Katha
कठोपनिषत् कृष्णयजुर्वेदसम्बद्धा मुख्या उपनिषत्, यत्र नचिकेताः यमेन सह आत्मविद्यां मृत्युतत्त्वं च पृच्छति। प्रेयः–श्रेयसोर्विवेकः, इन्द्रियनिग्रहः, बुद्धेः प्राधान्यम्, तथा ‘रथकल्पना’ इत्यादिभिः साधनमार्गः निरूप्यते। आत्मा अजः नित्यः अविनाशी च—देहमनःप्राणादिभ्यः भिन्नः—इति प्रतिपाद्य, तस्य साक्षात्कारः शोकभयविनाशकः मोक्षहेतुः इति दर्श्यते।
Start ReadingKey Teachings
- Naciketā–Yama dialogue: death as a doorway to Self-knowledge
not merely an end
- Śreyas vs preyas: ethical discernment as the foundation of spiritual life
- Ātman is unborn
eternal
and distinct from body–mind; realization removes fear and grief
- Chariot allegory: disciplined governance of senses and mind under buddhi guided by the Self
- Hierarchy of inner faculties: sense-objects < senses < mind < intellect < the Great Self
- Yoga as restraint and inward stillness; the “razor’s edge” path of steady practice
- Critique of mere ritualism and intellectualism; knowledge must become direct realization
- Mokṣa as freedom from saṃsāra through Self-realization; immortality as identity with the Self
Adhyayas
This Upanishad is organized into 2 adhyayas.
Adhyaya: द्वितीय अध्याय
कठोपनिषदः द्वितीयाध्याये अन्तर्मुखसाधनायाः महत्त्वं वर्णितम्। परमात्मा इन्द्रियाणि बहिर्मुखानि अकरोत्, परन्तु धीरः पुरुषः अमृतत्वम् इच्छन् चक्षूंषि निमील्य अन्तरात्मानं पश्यति। एषः आत्मा एव सर्वज्ञः, जगदीश्वरेण सह अभिन्नः, शोकद्वैतातीतः च अस्ति।
Adhyaya: प्रथम अध्याय
कठोपनिषदः प्रथमे भागे नचिकेताः स्वपितुः वाजश्रवसः यज्ञे असत्प्रवृत्तिं दृष्ट्वा श्रद्धावान् सन् यमलोकं गच्छति। तत्र त्रिरात्रं प्रतीक्ष्य यमात् त्रीन् वरान् प्राप्नोति। प्रथमेन वरेण पितुः परितोषः, द्वितीयेन च स्वर्गसाधनभूताग्निविद्या प्राप्ता।
Verses of the Katha
134 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
अशन् ह वै वाजश्रवस: सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥१॥
Verse 2
तं ह कुमारं सन्तं दक्षिणासु नीयमानसु श्रद्धा आविवेश सोऽमन्यत ॥२॥
Verse 3
पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रिया: । अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ॥३॥
Verse 4
स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यतीति । द्वितीयं तृतीयं तं होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति॥४॥
Verse 5
बहूनामेमि प्रथमों बहूनामेमि मध्यम:। किं स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाद्य करिष्यति ॥५॥
Verse 6
अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथापरे । सस्यमिव मर्त्य: पच्यते सस्यमिवाजायते पुन: ॥६॥
Verse 7
वैश्वानर: प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणों गृहान् । तस्यैतां शान्ति कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥७॥
Verse 8
आशा प्रतीक्षे संगतं सूनृतां च इष्टापूर्ते पुत्रपशूंश्च सर्वान् । एतद् वृड्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन् वसति ब्राह्मणो गृहे ॥८॥
Verse 9
तिस्त्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मे अनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्य : । नमस्ते अस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति में अस्तु तस्मात् प्रति त्रीन् बरान् वृणीष्व ॥९॥
Verse 10
शान्तसकल्प: सुमना यथा स्याद्वीतमन्युगौर्तमों माभि मृत्यो । त्वत्प्रसृष्टं माभिवदेत्प्रतीत एतत्त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥१०॥
Verse 11
यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्ट : । सुखं रात्री: शयिता वीतमन्युस्त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात्प्रमुक्तम् ॥११॥
Verse 12
स्वर्गे लोक न भयं किञ्चनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति । उभे तीर्त्वाशनायापिपासे शेकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥१२॥
Verse 13
स त्वमग्नि स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यों प्रब्रूहि त्वं श्रद्दधानाय मह्यम । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥१३॥
Verse 14
प्र ते ब्रवीमि तदु मे निवोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेत: प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥१४॥
Verse 15
लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा । स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तमथास्य मृत्यु: पुनरेवाह तुष्ट:॥१५॥
Verse 16
तमब्रवीत प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूय: । तवैव नामा भवितायमग्नि : सृक्ङां चेमामनेकरुपां गृहाण ॥१६॥
Verse 17
त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत् तरति जन्ममृत्यू । ब्रह्मजज्ञ। देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शानितमत्यन्तमेति ॥१७॥
Verse 18
त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम् । स मृत्यृपाशानृ पुरत: प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥१८॥
Verse 19
एष तेऽग्निर्नचिकेत: स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण । एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं वरं नचिकेतो वृष्णीष्व॥१९॥
Verse 20
येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीय : ॥२०॥
Verse 21
देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुवेज्ञेयमणुरेष धर्म : । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥२१॥
Verse 22
देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यों यत्र सुविज्ञेममात्थ । वक्ता चास्य त्वादृगन्यों न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥२२॥
Verse 23
शतायुष: पुत्रपौत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् । भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥२३॥
Verse 24
एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च । महाभूभौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि॥२४॥
Verse 25
ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामांश्छन्दत: प्रार्थयस्व। इमा रामा : सरथा : सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यै:। आभिर्मत्प्रत्ताभि : परिचारयस्व् नचिकेतो मरणं मानुप्राक्षी ॥२५॥
Verse 26
श्वो भावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेज: । अपि सर्वम् जीवितमल्पेमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥२६॥
Verse 27
न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत् त्वा । जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीय: स एव॥२७॥
Verse 28
अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन्। अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥२८॥
Verse 29
यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत्। योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥२९॥
Verse 1
अन्यच्छेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्भे पुरुषं सिनीतः। तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥१॥
Verse 2
श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः। श्रेयो हि धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद् वृणीते ॥२॥
Verse 3
स त्वं प्रियान् प्रियरूपांश्च कामानभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्त्राक्षीः। नैतां सृडकां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥३॥
Verse 4
दूरमेते विपरीत विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता। विद्याभीप्सितं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ॥४॥
Verse 5
अविद्यायामन्तरे वर्तमानः स्वयं धीराः पण्डितम्मन्यमानाः। दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥५॥
Verse 6
न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् । अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥६॥
Verse 7
श्रवणायापि बहुरभिर्यो न लक्ष्यः श्रृण्वन्तोपि बहवो यं न विद्युः। आश्चर्यो वक्ता कुशलोस्य लब्धाश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥७॥
Verse 8
न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः । अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति अणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ॥८॥
Verse 9
नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ । यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥९॥
Verse 10
जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् । ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निः अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥१०॥
Verse 11
कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥११॥
Verse 12
तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥१२॥
Verse 13
एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य । स मोदते मोदनीयँ हि लब्ध्वा विवृतँ सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥१३॥
Verse 14
अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥१४॥
Beyond virtue and vice, beyond all deeds and their results, beyond time itself—reveal to me that Reality you have beheld.
Ātman/Brahman as transcending karma and time (akartṛtva, nityatva)Verse 15
सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥१५॥
The one sacred aim sung by all the Vedas, affirmed by every austerity, sought through disciplined brahmacarya—I declare it in essence: it is Om.
Praṇava (Oṃ) as symbol/support (ālambana) of Brahman; sādhanā toward mokṣaVerse 16
एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् । एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥१६॥
This Om is the Imperishable Brahman, the Supreme Imperishable. Knowing it, one attains the fulfillment of one’s highest longing.
Akṣara Brahman; praṇava as gateway to the imperishable; siddhi/fulfillment through right knowledge/meditationVerse 17
एतदालम्बनँ श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम्। एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥१७॥
Verse 18
न जायते म्रियते वा विपश्चिन् नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥१८॥
Verse 19
हन्ता चेन्मन्यते हन्तुँ हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायँ हन्ति न हन्यते ॥१९॥
Verse 20
अणोरणीयान्महतो महीयानात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥२०॥
Verse 21
आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः । कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥२१॥
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.