Adhyaya 118: Procedure for Divine Worship Services (Ritual Attendant Protocol)

Verse 1

अथ देवोपचारविधिः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे भद्रे प्रायश्चित्तं यथाविधि ॥ यथावत्स च दातव्यो मम भक्तेन विद्यया ॥

अथ देवोपचारविधिः। श्रीवराह उवाच—भद्रे, मे प्रायश्चित्तं यथाविधि तत्त्वेन शृणु; मम भक्तेन विद्यया यथावत् तत् दातव्यं कर्तव्यं च।

Verse 2

वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण उद्धृत्य दन्तकाष्ठकम् ॥ दीपं न ज्वालयेत् तावद् यावन्न स्पृश्यते धरा ॥

वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण दन्तकाष्ठकम् उद्धृत्य, यावत् धरा न स्पृश्यते तावत् दीपं न ज्वालयेत्।

Verse 3

दीपे प्रज्वालिते तत्र हस्तशौचं तु कारयेत् ॥ ततः प्रक्षाल्य हस्तौ तु पुनरेवमुपागतः ॥

दीपे तत्र प्रज्वालिते हस्तशौचं तु कारयेत्। ततः प्रक्षाल्य हस्तौ तु पुनरेवमुपागतः॥

Verse 4

वन्दयित्वास्य चरणौ दन्तधावनमानयेत् ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण दद्याद्वै दन्तकाष्ठकम् ॥

वन्दयित्वास्य चरणौ दन्तधावनमानयेत्। अनेनैव तु मन्त्रेण दद्याद्वै दन्तकाष्ठकम्॥

Verse 5

मन्त्रश्च— भुवनभवन रविसंहरण अनन्तो मध्यश्चेति गृह्णेमं भुवनं दन्तधावनम्

मन्त्रः— भुवनभवन रविसंहरण अनन्तो मध्यश्चेति गृह्णेमं भुवनं दन्तधावनम्।

Verse 6

यत्त्वया भाषितं सर्वमेवं धर्मविनिश्चयम् ॥ दन्तधावनं दन्ते दद्याद्यावत्कर्म वसुन्धरे ॥

यत्त्वया भाषितं सर्वमेवं धर्मविनिश्चयम्। दन्तधावनं दन्ते दद्याद्यावत्कर्म वसुन्धरे॥

Verse 7

नित्यं शिरसोत्‍तार्य धृत्वा शिरसि चात्मनः ॥ पश्चात्तु जलपूतेन ततो हस्तेन सुन्दरी

नित्यं शिरसोत्‍तार्य धृत्वा शिरसि चात्मनः। पश्चात्तु जलपूतेन ततो हस्तेन सुन्दरी॥

Verse 8

कार्याणि मुखकर्माणि स्वल्पेन सलिलेन च ॥ मुखप्रक्षालने चेमं शृणु मन्त्रं च सुन्दरी

मुखसम्बद्धानि कर्माणि स्वल्पेनैव सलिलेन कर्तव्यानि। मुखप्रक्षालने च, सुन्दरी, इमं मन्त्रं शृणु च।

Verse 9

इष्ट्वेममुक्तमन्त्रेण संसारात्तु प्रमुच्यते

एतेन उक्तमन्त्रेण इष्ट्वा जनः संसारात् प्रमुच्यते।

Verse 10

ततः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा भगवन् भक्तवत्सल ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्

ततः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा, ‘भगवन् भक्तवत्सल’ इति सम्बोध्य, ‘नमो नारायण’ इत्युक्त्वा, इमं मन्त्रं उदीरयेत्।

Verse 11

मन्त्रज्ञानां यज्ञयष्टारं भूतस्रष्टारमेव च ॥ अन्य पुष्पाणि संगृह्य कल्यमुत्थाय माधवि

मन्त्रज्ञानं यज्ञयष्टारं भूतस्रष्टारमेव च ध्यायेत्। अन्यपुष्पाणि संगृह्य, कल्ये उत्थाय, हे माधवि।

Verse 12

पूजयेद्देवदेवेशं ज्ञानी भागवतः शुचिः ॥ निपतेद्दण्डवद्भूमौ सर्वकर्मसमन्वितः ॥ कायं निपतितं कृत्वा प्रसीदेति जनार्द्दनम् ॥ शिरसा चाञ्जलिं कृत्वा इमं मन्त्रं मुदाहरेत्

