Kaushitaki
कौषीतकि-उपनिषत् ऋग्वेदसम्बद्धा कौषीतकि/शाङ्खायन-ब्राह्मणपरम्परायां निबद्धा च। अस्याः गद्यरचना प्राचीनोपनिषदां लक्षणं वहति—यत्र बाह्ययागकर्मणः परं ज्ञानमार्गः, अन्तर्मुखी साधना, आत्मविद्या च प्रमुखतया प्रतिपाद्यते। तथापि यज्ञः न निरस्तः; स प्रतीकत्वेन, शिक्षोपायत्वेन च, प्राण-आत्म-ब्रह्मविचारस्य उपोद्घातरूपेण व्याख्यायते। अस्यां मृत्योत्तरगतिः, देवयानमार्गः, ब्रह्मलोकप्राप्तिः, तथा ब्रह्मलोकाधिपतेः “परीक्षा” इव वर्ण्यते। एते आख्यानांशाः केवलं लोकवर्णनं न, किन्तु मोक्षोपदेशस्य मानचित्रं—यत्र पुण्यफलात् अधिकं ज्ञानस्य, विवेकस्य, साधकयोग्यतायाश्च महत्त्वं दर्श्यते। विशेषतया प्राणः ‘प्रतिष्ठा’ इति निरूप्यते—वाक्, चक्षुः, श्रोत्रं, मनः इत्यादीनां शक्तीनां आधारभूतः। प्राणविचारः केवलं शारीरः न; स आत्मविचारस्य द्वारं भवति, यतः अनुभूतेः अधिष्ठाता आत्मा प्रकाश्यते। एवं कौषीतकि-उपनिषत् मनोविज्ञानं, तत्त्वमीमांसा, तथा ब्रह्मविद्या इत्येतान् एकत्र संयोजयति। आचार्य-शिष्यसंवादः, अनुशासनम्, नैतिकपरिपाकः, ध्यानपरता च अस्याः शिक्षापद्धतेः केन्द्रे। वेदान्तपरम्परायां अस्याः योगदानं प्राण-आत्मसम्बन्धे, ब्रह्मलोकस्य अर्थे, तथा ‘गति’ बनाम् ‘सद्यः-ज्ञान’ इत्यादिविचारेषु विशेषतया दृश्यते।
Start ReadingKey Teachings
Reinterpretation of Vedic ritual: sacrifice as a symbolic support leading to inner knowledge (vidyā)
Prāṇa as the foundational “support” of the senses and mind; life-breath as integrative power
Inquiry into ātman as the underlying subject of cognition and experience
Post-mortem paths (devayāna and related trajectories) as soteriological teaching devices
Brahmaloka and the “testing” of the aspirant: readiness, discernment, and knowledge as criteria
Hierarchy and interdependence of speech, sight, hearing, mind, and breath in self-knowledge
Liberation framed as overcoming death through insight rather than merit alone
Pedagogical emphasis on teacher–student transmission, disciplined contemplation, and ethical maturity
Adhyayas
This Upanishad is organized into 4 adhyayas.
Adhyaya 1
कौषीतकी उपनिषदः प्रथमाध्याये चित्रगार्ग्यायणिः श्वेतकेतुं देवयानमार्गं बोधयति। मृत्योः पश्चात् आत्मा चन्द्रमार्गेण अग्निलोकादिभ्यः ब्रह्मलोकं याति। ब्रह्मविद् ब्रह्मणा सह सायुज्यं प्राप्नोति, न पुनरावर्तते।
Adhyaya 2
अस्मिन् कौषीतक्युपनिषदः द्वितीयाध्याये प्राणो ब्रह्मेति प्रतिपाद्यते। यथा राज्ञः सेवकाः तथा प्राणस्य सेवकाः इन्द्रियाणि — मनो दूतं, वाक् परिवेष्ट्री, चक्षुर्गात्रं, श्रोत्रं संश्रावयित्रम्। पैङ्ग्यः कथयति यद् वाक् चक्षुषि, चक्षुः श्रोत्रे, श्रोत्रं मनसि, मनः प्राणे लीयते। एतत् प्रत्याहारस्य प्रतिनिधिः। अनन्तरं एकधनावरोधनं दैवस्मरं च अग्नौत्सवान् वर्णिताः। अन्तःकरणाग्निहोत्रे वाक् प्राणे प्राणो वाचि च हुयेते — यतो हि भाषमाणः श्वसितुं न शक्नोति, श्वसन् भाषितुं न शक्नोति। एतत् प्राणब्रह्मणोरेकत्वम् आत्मनि दर्शयति।
