Avadhuta
अवधूत उपनिषत् (अथर्ववेदसम्बद्धा) संन्यासोपनिषत्सु लघ्वी किन्तु गम्भीरा रचना अस्ति, या ‘अवधूत’—सर्वोपाधिविसर्जितं, लोकधर्मकर्मचिह्नातीतं, आत्मनिष्ठं—इति आदर्शं प्रतिपादयति। अस्याः मुख्योद्देशः बाह्यसंन्यासस्यापि परं ‘अन्तःसंन्यासः’ इति—कर्तृत्वभोक्तृत्वाभिमानस्य त्यागः, आत्मब्रह्मैक्यज्ञानस्य च निष्ठा। अस्यां उपनिषदि कर्मकाण्डस्य सीमाः सूच्यन्ते, ज्ञानमेव मोक्षहेतुः इति वेदान्तदृष्ट्या प्रतिपाद्यते। मानापमान-शुच्यशुचि-लाभालाभ-सुखदुःखादिद्वन्द्वातीतता, देहमनःइन्द्रियादिभ्यः विवेकपूर्वकं साक्षित्वेन स्थितिः, तथा जीवन्मुक्तिलक्षणं निर्भयत्वं निरपेक्षता च—एते विषयाः संक्षेपेण निरूप्यन्ते। अवधूतः लोके विचरन्नपि अन्तः शान्तः, स्वप्रकाशचैतन्ये प्रतिष्ठितः, न समाजमान्यतां निन्दां वा अपेक्षते। एवं ग्रन्थः वेदान्तोपदेशरूपेण साधकं आत्मस्वरूपप्रत्यभिज्ञायां प्रवर्तयति—‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति निष्ठया सर्वबन्धविनिवृत्तिः इति।
Start ReadingKey Teachings
Avadhūta ideal: the renouncer who has cast off ego, social identity, and ritualistic self-concern
Jñāna over karma: liberating knowledge of Ātman-Brahman as the core of sannyāsa
Non-duality (advaita): the Self is one, self-luminous consciousness; multiplicity is superimposition
Transcendence of dualities: beyond honor/dishonor, purity/impurity, gain/loss, pleasure/pain
Disidentification: body–mind–sense complex is witnessed; the seer is unattached awareness
Jīvanmukti: freedom while living, expressed as fearlessness, non-possessiveness, and spontaneity
Inner renunciation: external marks are secondary; true tyāga is the dropping of doership and ownership
Natural compassion and simplicity: action may occur, but without egoic claim or binding attachment
Verses of the Avadhuta
36 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
अथ ह सांकृतिः भगवन्तम् अवधूतं दत्तात्रेयं परिसमेत्य पप्रच्छ—भगवन्, कोऽवधूतस्य? का स्थितिः? किं लक्ष्म? किं संसरणम्? इति। तं होवाच भगवो दत्तात्रेयः परमकारुणिकः॥१॥
अथ ह सांकृतिः भगवन्तम् अवधूतं दत्तात्रेयं समुपेत्य पप्रच्छ—“भगवन्, कः खल्ववधूतः? का तस्य स्थितिः? किं तस्य लक्षणम्? किं च तस्य संसरणं वा आचारः?” इति। तं प्रत्युवाच भगवो दत्तात्रेयः परमकारुणिकः॥१॥
Avadhūta-lakṣaṇa (marks of the liberated sage) and jīvanmuktiVerse 2
अक्षरत्वाद्वरेण्यत्वाद्धृतसंसारबन्धनात् । तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वादवधूत इतीर्यते॥२॥
अक्षरब्रह्मसाक्षात्कारात् वरेण्यत्वात् संसारबन्धनत्यागात्, ‘तत्त्वमसि’ इत्यादि महावाक्यलक्ष्यत्वाच्च—स एव ‘अवधूतः’ इति कथ्यते॥२॥
Akṣara/Brahman-realization and mokṣa (freedom from saṃsāra-bandha)Verse 3
यो विलङ्घ्याश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः सदा । अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स कथ्यते॥३॥