शुचिः ज्ञानी भागवतः देवदेवेशं पूजयेत्। सर्वकर्मसमन्वितः दण्डवद्भूमौ निपतेत्। कायं निपतितं कृत्वा ‘प्रसीद’ इति जनार्दनं वदेत्। शिरसा अञ्जलिं कृत्वा इमं मन्त्रं मुदाहरेत्।

Verse 13

मन्त्रैर्लब्ध्वा संज्ञां त्वयि नाथ प्रसन्ने त्वदिच्छातो ह्यपि योगिनां चैव मुक्तिः

मन्त्रैर्लब्ध्वा संज्ञां त्वयि नाथ प्रसन्ने, त्वदिच्छातो ह्यपि योगिनां चैव मुक्तिः।

Verse 14

यतस्त्वदीयः कर्मकरोऽहमस्मि त्वयोक्तं यत्तेन देवः प्रसीदतु

यतस्त्वदीयः कर्मकरोऽहमस्मि, त्वयोक्तं यत्तेन देवः प्रसीदतु।

Verse 15

एवं मन्त्रविधिं कृत्वा मम भक्तिव्यवस्थितः ॥ पृष्ठतोऽनुपदं गत्वा शीघ्रं यावन्न हीयते

एवं मन्त्रविधिं कृत्वा मम भक्तिव्यवस्थितः। पृष्ठतोऽनुपदं गत्वा शीघ्रं यावन्न हीयते॥

Verse 16

एवं सर्वं समादाय मम कर्म दृढव्रतः ॥ शीघ्रं मेऽभ्यञ्जनं दद्यात्तैलेनाथ घृतेन वा

एवं सर्वं समादाय मम कर्म दृढव्रतः। शीघ्रं मेऽभ्यञ्जनं दद्यात् तैलेनाथ घृतेन वा॥

Verse 17

ततः स्नेहं समुद्दिश्य मन्त्रज्ञः कर्मकारकः ॥ एवं चित्तं समाधाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्

ततः स्नेहं समुद्दिश्य मन्त्रज्ञः कर्मकारकः। एवं चित्तं समाधाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्।

Verse 18

मया प्रोक्तः क्षमस्वेति तुभ्यं चैव नमो नमः ॥ एवं मन्त्रः समाख्यातस्तेनाज्यात्प्रथमं शिरः

मया प्रोक्तं—“क्षमस्व” इति; तुभ्यं चैव नमो नमः। एवं मन्त्रः समाख्यातः; तेनाज्येन प्रथमं शिरोऽभ्यज्यात्॥

Verse 19

दक्षिणाङ्गं ततोऽभ्यज्याद्वाममङ्गं ततोऽनु च ॥ पश्चात्पृष्ठं समभ्यज्य ततोऽभ्यज्यात्कटिं तथा

ततो दक्षिणाङ्गं अभ्यज्यात्; ततोऽनु वाममङ्गं च। पश्चात् पृष्ठं समभ्यज्य, ततः कटिं तथैवाभ्यज्यात्॥

Verse 20

पश्चालिम्पेत् ततो भूमिं गोमयेन दृढव्रतः ॥ तस्य दृष्ट्वा श्रुतं भद्रे गोमयेन सुनिश्चितम्

पश्चात् दृढव्रतः गोमयेन भूमिं लिम्पेत्। अस्य विषये, भद्रे, गोमयेन सुनिश्चितं यत् दृष्टं श्रुतं च॥

Verse 21

यानि पुण्यान्यवाप्नोति तानि मे गदतः श्रुणु ॥ आज्यमानमपि तथा यावन्तस्तैलबिन्दवः

यानि पुण्यान्यवाप्नोति तानि मे गदतः शृणु। आज्यतैलाभ्यञ्जनेऽपि तथा—यावन्तस्तैलबिन्दवः॥

Verse 22

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ ततः पुण्यकृताँल्लोकान्पुरुषो योऽनुलिप्यते

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते। ततः पुण्यकृतां लोकान् स पुरुषोऽनुलिप्यते प्राप्नोति॥

Verse 23

एकैककणसंख्यातः स्वर्गलोके महीयते ॥ एवं योऽभ्यञ्जयेद्गात्रं तैलेन तु घृतेन वा

एकैककणसंख्यातः स्वर्गलोके महीयते ॥ एवं योऽभ्यञ्जयेद्गात्रं तैलेन तु घृतेन वा ॥

Verse 24

तावद्वर्षसहस्राणि मम लोके प्रतिष्ठति ॥ अथ चोद्वर्त्तनं भद्रे प्रवक्ष्यामि प्रियं मम