Adhyaya 3
कौषीतकी उपनिषदस्य तृतीये अध्याये राजा प्रतर्दनो दैवोदासिः युद्धे विजयी भूत्वा इन्द्रं प्राप्नोति। इन्द्रः तस्मै वरं दातुमिच्छति, प्रतर्दनश्च इन्द्रमेव मनुष्याणां कृते परमहितकरं वस्तु वृणोतुम् इत्याह। इन्द्रः प्राणम् — जीवनशक्तिम् — प्रज्ञात्मरूपेण प्रकटयति। सर्वाणि इन्द्रियाणि प्राणमाश्रितानि, मरणकाले च प्रत्येकमिन्द्रियं स्वस्मिन् सूक्ष्मतत्त्वे लीनं भवति।
Adhyaya 4
अस्मिन् कौशीतक्युपनिषदध्याये गार्ग्यबालाकिनामकः पण्डितः काश्यनराजेन अजातशत्रुणा सह संवादं करोति। गार्ग्यः स्वविद्यागर्वेण राजानं प्राप्य ब्रह्म शिक्षयामीति ब्रवीति। परं राजा परम्परां भङ्ग्वा स्वयं गुरुत्वं स्वीकरोति। गार्ग्यः क्रमशः सूर्ये, चन्द्रे, विद्युति, स्तनयित्नौ, आकाशे, वायौ, अग्नौ, जले, दर्पणे, छायायां, शब्दे च पुरुषस्योपासनं प्रकल्पयति। प्रत्येकस्मिन् प्रस्तावे अजातशत्रुः गार्ग्यं खण्डयति, स्वकीयामुपासनां वर्णयति, तस्याः फलं च सीमितमिति दर्शयति। सीमितोपासनात् सीमितमेव फलम्। परमात्मज्ञानं तु सर्वान् परिच्छेदान् अतिक्रामति। क्षत्रियोऽपि ब्राह्मणात् उच्चतरं ज्ञानं धारयितुं शक्नोति।
Verses of the Kaushitaki
51 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1.1
चित्रो ह वै गार्ग्यायणिर्यक्षमाण आरुणिं वव्रे। स ह पुत्रं श्वेतकेतुं प्रजिघाय—याजयेति। तं हासीनं पप्रच्छ—गौतमस्य पुत्रास्ते संवृतं लोके यस्मिन् मा धास्यस्यन्यमहो; बद्ध्वा तस्य लोके धास्यसीति। स होवाच—...
चित्रो ह वै गार्ग्यायणिर्यज्ञं कर्तुमुद्यतः आरुणिं वव्रे। स च पुत्रं श्वेतकेतुं प्राह—याजयेति। तं उपविष्टं पप्रच्छ—गौतमपुत्र, कस्मिन् लोके मां धास्यसि, उत बद्ध्वा तस्य लोके धास्यसीति। स उवाच—नाहमेतद्वेद; आचार्यं प्रच्छामीति। स पितरमुपसृत्य पप्रच्छ। पिता उवाच—मा प्राक्षीः; कथं प्रतिब्रवाणीति; अहमेवैतन्न वेद। वयं तु सदस्याः इव स्वाध्यायमधीत्य यदेव जानिमस्तदेव वहामः; यदतिपरं तदन्ये ददति। आवां उभौ गमिष्याव इति। अथ स समित्पाणिः चित्रं गार्ग्यायणिं प्रत्युपायात्। तं स उवाच—ब्रह्मार्होऽसि, गौतम; यन्मामुपागाः, एहि, त्वा ज्ञापयिष्यामीति॥
Brahmavidyā (knowledge of Brahman) contrasted with ritualism; necessity of a competent teacher (ācārya) and humility (samitpāṇi).Verse 1.2
स होवाच—ये वै के चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते। सर्वे गच्छन्ति। तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष आप्यायतेऽथापरपक्षे न प्रजनयति। एतद्वै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमाः। तं यत्प्रत्याह तमतिसृजते; य ...
