Adhyaya 119: Ritual Regulations on Permissible Foods for Offering and Consumption
Bhojanīya-niyama-vidhiḥ
Ritual-Manual (Dietary Regulation and Offering Protocols)
ਅਧਿਆਇ 119 ਵਿੱਚ ਪૃਥਿਵੀ (ਧਰਾਣੀ/ਵਸੁਧਾ) ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਦੇਵ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਮਈ ਸੰਵਾਦ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਸੁਣ ਕੇ ਪૃਥਿਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਣ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਪਣ-ਕ੍ਰਿਆ) ਕਿਹੜੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਕਰੀਏ। ਧਰਮ-ਜ੍ਞ ਵਰਾਹ ਅਨਾਜ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਸ਼ੂ-ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਯੋਗ ਪਦਾਰਥ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਜਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਆਹਾਰ-ਚੋਣ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ੁਭਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਭੋਗ-ਅਰਪਣ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 119
Verse 1
अथ भोज्यनियमविधिः ॥ धरण्युवाच ॥ एवं कर्मविधिं श्रुत्वा सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ प्रसन्नवदनं देवं पुनर्वाक्यमुवाच ह ॥
ਹੁਣ ਭੋਜਨ-ਨਿਯਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਫਿਰ ਬੋਲੀ।
Verse 2
एवं महौजसं कर्म तव मार्गानुसारतः ॥ त्वत्तस्तु प्रापणविधिस्तव प्रीत्या मया श्रुतः ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ, ਤੇਰੇ ਹੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ‘ਪ੍ਰਾਪਣ’ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਮੈਂ ਸੁਣੀ ਹੈ।
Verse 3
केन द्रव्येण संयुक्तं तन्ममाचक्ष्व माधव ॥ वसुधाया वचः श्रुत्वा वराहः प्रीतमानसः ॥
ਇਹ ਕਿਸ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਾਧਵ। ਵਸੁਧਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਰਾਹ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 4
उवाच धर्मसंयुक्तं धर्मज्ञो वाक्यकोविदः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ येन मन्त्रेण संयुक्तो मम प्रापणकं नयेत् ॥
ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਬਚਨ ਕਹੇ—ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਕਿਹੜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਾਪਣਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?’
Verse 5
सप्त व्रीहींस्ततो गृह्य पयसासह संयुतम् ॥ परमं तस्य शाकानि मधूकोदुम्बरं तथा ॥
(ਵਰਾਹ ਦੇਵ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:) ‘ਫਿਰ ਸੱਤ ਭਾਗ ਚਾਵਲ ਲੈ ਕੇ, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ—ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਮਧੂਕ ਅਤੇ ਉਦੁੰਬਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ।’
Verse 6
एते चान्ये च बहवः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ कर्मण्याश्च त एतेषां ये मया परिकीर्तिताः ॥
‘ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ—ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ—ਕਰਮਕਾਂਡ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ।’
Verse 7
व्रीहीणां च प्रवक्ष्यामि उपयोग्यानि माधवि ॥ एकाग्रं मानसं कृत्वा प्रापणं शृणु सुन्दरि ॥
‘ਹੇ ਮਾਧਵੀ, ਮੈਂ ਚਾਵਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਯੋਗ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਪ੍ਰਾਪਣ (ਵਿਧੀ) ਸੁਣ।’
Verse 8
धर्मचिल्लिकशाकं च सुगन्धं रक्तमालिकौ ॥ दीर्घशालिमहाशाली वरकुङ्कुममाक्षिकौ ॥
‘(ਇਹ ਹਨ) ਧਰਮ-ਚਿੱਲਿਕਾ ਸਾਗ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਰਕਤ-ਮਾਲਿਕਾ (ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ); (ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਦੀਰਘ-ਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਸ਼ਾਲੀ; ਅਤੇ ਵਰ-ਕੁੰਕੁਮ ਤੇ ਆਕ੍ਸ਼ਿਕ (ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ)।’
Verse 9
आमोदा शिवसुन्दर्यौ शिरीकाकुलशालिकाः ॥ विविधं यावकान्नं च ज्ञेयान्येतानि कर्मणि ॥
‘(ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਆਮੋਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸੁੰਦਰੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੀਕਾਕੁਲ-ਸ਼ਾਲਿਕਾ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ; ਅਤੇ ਯਾਵਕ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਿਆਰੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਮੰਨਣ ਯੋਗ ਹਨ।’
Verse 10
श्यामाकमिति चोक्तानि कर्माण्यानि वसुन्धरे ॥ कर्माण्यानि च शाकानि विजानीहि वसुन्धरे ॥
ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ‘ਸ਼ਿਆਮਾਕ’ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬਾਜਰਾ) ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ ਕਰਮਕਾਂਡ ਲਈ ਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਇਹ ਵੀ ਜਾਣ ਕਿ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਭੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹਨ।
Verse 11
एतानि प्रतिगृह्णामि यच्च भागवतं प्रियम् ॥ मार्गमांसं वरं छागं शासं समनुयुज्यते ॥
ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਭਾਗਵਤ ਭਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਉਹ ਵੀ। ਮਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗਮਾਂਸ (ਹਿਰਨ ਦਾ ਮਾਸ) ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਛਾਗ (ਬੱਕਰਾ) ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
एतानि प्रापणे दद्यान्मम चैतत्प्रियावहम् ॥ युञ्जानो वितते यज्ञे ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
ਵੰਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਦਾਨ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਯਜ੍ਞ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ (ਇਹ ਦਾਤਾਂ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 13
भागो ममास्ति तत्रापि पशूनां छागलस्य च ॥ माहिषं वर्जयेन्मह्यं क्षीरं दधि घृतं ततः ॥
ਉੱਥੇ ਮੇਰਾ ਭਾਗ ਵੀ ਹੈ—ਪਸ਼ੂ-ਅਰਪਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬੱਕਰੇ ਦਾ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਹਿਸ (ਭੈਂਸ) ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ; ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਘੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੋ।
Verse 14
वर्जयेत्तत्र मांसानि यजुषा वैष्णवोऽश्नुते ॥ परं पायसमपि वर्ज्यानि तन्मांसं चेतकः खुरे ॥
ਉਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮਾਸਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵੈਸ਼ਣਵ ਯਜੁਸ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ (ਅਰਥਾਤ ਨਿਯਮਿਤ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ) ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪਾਇਸ ਵੀ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ ਜੇ ਉਹ ਉਸ ਮਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
पक्षिणां च प्रवक्ष्यामि ये प्रयोज्या वसुन्धरे ॥ ये चैव मम क्षेत्रेषु उपयुज्यन्ति नित्यशः ॥
ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਪੰਛੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ—ਉਹੀ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
लावकं वार्त्तिकं चैव प्रशस्तं च कपिञ्जलम् ॥ एते चान्ये च बहवः शतशोऽथ सहस्रशः ॥
ਲਾਵਕ, ਵਾਰੱਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਕਪਿੰਜਲ—ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ (ਉਚਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ)।
Verse 17
मम कर्मणि योग्याः ये ते मया परिकीर्तिताः ॥ यस्त्वेतत्तु विजानीयात्कर्मकर्ता तथैव च ॥
ਮੇਰੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਲਈ ਜੋ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਉਚਾਰ ਕੇ ਗਿਣਵਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਏ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ (ਯਜਮਾਨ) ਹੈ।
Verse 18
नापराध्नोति स नरो मम चोक्तं वचः प्रियॆ ॥ ते च भोज्याश्च माङ्गल्या मम भक्तसुखावहाः ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅਤੇ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਭੋਜਨਯੋਗ ਤੇ ਮੰਗਲਮਯ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ।
Verse 19
कर्मण्या मुद्गमाषा वै तिलकङ्गुकुलित्थकाः ॥ गवेदुकं महामोहं मकुष्ठमथवाहिजाम् ॥
ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਲਈ ਮੁਦਗ ਅਤੇ ਮਾਸ਼; ਤਿਲ, ਕੰਗੂ ਅਤੇ ਕੁਲੀੱਥ; ਗਵੇਦੁਕ; ਮਹਾਮੋਹ; ਮਕੁਸ਼ਠ; ਅਤੇ ਵਾਹਿਜਾ ਨਾਮਕ ਅਨਾਜ/ਬੀਜ ਵੀ (ਉਚਿਤ ਹਨ)।
Verse 20
ततो यष्टव्यमेवं हि य इच्छेत् सिद्धिमुत्तमाम् ॥ य एतेन विधानेन यजिष्यति वसुन्धरे
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਤਮ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਕਰੇ; ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ (ਧਰਤੀ), ਜੋ ਇਸ ਨਿਯਤ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ-ਯਜਨ ਕਰੇਗਾ।
Frequently Asked Questions
The text presents regulated food selection as an ethical-ritual discipline: substances used for prāpaṇa and yajña should be chosen according to dharma-based fitness (yogya/karmaṇya), with explicit prohibitions (varjya) to prevent ritual fault (aparādha) and to maintain auspicious, socially ordered consumption tied to Pṛthivī’s terrestrial abundance.
No explicit tithi, lunar phase, month (māsa), or seasonal (ṛtu) markers are stated in the provided verses of Adhyāya 119; the prescriptions are framed as general procedural rules for ritual performance rather than time-bound observances.
Environmental balance appears implicitly through Pṛthivī’s role as interlocutor and through the emphasis on disciplined use of terrestrial produce (grains, vegetables, legumes) rather than indiscriminate consumption. By defining what is appropriate or inappropriate for offerings and eating, the chapter encodes an early form of stewardship: human ritual life is depicted as dependent on, and responsible toward, the ordered management of Earth-derived resources.
No dynastic lineages, kings, sages by name, or administrative figures are referenced in the provided text. The narrative remains focused on the instructional exchange between Varāha and Pṛthivī and on generalized categories such as brāhmaṇas who are vedapāraga (learned in the Veda).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.