यो वर्णाश्रमधर्मान् सर्वान् विलङ्घ्य, आत्मन्येव नित्यं स्थितः; स योगी अतिवर्णाश्रमी ‘अवधूतः’ इति कथ्यते॥३॥
Ātma-niṣṭhā (abidance in the Self) and transcendence of varṇāśrama through jñānaVerse 4
तस्य प्रियं शिरः कृत्वा मोदो दक्षिणपक्षकः । प्रमोद उत्तरः पक्ष आनन्दो गोष्पदायते॥४॥
तस्य ‘प्रिय’ इति शिरः कृत्वा, ‘मोद’ इति दक्षिणपक्षं, ‘प्रमोद’ इति उत्तरपक्षं च; तस्य ‘आनन्दः’ गोष्पदवत् अल्पतामिव याति॥४॥
Ānanda-taratamya (gradation of bliss) and transcendence even of experiential bliss in Brahman-knowledgeVerse 5
गोपालसदृशां शीर्षे नापि मध्ये न चाप्यधः । ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति पुच्छाकारेण कारयेत्॥५॥
न शीर्षे न मध्ये नाधः—‘ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा’ इति ध्यायेत्; पुच्छाकारतया तद्-भावनां विन्यसेत्॥५॥
Brahman as pratiṣṭhā (ultimate ground/support) and the pañca-kośa/ānandamaya imagery of ‘brahma-puccha’Verse 6
एवं चतुष्पथं कृत्वा ते यान्ति परमां गतिम् । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः ॥६॥
एवं चतुर्विधं पन्थानं समाश्रित्य ते परां गतिं यान्ति। न कर्मणा न प्रजया न धनेन; त्यागेनैव केचिदमृतत्वं प्राप्तवन्तः॥६॥
Moksha through tyāga (renunciation) rather than karma/artha/kāmaVerse 7
स्वैरं स्वैरविहरणं तत्संसरणम् । सांबरा वा दिगंबरा वा । न तेषां धर्माधर्मौ न मेध्यामेधौ । सदा सांग्रहण्येष्ट्यश्वमेधान्तयागं यजते । स महामखो महायोगः ॥७॥
स्वैरं स्वैरविहार एव तेषां संसरणम्। सांबरा वा दिगंबरा वा। न तेषां धर्माधर्मौ, न मेध्यामेधौ। सदा स आहवनीयान्तयागपर्यन्तं यज्ञं यजते; स महामखो महायोगी॥७॥
Jīvanmukti; transcendence of dualities (dvandva) and ritual purity/impurityVerse 8
कृत्स्नमेतच्चित्रं कर्म । स्वैरं न विगायेत् तन्महाव्रतम् । न स मूढवल्लिप्यते ॥८॥
कृत्स्नमेतत् कर्म चित्रवद्वैचित्र्यमात्रम्। स्वैरं तन्न विगायेत—एतन्महाव्रतम्। स मूढवत् न लिप्यते॥८॥
Non-doership (akartṛtva) and non-attachment to karma; māyā as displayVerse 9
यथा रविः सर्वरसान् प्रभुङ्क्ते हुताशनश्चापि हि सर्वभक्षः । तथैव योगी विषयान् प्रभुङ्क्ते न लिप्यते पुण्यपापैश्च शुद्धः ॥९॥
यथा रविः सर्वरसान् आदत्ते, हुताशनश्च सर्वभक्षः। तथैव योगी विषयान् प्रभुङ्क्ते; शुद्धः सन् पुण्यपापैर्न लिप्यते॥९॥
Non-attachment amid experience; purity of Self; karma non-binding for the knowerVerse 10
आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥१०॥
आपूर्यमाणोऽपि अचलप्रतिष्ठः समुद्रो यद्वदापः प्रविशन्ति। तद्वत् सर्वे कामा यं प्रविशन्ति; स शान्तिमाप्नोति, न कामकामी॥१०॥
Śānti through desirelessness (akāmatā); fullness (pūrṇatā) of the SelfVerse 11
न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता॥११॥
न निरोधो न चोत्पत्तिः; न बद्धो न च साधकः। न मुमुक्षुर्न वै मुक्तः—इत्येषा परमार्थता॥
Ajātivāda / non-origination; paramārtha-sattā (absolute standpoint)Verse 12