तावद्वर्षसहस्राणि मम लोके प्रतिष्ठति ॥ अथ चोद्वर्त्तनं भद्रे प्रवक्ष्यामि प्रियं मम ॥

Verse 25

येन शुध्यन्ति चाङ्गानि मम प्रीतिश्च जायते ॥ भोगिना यदि वा रोध्रं यदि पिप्पलिकामधु

येन शुध्यन्ति चाङ्गानि मम प्रीतिश्च जायते ॥ भोगिना यदि वा रोध्रं यदि पिप्पलिकामधु ॥

Verse 26

मधूकमश्वपर्णं वा रोहिणं चैव कर्कटम् ॥ एतेषां प्राप्य लभते शास्त्रज्ञः कर्मकारकः

मधूकमश्वपर्णं वा रोहिणं चैव कर्कटम् ॥ एतेषां प्राप्य लभते शास्त्रज्ञः कर्मकारकः ॥

Verse 27

यदीच्छेत्परमां सिद्धिं मम कर्मानुसारकः ॥ एवमुद्वर्त्तनं कृत्वा स्नानकर्म तु कारयेत् ॥

यदीच्छेत्परमां सिद्धिं मम कर्मानुसारकः ॥ एवमुद्वर्त्तनं कृत्वा स्नानकर्म तु कारयेत् ॥

Verse 28

तत आमलकं चैव वसुगन्धार्णमुत्तमम् ॥ तेन मे सर्वगात्राणि मर्द्दयित्वा दृढव्रतः ॥

ततः आमलकं चैव वसुगन्धार्णमुत्तमम् । तेन मे सर्वगात्राणि मर्दयित्वा दृढव्रतः ॥

Verse 29

जलकुम्भं ततो गृह्य इमं मन्त्र मुदाहरेत् ॥ देवानां देवदेवोऽसि देवोऽनादिरभूः परः ॥

जलकुम्भं ततो गृह्य इमं मन्त्रं मुदाहरेत् । देवानां देवदेवोऽसि देवोऽनादिरभूः परः ॥

Verse 30

तव व्यक्तस्वरूपेण स्नानं गृह्णीष्व मेऽनघ ॥ एवं तु स्नपनं कुर्यान्मम मार्गानुसारकः ॥

तव व्यक्तस्वरूपेण स्नानं गृह्णीष्व मेऽनघ । एवं तु स्नपनं कुर्यान्मम मार्गानुसारकः ॥

Verse 31

अथ सौवर्णकुम्भेन रजतस्य घटेन वा ॥ एतेषामप्यलाभे तु कर्मज्ञः कर्म कारयेत् ॥

अथ सौवर्णकुम्भेन रजतस्य घटेन वा । एतेषामप्यलाभे तु कर्मज्ञः कर्म कारयेत् ॥

Verse 32

ताम्रकुम्भमयेनैव कुर्यात्स्नपनमुत्तमम् ॥ एवं तु स्नपनं कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

ताम्रकुम्भमयेनैव कुर्यात्स्नपनमुत्तमम् । एवं तु स्नपनं कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

Verse 33

पश्चाद्गन्धः प्रदातव्यः प्रकृष्टो मन्त्रसंयुतः ॥ सर्वगन्धाः सौमनस्याः सर्ववर्णाश्च ते मताः ॥

पश्चात् मन्त्रसंयुक्तं प्रकृष्टं गन्धं समर्पयेत्। सर्वे गन्धाः सौमनस्याः सर्ववर्णात्मकाः स्मृताः॥

Verse 34

उत्पन्नाः सर्वलोकेषु त्वया सत्येषु योजिताः ॥ मया च ते तवाङ्गेषु तानावह शुचीन् प्रभो ॥

उत्पन्नाः सर्वलोकेषु त्वया सत्येषु योजिताः। मया च ते तवाङ्गेषु तान् आवह शुचीन् प्रभो॥

Verse 35

मम भक्त्या सुसन्तुष्टः प्रतिगृह्णीष्व माधव ॥ एवं गन्धान्स्ततो दत्त्वा उत्कृष्टं कर्म कारयेत् ॥

मम भक्त्या सुसन्तुष्टः प्रतिगृह्णीष्व माधव। एवं गन्धान् ततः दत्त्वा उत्कृष्टं कर्म कारयेत्॥

