Adhyaya 119: Ritual Regulations on Permissible Foods for Offering and Consumption
Bhojanīya-niyama-vidhiḥ
Ritual-Manual (Dietary Regulation and Offering Protocols)
અધ્યાય ૧૧૯માં પૃથિવી અને વરાહ વચ્ચેનો ઉપદેશાત્મક સંવાદ આગળ વધે છે. પૂર્વે વર્ણવેલ સંસારમોચક કર્મવિધિ સાંભળ્યા પછી પૃથિવી પૂછે છે કે દેવતાને પ્રસન્ન કરવા માટે ‘પ્રાપણ’ કર્મ કયા દ્રવ્યો વડે અને કયા મંત્ર-સંબંધ સાથે કરવું. ધર્મજ્ઞ વરાહ યજ્ઞ/પૂજામાં ગ્રહ્ય ધાન્ય, શાકભાજી, કઠોળ તથા કેટલાક પશુજ પદાર્થોનું વર્ણન કરે છે અને વર્જ્ય વસ્તુઓ પણ જણાવે છે. આહાર-પસંદગીને તે અનુષ્ઠાનશુદ્ધિ, મંગળ અને સામાજિક વ્યવસ્થાનું શાસન ગણાવી, ધરતીની સમૃદ્ધિને નિયત ભોગ અને યોગ્ય અર્પણ સાથે જોડે છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 119
Verse 1
अथ भोज्यनियमविधिः ॥ धरण्युवाच ॥ एवं कर्मविधिं श्रुत्वा सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ प्रसन्नवदनं देवं पुनर्वाक्यमुवाच ह ॥
હવે ભોજ્ય-નિયમની વિધિ (વર્ણન) આવે છે. ધરણી બોલી—સમગ્ર સંસારચક્રથી મુક્તિ આપતી આ કર્મવિધિ સાંભળી, પ્રસન્નમુખ દેવને તેણે ફરી વચન કહ્યું।
Verse 2
एवं महौजसं कर्म तव मार्गानुसारतः ॥ त्वत्तस्तु प्रापणविधिस्तव प्रीत्या मया श्रुतः ॥
આ રીતે, તમારા માર્ગાનુસાર આ મહાપ્રભાવશાળી કર્મ મેં સાંભળ્યું; અને તમારી પ્રીતિ માટે તમારી પાસેથી જ ‘પ્રાપણ’ની વિધિ પણ મેં સાંભળી છે।
Verse 3
केन द्रव्येण संयुक्तं तन्ममाचक्ष्व माधव ॥ वसुधाया वचः श्रुत्वा वराहः प्रीतमानसः ॥
‘તે કયા દ્રવ્ય સાથે જોડવું? હે માધવ, મને કહો.’ વસુધાના વચન સાંભળી વરાહનું મન પ્રસન્ન થયું।
Verse 4
उवाच धर्मसंयुक्तं धर्मज्ञो वाक्यकोविदः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ येन मन्त्रेण संयुक्तो मम प्रापणकं नयेत् ॥
ધર્મસંયુક્ત વચન તેણે કહ્યું—તે ધર્મજ્ઞ અને વાક્યકુશળ હતો. શ્રીવરાહ બોલ્યા—‘કયા મંત્ર સાથે જોડીને મારું પ્રાપણક (પ્રાપણ-અર્પણ) કરવું?’
Verse 5
सप्त व्रीहींस्ततो गृह्य पयसासह संयुतम् ॥ परमं तस्य शाकानि मधूकोदुम्बरं तथा ॥
‘પછી સાત વ્રીહિ (ચોખા) લઈને દૂધ સાથે જોડો; અને તેના માટે ઉત્તમ શાકભાજી તથા મધૂક અને ઉદુમ્બર પણ ઉમેરો।’
Verse 6
एते चान्ये च बहवः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ कर्मण्याश्च त एतेषां ये मया परिकीर्तिताः ॥
આ અને અન્ય અનેક—સૈંકડો તથા હજારો—વસ્તુઓ પણ કર્મકાંડમાં યોગ્ય છે; તેમાંમાંથી મેં જે ગણાવી છે, તે અહીં ઉલ્લેખિત છે.