ऐहिकामुष्मिकव्रातसिद्धै मुक्तेश्च सिद्धये । बहुकृत्यं पुरा स्यान्मे तत्सर्वमधुना कृतम्॥१२॥
ऐहिकामुष्मिकसिद्धिव्रातानां तथा मुक्तेः सिद्धये। पुरा मया बहुकृत्यं स्यात्; तत्सर्वमधुना कृतम्॥
Kṛtakṛtyatā (accomplishedness) through Self-knowledge; sublation of sādhanā as a means once knowledge dawnsVerse 13
तदेव कृतकृत्यत्वं प्रतियोगिपुरःसरम् । अनुसन्दधदेवायमेवं तृप्यति नित्यशः॥१३॥
तदेव कृतकृत्यत्वं प्रतियोगिभिः पुरःसरम्। एवं अनुसन्दधदयं नित्यशः तृप्यति॥
Kṛtakṛtyatā and tṛpti (contentment) born of jñāna; sublation of dualities (pratiyogin)Verse 14
दुःखिनोऽज्ञाः संसरन्तु कामं पुत्राद्यपेक्षया । परमानन्दपूर्णोऽहं संसरामि किमिच्छया॥१४॥
दुःखिनोऽज्ञाः कामं संसारन्तु पुत्राद्यपेक्षया। अहं परमानन्दपूर्णः; किमिच्छया संसरेयम्॥
Pūrṇatva (fullness) of Ātman; vairāgya; saṃsāra as desire-drivenVerse 15
अनुतिष्ठन्तु कर्माणि परलोकयियासवः । सर्वलोकात्मकः कस्मादनुतिष्ठामि किं कथम्॥१५॥
परलोकयियासवः कर्माण्यनुतिष्ठन्तु। अहं सर्वलोकात्मकः; कस्मात् किं कथं वा अनुतिष्ठेयम्॥
Akartṛtva (non-doership) of the Self; karma as means for finite ends; sarvātmatvaVerse 16
व्याचक्षतां ते शास्त्राणि वेदानध्यापयन्तु वा । येऽत्राधिकारिणो मे तु नाधिकारोऽक्रियत्वतः ॥१६॥
व्याचक्षतां ते शास्त्राणि वेदानध्यापयन्तु वा—येऽत्राधिकारिणः। मम तु अक्रियत्वात् कर्तृत्वाभावात् तदधिकारो नास्ति॥१६॥
Akartṛtva (non-doership) / Ātman as actionless witnessVerse 17
निद्राभिक्षे स्नानशौचे नेच्छामि न करोमि च । द्रष्टारश्चेत्कल्पयन्तु किं मे स्यादन्यकल्पनात् । गुञ्जापुञ्जादि दह्येत नान्यारोपितवह्निना । नान्यारोपितसंसारधर्मा नैवमहं भजे ॥१७॥
निद्राभिक्षे स्नानशौचे न इच्छामि न करोमि च। द्रष्टारश्चेत् कल्पयन्तु—अन्यकल्पनया मे किं? आरोपितवह्निना गुञ्जापुञ्जादि न दह्येत; तथैव आरोपितसंसारधर्मान् अहं न भजे॥१७॥
Adhyāropa (superimposition) and asaṅga/asaṃsparśa (non-contact) of ĀtmanVerse 18
शृण्वन्त्वज्ञाततत्त्वास्ते जानन्कस्माञ्छृणोम्यहम् । मन्यन्तां संशयापन्ना न मन्येऽहमसंशयः ॥१८॥
शृण्वन्तु अज्ञाततत्त्वाः; जानन् किमर्थं शृणोम्यहम्? संशयापन्नाः मन्यन्ताम्; अहं तु असंशयः—न मन्ये॥१८॥
Jñāna-niṣṭhā (abidance in knowledge) and nivṛtti from saṃśaya (doubt)Verse 19
विपर्यस्तो निदिध्यासे किं ध्यानमविपर्यये । देहात्मत्वविपर्यासं न कदाचिद्भजाम्यहम् ॥१९॥
विपर्यस्तः निदिध्यासे; अविपर्यये किं ध्यानम्? देहात्मत्वविपर्यासं अहं कदाचित् न भजामि॥१९॥
Viparyaya (error) / dehātma-buddhi negation; culmination beyond practiceVerse 20
अहं मनुष्य इत्यादिव्यवहारो विनाप्यमुम् । विपर्यासं चिराभ्यस्तवासनातोऽवकल्पते ॥२०॥
अहं मनुष्य इत्यादिव्यवहारः अस्मिन् विपर्यासेऽपि विना सम्भवति; चिराभ्यस्तवासनातः एव विपर्यासः अवकल्पते॥२०॥
Vyavahāra vs pāramārthika; vāsanā (latent tendencies) sustaining viparyayaVerse 21
आरब्धकर्मणि क्षीणे व्यवहारो निवर्तते । कर्मक्षये त्वसौ नैव शाम्येद्ध्यानसहस्रतः ॥२१॥