Verse 36

ततः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥ जलजं स्थलजं चैव पुष्पं कालोद्भवं शुचि ॥

ततः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा इमं मन्त्रं मुदीरयेत्। जलजं स्थलजं चैव पुष्पं कालोद्भवं शुचि॥

Verse 37

मम संसारमोक्षाय गृह्ण गृह्ण ममाच्युत ॥ एवंविधोपचारेण अर्चयित्वा मम प्रियम्

मम संसारमोक्षाय गृह्ण गृह्ण ममाच्युत। एवंविधोपचारेण अर्चयित्वा मम प्रियम्॥

Verse 38

पश्चाद्धूपं च मे दद्याद् सुगन्धद्रव्यसम्मितम् ॥ धूपं गृह्य विधानॆन मयोक्तं सुखवल्लभम्

ततः परं सुगन्धद्रव्यसंयुक्तं धूपं मे दद्यात्। मयोक्तेन विधानेन धूपं गृह्य सुखप्रदं भवति।

Verse 39

उभयेषु कुलेष्वात्मा धूपमन्त्रं उदीरयेत् ॥ वनस्पतिरसं दिव्यं बहुद्रव्यसमन्वितम्

उभयकुलहितार्थं धूपमन्त्रं उदीरयेत्। धूपोऽयं वनस्पतिरसः दिव्यो बहुद्रव्यसमन्वितः।

Verse 40

मम संसारमोक्षाय धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ मन्त्रः— शान्तिर्वै सर्वदेवानां शान्तिर्मम परायणम्

मम संसारमोक्षाय धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्। मन्त्रः— शान्तिर्वै सर्वदेवानां शान्तिर्मम परायणम्।

Verse 41

सांख्यानां शान्तियोगेन धूपं गृह्ण नमोऽस्तु ते ॥ त्राता नान्योऽस्ति मे कश्चित् त्वां विहाय जगद्गुरो

सांख्यप्रोक्तशान्तियोगेन धूपं गृह्ण नमोऽस्तु ते। त्राता नान्योऽस्ति मे कश्चित् त्वां विहाय जगद्गुरो।

Verse 42

एवमभ्यर्च्चनं कृत्वा माल्यगन्धानुलेपनैः ॥ पश्चाद्वस्त्रं च वै दद्यात् क्षौमशुक्लं सपीतकम्

एवमभ्यर्चनं कृत्वा माल्यगन्धानुलेपनैः। पश्चाद्वस्त्रं च वै दद्यात् क्षौमशुक्लं सपीतकम्।

Verse 43

एवं चैव समादाय कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ॥ दिव्ययोगं समादाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्

एवं चैव समादाय कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् । दिव्ययोगं समादाय इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥

Verse 44

प्रीयतां भगवान् पुरुषोत्तमः श्रीनिवासः श्रीमानानन्दरूपः ॥ गोप्ता कर्ताधिकर्ता मान्यनाथ भूतनाथ आदिरव्यक्तरूपः ॥ क्षौमं वस्त्रं पीतरूपं मनोज्ञं देवाङ्गे स्वे गात्रप्रच्छादनाय

प्रीयतां भगवान् पुरुषोत्तमः श्रीनिवासः श्रीमानानन्दरूपः । गोप्ता कर्ताधिकर्ता मान्यनाथ भूतनाथ आदिरव्यक्तरूपः । क्षौमं वस्त्रं पीतरूपं मनोज्ञं देवाङ्गे स्वे गात्रप्रच्छादनाय ॥

Verse 45

गृहीत्वा प्रणवाद्येन धर्मपुण्येन संवृतः

गृहीत्वा प्रणवाद्येन धर्मपुण्येन संवृतः ।

Verse 46

इदं परायणं परस्परप्रीतिकरं प्राणरक्षणं प्राणिनां स्विष्टं तदनुकल्पं सत्यमुपयुक्तमात्मने तद्देव गृहाण

इदं परायणं परस्परप्रीतिकरं प्राणरक्षणं प्राणिनां स्विष्टं तदनुकल्पं सत्यमुपयुक्तमात्मने तद्देव गृहाण ।

Verse 47

एवं तु प्रापणं कृत्वा मम मार्गानुसारकः ॥ मुखप्रक्षालनं दत्त्वा शीघ्रम् एव प्रकल्पितम्

एवं तु प्रापणं कृत्वा मम मार्गानुसारकः । मुखप्रक्षालनं दत्त्वा शीघ्रम् एव प्रकल्पितम् ॥