Verse 7
व्रीहीणां च प्रवक्ष्यामि उपयोग्यानि माधवि ॥ एकाग्रं मानसं कृत्वा प्रापणं शृणु सुन्दरि ॥
હે માધવી, યોગ્ય ચોખાના પ્રકારો પણ હું કહું છું. મનને એકાગ્ર કરીને, હે સુન્દરી, પ્રાપણવિધિ સાંભળો.
Verse 8
धर्मचिल्लिकशाकं च सुगन्धं रक्तमालिकौ ॥ दीर्घशालिमहाशाली वरकुङ्कुममाक्षिकौ ॥
‘ધર્મચિલ્લિક’ શાક, તેમજ ‘સુગંધ’ અને ‘રક્તમાલિકા’; ‘દીર્ઘશાલી’ અને ‘મહાશાલી’; તથા ‘વરકુંકુમ’ અને ‘આક્ષિક’—આ (પ્રકારો) છે.
Verse 9
आमोदा शिवसुन्दर्यौ शिरीकाकुलशालिकाः ॥ विविधं यावकान्नं च ज्ञेयान्येतानि कर्मणि ॥
‘આમોદા’ અને ‘શિવસુન્દરી’, તેમજ ‘શિરીકાકુલ-શાલિકા’ પ્રકારો; અને યાવક અન્નની વિવિધ વાનગીઓ—આ બધું કર્મમાં યોગ્ય જાણવું.
Verse 10
श्यामाकमिति चोक्तानि कर्माण्यानि वसुन्धरे ॥ कर्माण्यानि च शाकानि विजानीहि वसुन्धरे ॥
હે વસુંધરે, ‘શ્યામાક’ (એક પ્રકારનું નાનું ધાન્ય) વગેરે કર્મકાંડમાં યોગ્ય કહેવાય છે. હે વસુંધરે, કર્મયોગ્ય શાકભાજી પણ જાણી લે.
Verse 11
एतानि प्रतिगृह्णामि यच्च भागवतं प्रियम् ॥ मार्गमांसं वरं छागं शासं समनुयुज्यते ॥
હું આ બધું સ્વીકારું છું, અને ભાગવત ભક્તને જે પ્રિય હોય તે પણ. માંસોમાં માર્ગમાંસ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; છાગ (બકરાનું) માંસ ઉત્તમ અને પ્રશંસનીય છે, તથા શાસ્ત્રવિધિ મુજબ તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કહેવાયો છે.
Verse 12
एतानि प्रापणे दद्यान्मम चैतत्प्रियावहम् ॥ युञ्जानो वितते यज्ञे ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
વિતરણના સમયે આ વસ્તુઓ દાન આપવી જોઈએ; આ મને પ્રિયતા આપનાર છે. યજ્ઞ વિધિપૂર્વક વિસ્તરતો હોય ત્યારે, વેદપારંગત બ્રાહ્મણ માટે (આ દાનો) ઉપયોગમાં લેવા જોઈએ.
Verse 13
भागो ममास्ति तत्रापि पशूनां छागलस्य च ॥ माहिषं वर्जयेन्मह्यं क्षीरं दधि घृतं ततः ॥
ત્યાં મારોય ભાગ છે—પશુઅર્પણોમાં વિશેષ કરીને છાગનો. મારી પ્રસન્નતા માટે મહિષ (ભેંસ) વર્જ્ય કરવો; તેના બદલે દૂધ, દહીં અને ઘી અર્પણ કરવું.
Verse 14
वर्जयेत्तत्र मांसानि यजुषा वैष्णवोऽश्नुते ॥ परं पायसमपि वर्ज्यानि तन्मांसं चेतकः खुरे ॥
તે પ્રસંગે માંસો વર્જ્ય કરવા જોઈએ; વૈષ્ણવ યજુષ્-મંત્રો સાથે (નિયમિત રીતે) જ ગ્રહણ કરે છે. તે માંસ સાથે સંબંધિત હોય તો શ્રેષ્ઠ પાયસ પણ વર્જ્ય છે—આ જ અહીંનો ઉપદેશ છે.
