samnyasaYajur5 Verses

Arunika

samnyasaYajur

आruṇikोपनिषत् कृष्णयजुर्वेदसम्बद्धा संन्यासोपनिषत्सु लघ्वी, किन्तु तात्त्विकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णा। अस्याः संक्षिप्तवाक्येषु संन्यासस्य स्वरूपं, तस्य ब्रह्मविद्यायाः साधनत्वं, तथा च आत्मब्रह्मैक्यदर्शनस्य प्रधानता निरूप्यते। कर्मकाण्डस्य परित्यागः वेदनिन्दार्थं न, अपि तु वेदस्य परमार्थपर्यवसानं ज्ञान इति दर्शयितुं प्रतिपाद्यते। अस्याः उपनिषदो मुख्यो भावः—बाह्यलिङ्गात् अधिकं अन्तःसंन्यासः। अपरिग्रहः, समदर्शनम्, शान्तिः, निर्भयता, तथा साक्षिभावेन आत्मन्यवस्थानम् इति गुणाः संन्यासिनः लक्षणत्वेन सूच्यन्ते। मोक्षः फलरूपेण न केवलं परलोकगतः, किन्तु ज्ञानसम्पत्त्या इहैव अनुभूयमानः स्वातन्त्र्यभावः इति वेदान्तपरम्परायां यथावत् प्रतिपाद्यते।

Start Reading

Key Teachings

- Saṃnyāsa as a direct support for Brahma-jñāna: renunciation protects the inquiry into ātman/brahman.

- Primacy of knowledge (jñāna) over ritual action (karma) for mokṣa

while acknowledging preparatory disciplines.

- Non-possessiveness (aparigraha) and minimal requisites as outward expressions of inner freedom.

- Sama-darśana (equal vision) and equanimity amid honor/dishonor

pleasure/pain.

- Abidance in the Self as the sole refuge: identity shifts from agent (kartā) to witness (sākṣin).

- Inner renunciation is essential; external marks are secondary to dispassion (vairāgya) and discernment (viveka).

- Fearlessness and serenity arise from recognizing the Self as unborn

unchanging

and non-dual.

Verses of the Arunika

5 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.

Verse 1

ॐ आरुणिः प्राजापत्यः प्रजापतेर्लोकं जगाम। तं गत्वोवाच— केन भगवन् कर्माण्यशेषतो विसृजामीति। तं होवाच प्रजापतिः— तव पुत्रान् भ्रातॄन् बन्ध्वादीन् शिखां यज्ञोपवीतं यागं स्वाध्यायं भूर्लोकं भुवर्लोकं स्वर...

ॐ आरुणिः प्राजापत्यः प्रजापतेर्लोकं जगाम। तं गत्वोवाच— केन भगवन् कर्माण्यशेषतो विसृजामीति। तं होवाच प्रजापतिः— पुत्रान् भ्रातॄन् बन्ध्वादीन् शिखां यज्ञोपवीतं यागं स्वाध्यायं च, भूर्भुवःस्वर्महर्जनस्तपःसत्यलोकान्, अतलादिपातालपर्यन्तं ब्रह्माण्डं च विसृजेत्। दण्डमाच्छादनं कौपीनं च परिगृह्णीयात्। शेषं विसृजेदिति॥१॥

Sannyāsa (renunciation) as a means to mokṣa; disidentification from loka and karma

Verse 2

गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थो वा उपवीतं भूमावप्सु वा विसृजेत्। लौकिकाग्नीनुदराग्नौ समारोपयेत्। गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत्। कुटीचरो ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत्। पात्रं विसृजेत्। पवित्रं विसृ...

गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थो वा उपवीतं भूमावप्सु वा विसृजेत्। लौकिकाग्नीनुदराग्नौ समारोपयेत्। गायत्रीं स्ववाचाग्नौ समारोपयेत्। कुटीचरो ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत्। पात्रं पवित्रं दण्डान् लोकांश्च विसृजेत्। अत ऊर्ध्वममन्त्रवदाचरेत्। ऊर्ध्वगमनं विसृजेत्। औषधवदशनमाचरेत्। त्रिसन्ध्यादौ स्नानमाचरेत्। सन्धिं समाधावात्मन्याचरेत्। सर्वेषु वेदेष्वारण्यकमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदिति॥२॥

Internalization of yajña; amantraka life; nididhyāsana through Upaniṣadic recitation and samādhi

Verse 3

खल्वहं ब्रह्मसूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव। विद्वान् त्रिवृत्सूत्रं त्यजेत्। विद्वान् य एवं वेद— संन्यस्तं मया, संन्यस्तं मया, संन्यस्तं मयेति— त्रिरुक्त्वाभयं सर्वभूतेभ्यो (दद्यात्)। मत्तः सर्वं प्...

खल्वहं ब्रह्मसूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव। विद्वान् त्रिवृत्सूत्रं त्यजेत्। य एवं वेद— “संन्यस्तं मया, संन्यस्तं मया, संन्यस्तं मया” इति त्रिरुक्त्वा सर्वभूतेभ्योऽभयं दद्यात्। मत्तः सर्वं प्रवर्तते। “सखामागोपायोजः, सखायोऽसि। इन्द्रस्य वज्रोऽसि, वार्त्रघ्नः। शर्म मे भव, यत्पापं तन्निवारय” इति। अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं च परिग्रहेत्। औषधवदशनमाचरेत्, यथालाभमश्नीयात्। ब्रह्मचर्यमहिंसापरिग्रहत्यागसत्यं च यत्नेन रक्षत रक्षत रक्षत इति॥३॥

Brahman as the real ‘sūtra’; jñāna-based renunciation; abhaya (fearlessness) and yama-like vows

Verse 4

अथातः परमहंसपरिव्राजकानामासनशयनादिकं भूमौ, ब्रह्मचर्यं, मृत्पात्रम् अलाम्बुपात्रं दारुपात्रं वा। यतीनां कामक्रोधहर्षरोषलोभमोहदम्भदर्पेच्छासूयाममत्वाहङ्कारादीनपि परित्यजेत्। वर्षासु ध्रुवशीलोऽष्टौ मासा...

Paramahaṁsa-sannyāsa; vairāgya and antaḥkaraṇa-śuddhi (purification of mind)

Verse 5

स खल्वेवं यो विद्वान् सोपनयनादूर्ध्वमेतानि प्राग्वा त्यजेत्। पितरं पुत्रम् अग्निम् उपवीतं कर्म कलत्रं चान्यदपीह यत्। यतयो भिक्षार्थं ग्रामं प्रविशन्ति पाणिपात्रम् उदरपात्रं वा। ॐ हि ॐ हि ॐ हीत्येतदुपन...

स खल्वेवं यो विद्वान् सोपनयनादूर्ध्वमेतानि प्राग्वा त्यजेत्— पितरं पुत्रम् अग्निम् उपवीतं कर्म कलत्रं चान्यदपीह यत्। यतयो भिक्षार्थं ग्रामं प्रविशन्ति पाणिपात्रम् उदरपात्रं वा। “ॐ हि ॐ हि ॐ हि” इत्येतदुपनिषदं विन्यसेत्। एतदुपनिषदं विद्वान् य एवं वेद— पालाशं बैल्वमाश्वत्थमौदुम्बरं दण्डं मौञ्जीं मेखलां यज्ञोपवीतं च त्यक्त्वा शूरो भवति। तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुराततम्। तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते— विष्णोर्यत्परमं पदम्॥ एवं निर्वाणानुशासनं वेदानुशासनं वेदानुशासनमिति॥५॥

Nirvāṇa/mokṣa through radical tyāga and Upaniṣadic knowledge; ‘Viṣṇu’s highest padam’ as the supreme state