Verse 48

शुचिः स्तुवति देवानाम् एतदेव परायणम् ॥ शौचार्थं तु जलं गृह्णन् कृत्वा प्रापणम् उत्तमम्

शुचिर्भूत्वा देवान् स्तौति—एतदेव परं शरणम्। शौचार्थं जलं गृहीत्वा उत्तमं प्रापणं कुर्यात्।

Verse 49

एवं तु भोजनं दत्त्वा व्यपनीय तु प्रापणम् ॥ ताम्बूलं तु ततो गृह्य छेमं मन्त्रम् उदीरयेत्

एवं भोजनं दत्त्वा ततः प्रापणं व्यपनीय। ततो ताम्बूलं गृहीत्वा क्षेमं मन्त्रं उदीरयेत्।

Verse 50

मन्त्रः— अलङ्कारं सर्वतो देवानां द्रव्यानुक्तौ सर्वसौगन्धिकादिभिः गृह्य ताम्बूलं लोकनाथ विशिष्टम् अस्माकं च भवनं तव प्रतिमा च ह

मन्त्रः—सर्वतो देवानामलङ्कारं द्रव्यैः सर्वसौगन्धिकादिभिः सह। ताम्बूलं गृहीत्वा, हे लोकनाथ, विशिष्टं भवतु; अस्माकं भवनं तव प्रतिमा च पूज्यताम्।

Verse 51

अलङ्कारं मुखे श्रेष्ठं तव प्रीत्या मया कृतम् ॥ मुखप्रसाधनं श्रेष्ठं देव गृह्ण मया कृतम्

अलङ्कारं मुखे श्रेष्ठं तव प्रीत्या मया कृतम्। मुखप्रसाधनं श्रेष्ठं देव गृह्ण, मया कृतम्।

Verse 52

एतेनैवोपचारेण मद्भक्तः कर्म कारयेत् ॥ अनुमुक्तो महालोकान् पश्यते मम नित्यशः

एतेनैवोपचारेण मद्भक्तः कर्म कारयेत्। अनुमुक्तो महालोकान् पश्यते मम नित्यशः।

Verse 53

मन्त्रश्च— तद्भगवन्त्वां गुणश्च आत्मनश्चापि गृह्ण वारिणः सर्वदेवतानां मुखमेव प्रक्षालयेत् ॥ एतेन मन्त्रेण सुगन्धधूपदीपनैवेद्यं पुनरेवं समर्पयेत्

मन्त्रः— “तद्भगवन् त्वां गुणांश्चात्मनश्चापि वारिणा गृह्ण।” वारिणा सर्वदेवतानां मुखमेव प्रक्षालयेत्। एतेन मन्त्रेण सुगन्धधूपदीपनैवेद्यं पुनरेवमेव समर्पयेत्।

Verse 54

मन्त्राः ऊचुः ॥ स्नेहं स्नेहेन संगृह्य लोकनाथ मया हृतम् ॥ सर्वलोकेषु सिद्धात्मा ददाम्यात्मकरेण च

मन्त्राः ऊचुः— “स्नेहं स्नेहेन संगृह्य लोकनाथ मया हृतम्। सर्वलोकेषु सिद्धात्मन् ददाम्यात्मकरेण च॥”

Verse 55

करेण तस्य चूर्णेन पिष्टचूर्णेन वा पुनः ॥ एतदुद्वर्त्तनं कुर्यान् मम गात्रसुखावहम्

करेण तस्य चूर्णेन पिष्टचूर्णेन वा पुनः। एतदुद्वर्तनं कुर्यान् मम गात्रसुखावहम्॥

Verse 56

कर्मण्यन्यापि माल्यानि ततो मह्यं प्रदापयेत् ॥ तदेव चार्च्चनं कृत्वा कर्मण्यः कर्मसम्मितः

कर्मण्यन्यापि माल्यानि ततो मह्यं प्रदापयेत्। तदेव चार्चनं कृत्वा कर्मण्यः कर्मसम्मितः॥

Verse 57

वस्त्रैर्विभूषणं कृत्वा मम गात्रानुसारि यत् ॥ पश्चात्पुष्पं गृहीत्वा तु आसनं चोपकल्पयेत् ॥

वस्त्रैर्विभूषणं कृत्वा मम गात्रानुसारि यत्। पश्चात्पुष्पं गृहीत्वा तु आसनं चोपकल्पयेत्॥