Verse 15
पक्षिणां च प्रवक्ष्यामि ये प्रयोज्या वसुन्धरे ॥ ये चैव मम क्षेत्रेषु उपयुज्यन्ति नित्यशः ॥
હે વસુંધરા, પક્ષીઓ વિષે પણ હું કહું છું—કયા પ્રયોગ્ય છે, જે મારા પવિત્ર ક્ષેત્રોમાં નિત્ય ઉપયોગમાં લેવાય છે.
Verse 16
लावकं वार्त्तिकं चैव प्रशस्तं च कपिञ्जलम् ॥ एते चान्ये च बहवः शतशोऽथ सहस्रशः ॥
લાવક, વાર્ત્તિક તથા પ્રશંસિત કપિઞ્જલ—આ અને અન્ય અનેક, સૈકડાઓ અને હજારોમાં (યોગ્ય તરીકે) ગણવામાં આવ્યા છે।
Verse 17
मम कर्मणि योग्याः ये ते मया परिकीर्तिताः ॥ यस्त्वेतत्तु विजानीयात्कर्मकर्ता तथैव च ॥
મારા કર્મ માટે જે યોગ્ય છે, તે મેં વર્ણવ્યા છે. અને જે આને યથાર્થ રીતે જાણે, તે જ સાચો કર્મકર્તા છે।
Verse 18
नापराध्नोति स नरो मम चोक्तं वचः प्रियॆ ॥ ते च भोज्याश्च माङ्गल्या मम भक्तसुखावहाः ॥
હે પ્રિયે, મારા કહેલા વચન મુજબ વર્તનાર પુરુષ અપરાધ કરતો નથી. તે પદાર્થો ભોજ્ય પણ છે અને મંગલકારી પણ, મારા ભક્તોને સુખ આપનારા છે।
Verse 19
कर्मण्या मुद्गमाषा वै तिलकङ्गुकुलित्थकाः ॥ गवेदुकं महामोहं मकुष्ठमथवाहिजाम् ॥
કર્મ માટે મુદગ અને માષ; તિલ, કંગુ અને કુલિથ્થ; ગવેદુક, મહામોહ, મકુષ્ઠ તથા વાહિજા (યોગ્ય છે)।
Verse 20
ततो यष्टव्यमेवं हि य इच्छेत् सिद्धिमुत्तमाम् ॥ य एतेन विधानेन यजिष्यति वसुन्धरे
અતએવ જે ઉત્તમ સિદ્ધિ ઇચ્છે, તેણે આ રીતે જ યજ્ઞ કરવો જોઈએ. હે વસુંધરા, જે આ વિધાન મુજબ યજન કરશે (તે ફળ પામશે)।
Frequently Asked Questions
The text presents regulated food selection as an ethical-ritual discipline: substances used for prāpaṇa and yajña should be chosen according to dharma-based fitness (yogya/karmaṇya), with explicit prohibitions (varjya) to prevent ritual fault (aparādha) and to maintain auspicious, socially ordered consumption tied to Pṛthivī’s terrestrial abundance.
No explicit tithi, lunar phase, month (māsa), or seasonal (ṛtu) markers are stated in the provided verses of Adhyāya 119; the prescriptions are framed as general procedural rules for ritual performance rather than time-bound observances.
Environmental balance appears implicitly through Pṛthivī’s role as interlocutor and through the emphasis on disciplined use of terrestrial produce (grains, vegetables, legumes) rather than indiscriminate consumption. By defining what is appropriate or inappropriate for offerings and eating, the chapter encodes an early form of stewardship: human ritual life is depicted as dependent on, and responsible toward, the ordered management of Earth-derived resources.
No dynastic lineages, kings, sages by name, or administrative figures are referenced in the provided text. The narrative remains focused on the instructional exchange between Varāha and Pṛthivī and on generalized categories such as brāhmaṇas who are vedapāraga (learned in the Veda).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.