आरब्धकर्मणि क्षीणे व्यवहारो निवर्तते। कर्मक्षये तु तदेव न शाम्यति ध्यानसहस्रैः; कर्मक्षय एव तस्यान्तः॥
Prārabdha-karma and the jñānī’s non-doership amid residual embodimentVerse 22
विरलत्वं व्यवहृतेरिष्टं चेद्ध्यानमस्तु ते । बाधिकर्मव्यवहृतिं पश्यन्ध्यायाम्यहं कुतः ॥२२॥
व्यवहृतेर्विरलत्वमिष्टं चेत् तव ध्यानमस्तु। अहं तु बाधितकर्मव्यवहृतिं पश्यन् कुतो ध्यायामि॥
Bādhita-vyavahāra (sublation of transaction) and the jñānī’s absence of doershipVerse 23
विक्षेपो नास्ति यस्मान्मे न समाधिस्ततो मम । विक्षेपो वा समाधिर्वा मनसः स्याद्विकारिणः । नित्यानुभवरूपस्य को मेऽत्रानुभवः पृथक् ॥२३॥
यस्मान्मे विक्षेपो नास्ति तस्मान्मम समाधिरपि न। विक्षेपः समाधिर्वा विकारिणो मनसः स्यात्। नित्यानुभवरूपस्य ममात्र पृथगनुभवः कः॥
Sākṣin/Ātman as nitya-anubhava (ever-present consciousness) beyond mental statesVerse 24
कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः । व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा । ममाकर्तुरलेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम् ॥२४-२५॥
कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः। लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा व्यवहारो ममाकर्तुरलेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम्॥
Akartṛtva (non-agency), alepatva (non-attachment), and prārabdha-driven continuation of conductVerse 25
कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः । व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा । ममाकर्तुरलेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम् ॥२४-२५॥
कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः। लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा व्यवहारो ममाकर्तुरलेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम्॥
Jīvanmukti: fulfillment (pūrṇatā) with continued prārabdha-based appearance of actionVerse 26
अथवा कृतकृत्येऽपि लोकानुग्रहकाम्यया । शास्त्रीयेणैव मार्गेण वर्तेऽहं मम का क्षतिः ॥२६॥
अथवा कृतकृत्योऽपि लोकानुग्रहकाम्यया । शास्त्रीयमार्गमेवाहं वर्ते; मम का क्षतिः ॥२६॥
Jīvanmukti; lokasaṅgraha (compassionate conformity) alongside akartṛtvaVerse 27
देवार्चनस्नानशौचभिक्षादौ वर्ततां वपुः । तारं जपतु वाक् तद्वत् पठत्वाम्नायमस्तकम् ॥२७॥
देवार्चनस्नानशौचभिक्षादौ वर्ततां वपुः । वाक् तारं जपतु तद्वत् वेदान्तशिरः पठेत् ॥२७॥
Akartṛtva with functional embodiment; nāma-japa and śravaṇa as supports while abiding as sākṣinVerse 28
विष्णुं ध्यायतु धीः यद्वा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् । साक्ष्यहं किंचिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये ॥२८॥
विष्णुं ध्यायतु धीर्वा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् । साक्ष्यहं नात्र किंचिदपि करोमि न कारये ॥२८॥
