Paramahansa
परमहंसोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा संन्यासोपनिषत्सु प्रसिद्धा, परमहंससंन्यासिनः परमावस्थां निरूपयति। अस्याः सारः—आत्मब्रह्मैक्यज्ञानमेव मोक्षहेतुः; बाह्यलिङ्गानि कर्मकाण्डाश्रयाश्च ज्ञानोदयेन परित्याज्याः। परमहंसः ‘हंस’ इव विवेकबलात् सत्यानृतयोर्विभागं कृत्वा, देहाद्यभिमानं त्यक्त्वा, समत्वेन लोकमध्ये विचरति। स प्रशंसानिन्दयोः, लाभालाभयोः, शीतोष्णयोश्च समः; भिक्षामात्रोपजीवी, अनासक्तः, सर्वभूतेषु आत्मदर्शननिष्ठः।
Start ReadingKey Teachings
Paramahaṃsa ideal: the highest renouncer who discriminates the Real (brahman) from the unreal (nāma-rūpa)
Jñāna as the direct means to mokṣa; inner realization supersedes external ritual supports
Tyāga of identifiers: abandonment of sacred thread, tuft, staff, and fixed marks when they become ego-supports
Equanimity (samatva) toward heat/cold, honor/dishonor, gain/loss; freedom from praise and blame
Non-possessiveness and non-agency: relinquishing “I” and “mine,” resting in the witness Self
Universal vision: seeing the same ātman in all beings; compassion and non-injury as natural expressions of knowledge
Mendicant simplicity: alms, homelessness, minimal needs; wandering without attachment to place or community
“Bāla-unmatta” trope: social nonconformity as a sign of inner freedom, not moral laxity
Verses of the Paramahansa
4 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
अथ योगिनं परमहंसं कोऽयं मार्गस्तेषां का स्थितिरिति नारदो भगवन्तमुपगत्योवाच । तं भगवानाह । योऽयं परमहंसमार्गो लोके दुर्लभतरो न तु बाहुल्यो; यद्येको भवति स एव नित्यपूतस्थः, स एव वेदपुरुष इति विदुषो मन्य...
अथ नारदः भगवन्तमुपगम्य पप्रच्छ— “परमहंस इति यो योगी, स कः? तस्य मार्गः कः? तस्य स्थितिः का?” तं भगवानुवाच— “अयं परमहंसमार्गो लोकेऽतिदुर्लभः, न बहुलः। यदि कश्चिदेक एव भवति, स एव नित्यपूतः; स एव वेदपुरुष इति विद्वांसो मन्यन्ते। यस्य महापुरुषस्य चित्तं सर्वदा मय्येवावतिष्ठते, तस्मिन्नेवाहमप्यवतिष्ठे। स स्वपुत्रमित्रकलत्रबन्ध्वादीन्, शिखायज्ञोपवीते, स्वाध्यायं च सर्वकर्माणि च संन्यस्य, ब्रह्माण्डमिव संसारं परित्यज्य, केवलं देहधारणाय लोकहिताय च कौपीनं दण्डमाच्छादनं च परिगृह्णीयात्; तच्च न मुख्यलक्षणम्। ‘मुख्यं किम्?’ इति चेत्— एतदेव मुख्यं।”
Sannyāsa and the rarity of the Paramahaṃsa; inner purity and Brahman-abidance beyond external marksVerse 2
न दण्डं न शिखां न यज्ञोपवीतं न चाच्छादनं चरति परमहंसः । न शीतं न चोष्णं न सुखं न दुःखं न मानावमानौ च; षडूर्मिवर्जं निन्दागर्वमत्सरदम्भमदर्पेच्छाद्वेषसुखदुःखकामक्रोधलोभमोहहर्षाहंकारादीन् च हित्वा स्ववप...
परमहंसो न दण्डं न शिखां न यज्ञोपवीतं नाच्छादनं च धारयन् विचरति। तस्मै न शीतं नोष्णं, न सुखं न दुःखं, न मानो नावमानः; षडूर्मिवर्जः सन् निन्दागर्वमत्सरदम्भमदर्पेच्छाद्वेषसुखदुःखकामक्रोधलोभमोहहर्षाहंकारादीन् परित्यज्य, स्वदेहं कुणपमिव पश्यति। यतो देहः संशयविपरीतमिथ्याज्ञानहेतुः, स उपध्वस्तः; तेन स नित्यनिवृत्तः, नित्यबोधः, स्वयमेवावस्थितिः। अहमेव स शान्तोऽचलोऽद्वयानन्दविज्ञानघनः। तदेव मम परमं धाम; तदेव शिखा; तदेवोपवीतम्। परमात्मात्मनोरेकत्वज्ञानात् तयोर्भेदो निश्चयेन छिन्नः— सा सन्ध्या।”
Advaita-jñāna and de-identification from body-mind; transcendence of dvandvas and ṣaḍūrmīsVerse 3
सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परमस्थितिः । ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते ॥ काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः । स याति नरकान्घोरान्महारौरवसंज्ञकान् ॥ इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंसः ॥ ३॥
सर्वान्कामान् परित्यज्य अद्वैते परमस्थितिः। ज्ञानदण्डो धृतो येन स एकदण्डीति कथ्यते॥ यः काष्ठदण्डं धारयति सर्वाशी ज्ञानवर्जितः। स घोरान् नरकान् याति महाराौरवसंज्ञकान्॥ इममन्तरं सम्यग्ज्ञात्वा स परमहंसः॥
Jñāna as the true renunciant’s ‘staff’; Advaita-niṣṭhā and desirelessness (vairāgya)Verse 4
आशाम्बरो न नमस्कारो न स्वधाकारो न निन्दा न स्तुतिर् यदृच्छिको भवेद् भिक्षुर् नाऽऽवाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं नोपासनं च न लक्ष्यं नाकाङ्क्ष्यं न पृथग् नापृथग् अहं न न त्वं न सर्वं चानिकेतस्थिति...
आशाम्बरः स भिक्षुः—न नमस्कारः, न स्वधाकारः, न निन्दा न स्तुतिः; यदृच्छालाभसन्तुष्टः। नास्यावाहनं न विसर्जनं, न मन्त्रः न ध्यानं नोपासनं; न लक्ष्यं नाकाङ्क्षा; न पृथक् नापृथक्; नाहं न त्वं न सर्वम्। अनिकेतस्थितिर् एव भिक्षुः। सौवर्णादीनां नैव परिग्रहः; न लोकावलोकनं न तदभिलाषदृष्टिः। ‘आबाधकः कः’ इति चेत्—बाधकोऽस्त्येव; यः भिक्षुः हिरण्यं रसेन पश्यति स ब्रह्महा, यः रसेन गृह्णाति स आत्महा। तस्माद् हिरण्यं रसेन न पश्येत् न स्पृशेत् न गृह्णीयात्। मनोगताः सर्वे कामा व्यावर्तन्ते। दुःखे नोद्विग्नः, सुखे न स्पृहा; रागेऽपि त्यागः; सर्वत्र शुभाशुभयोरनभिस्नेहः; न द्वेष्टि न मोदते। यदा सर्वेन्द्रियगतिरुपरमते, आत्मन्येवावस्थीयते; यत् पूर्णानन्दैकबोधं—‘तद् ब्रह्माहम् अस्मि’ इति कृतकृत्यो भवति, कृतकृत्यो भवति।
Moksha (sannyāsa/paramahaṃsa ideal) grounded in Atman–Brahman identity and vairāgya (dispassion)Ask anything about the Paramahansa Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.