pervasion across directions → focused, methodical devotion through repeated daily junctions → quiet confidence in moral uplift and liberation-oriented steadiness.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot site-specific; the practice is portable and can be performed anywhere with clean water and an appropriate, respectful setting at the three daily sandhyās.
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined daily practice—purification (snāna), self-restraint (jitendriya), and reverent mantra-recitation—as a method for saṃsāra-taraṇa (crossing cyclic existence). Philosophically, it emphasizes a pervading divine presence across all directions and states that consistent, properly performed trisandhyā observance supports moral steadiness and liberation-oriented life.
No tithi, nakṣatra, month, or seasonal markers are specified. The timing is structured by the three daily sandhyās (twilight junctions), implying routine observance at the standard dawn, midday junction, and dusk periods rather than a calendrical festival schedule.
While it does not present explicit ecological prescriptions, the Varāha–Pṛthivī dialogic frame and the emphasis on purification, restraint, and orderly daily rites can be read as an ethic of terrestrial stability: regulated human conduct is portrayed as harmonizing the practitioner with the world’s directional/cosmological order, indirectly supporting the maintenance of balance associated with Pṛthivī.
No royal dynasties, sages’ lineages, or administrative figures are named. The chapter’s references are primarily theological and liturgical, centered on Nārāyaṇa/Puruṣottama and on the qualified teacher-to-disciple transmission (dīkṣita, suśiṣya) of secret ritual knowledge.
Ask anything about Adhyaya 120 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.