Sākṣitva (witnesshood), akartṛtva (non-doership), Brahmānanda; saguna-to-nirguna assimilationVerse 29
कृतकृत्यतया तृप्तः प्राप्तप्राप्यतया पुनः । तृप्यन्नेवं स्वमनसा मन्यतेऽसौ निरन्तरम् ॥२९॥
कृतकृत्यतया तृप्तः प्राप्तप्राप्यतया पुनः । एवं तृप्यन् स्वमनसा निरन्तरं मन्यते ॥२९॥
Pūrṇatva (completeness), tṛpti (contentment) of the jñānī; mokṣa as ‘attained the attainable’Verse 30
धन्योऽहं धन्योऽहं नित्यं स्वात्मानमञ्जसा वेद्मि । धन्योऽहं धन्योऽहं ब्रह्मानन्दो विभाति मे स्पष्टम् ॥३०॥
धन्योऽहं धन्योऽहं नित्यं स्वात्मानमञ्जसा वेद्मि । धन्योऽहं धन्योऽहं ब्रह्मानन्दो विभाति मे स्पष्टम् ॥३०॥
Ātma-jñāna (direct Self-knowledge), Brahmānanda, aparokṣānubhūti (immediate realization)Verse 31
धन्योऽहं धन्योऽहं दुःखं सांसारिकं न वीक्षेऽद्य । धन्योऽहं धन्योऽहं स्वस्याज्ञानं पलायितं क्वापि ॥३१॥
धन्योऽहं धन्योऽहं; अद्य संसारदुःखं न पश्यामि। धन्योऽहं धन्योऽहं; मम स्वाज्ञानं क्वापि पलायितम्॥३१॥
Moksha (liberation) through destruction of avidyāVerse 32
धन्योऽहं धन्योऽहं कर्तव्यं मे न विद्यते किंचित् । धन्योऽहं धन्योऽहं प्राप्तव्यं सर्वमत्र सम्पन्नम् ॥३२॥
धन्योऽहं धन्योऽहं; मम कर्तव्यं किंचिदपि न विद्यते। धन्योऽहं धन्योऽहं; प्राप्तव्यं सर्वमत्रैव सम्पन्नम्॥३२॥
Kṛtakṛtyatā (having accomplished what is to be accomplished) / Pūrṇatva (wholeness)Verse 33
धन्योऽहं धन्योऽहं तृप्तेर्मे कोपमा भवेल्लोके । धन्योऽहं धन्योऽहं धन्यो धन्यः पुनः पुनर्धन्यः ॥३३॥
धन्योऽहं धन्योऽहं; मम तृप्तेर्लोके का उपमा भवेत्। धन्योऽहं धन्योऽहं; धन्यः धन्यः पुनः पुनर्धन्यः॥३३॥
Ānanda / Tṛpti (contentment born of Self-knowledge)Verse 34
अहो पुण्यमहो पुण्यं फलितं फलितं दृढम् । अस्य पुण्यस्य सम्पत्तेरहो वयमहो वयम् ॥३४॥
अहो पुण्यमहो पुण्यं; फलितं फलितं दृढम्। अस्य पुण्यस्य सम्पत्तेरहो वयमहो वयम्॥३४॥
Puṇya as preparatory merit culminating in jñāna (sādhana-catuṣṭaya maturation)Verse 35
अहो ज्ञानमहो ज्ञानमहो सुखमहो सुखम् । अहो शास्त्रमहो शास्त्रमहो गुरुरहो गुरुः ॥३५॥
अहो ज्ञानमहो ज्ञानम्; अहो सुखमहो सुखम्। अहो शास्त्रमहो शास्त्रम्; अहो गुरुरहो गुरुः॥३५॥
Jñāna as the means (sādhana) and ānanda as the nature (svarūpa) of Ātman; Guru-Śāstra-upadeśaVerse 36
इति य इदमधीते सोऽपि कृतकृत्यो भवति। सुरापानात्पूतो भवति। स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति। ब्रह्महत्यात्पूतो भवति। कृत्याकृत्यात्पूतो भवति। एवं विदित्वा स्वेच्छाचारपरो भूयाद् ॐ सत्यमित्युपनिषत्॥३६॥
इति य इदमधीते स एव कृतकृत्यो भवति। सुरापानदोषात् पूतो भवति। स्वर्णस्तेयदोषात् पूतो भवति। ब्रह्महत्यादोषात् पूतो भवति। कृत्याकृत्यजन्यपापेभ्यश्च पूतो भवति। एवं विदित्वा स्वेच्छाचारपरः भूयात्। ॐ सत्यमिति उपनिषत्॥३६॥
Moksha (liberation through jñāna) and pāpa-kṣaya (dissolution of sin through knowledge)Ask anything about the Avadhuta Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.