स होवाच—ये वै के चास्माल्लोकात्प्रयन्ति ते चन्द्रमसमेव गच्छन्ति; सर्वे तत्र गच्छन्ति। तेषां प्राणैः शुक्लपक्ष आप्यायते, कृष्णपक्षे तु न प्रजनयति। एष वै स्वर्गलोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमाः। तं यः प्रत्याह स तमतिक्रामयति; य एनं प्रत्याह न यथावत्, स इह वृष्टिर्भूत्वा वर्षति। स इह कीटो वा पतङ्गो वा शकुनिर्वा शार्दूलो वा सिंहो वा मत्स्यो वा परश्वा वा पुरुषो वान्यो वा, एतेषु स्थानेषु प्रत्याजायते—यथाकर्म यथाविद्यम्। तमागतं पृच्छति—कोऽसीति। तं प्रतिब्रूयात्—विचक्षणाच्चन्द्रमस ऋतवो रेत आभृतम्; पञ्चदशात्प्रसूतम्; पित्र्यावत्; तन्मा पुंसि कर्तर्येरयध्वम्। पुंसा कर्त्रा मातरि मासिषिक्तः; स जायमान उपजायमानो द्वादशत्रयोदशोपमासान् पित्रा सहावात्सम्; तद्विदेहं प्रतितद्विदेहम्। तन्म ऋतवो मर्त्यव आरभध्वम्। तेन सत्येन तपसा ऋतुरस्मि, आर्तवोऽस्मि। कोऽसि त्वम्? अस्मीति। तमतिसृजते॥
Gati (post-mortem path), karma and rebirth, lunar ‘gate’ (dvāra) of svarga; role of vidyā alongside karma.Verse 1.3
स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति। स वायुलोकं, स वरुणलोकं, स आदित्यलोकं, स इन्द्रलोकं, स प्रजापतिलोकं, स ब्रह्मलोकम्। तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मलोकस्यारोहृदो मुहूर्ताः। येष्टिहा विरजा नदी, तिल्य...
स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति; स वायुलोकं, स वरुणलोकं, स आदित्यलोकं, स इन्द्रलोकं, स प्रजापतिलोकं, स ब्रह्मलोकम्। तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मलोकस्यारोहृदो मुहूर्ताः। तत्र विरजा नदी, तिल्यो वृक्षः, सायुज्यं संस्थानम्, अपराजितमायतनम्; इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ—विभुं प्रमितं विचक्षणौ; सन्ध्यमितौजाः प्रयङ्कः; प्रिया च मानसी, प्रतिरूपा च चाक्षुषी; पुष्पाण्यादायावयतौ च; जगत्यम्बा चाम्बावयवा चाप्सरसौ; अम्बयानद्यश्च। तमित्थंविद् आगच्छति। तं ब्रह्माहाभिधावति—मम यशसा विरजां नदीं प्रापन्नवान्; अयं जिगीष्यतीति॥
Devayāna (path of the gods), ascent through lokas culminating in Brahmaloka; purity (virajā) and sāyujya (union).Verse 1.4
तं पञ्चशतान्यप्सरसां प्रतिधावन्ति शतं मालाहस्ताः। शतमाञ्जनहस्ताः शतं चूर्णहस्ताः शतं वासोहस्ताः। शतं कणाहस्तास्तं ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कुर्वन्ति। स ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कृतो ब्रह्म विद्वान् ब्रह्मैवाभिप्र...
तं पञ्चशतान्यप्सरसः प्रतिधावन्ति—शतं मालाहस्ताः, शतमाञ्जनहस्ताः, शतं चूर्णहस्ताः, शतं वासोहस्ताः, शतं कणाहस्ताः; तं ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कुर्वन्ति। स ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कृतो ब्रह्मविद् ब्रह्मैवाभिप्रैति। स हृदयस्थम् ‘आर’ इति सरः प्राप्य मनसैवात्येति; तद्गत्वा ये सम्प्रतिविदस्ते मज्जन्ति। स मुहूर्तान् यष्टॄन् प्राप्य तेऽस्मादपद्रवन्ति। स ‘विरजा’ नदीं प्राप्य मनसैवात्येति। तत्र सुकृतदुष्कृते धूनुते—प्रियाः ज्ञातयः सुकृतमुपयन्ति, अप्रियाः दुष्कृतम्। यथा रथेन धावयन् रथचक्रे पर्यवेक्षते, एवमहोरात्रे पर्यवेक्षते। सुकृतदुष्कृते सर्वाणि च द्वन्द्वानि परित्यज्य स विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्मविद् ब्रह्मैवाभिप्रैति॥४॥
Mokṣa through Brahmavidyā; shedding of karma (sukṛta/duṣkṛta) and dvandvas on the path to BrahmanVerse 1.5
स आगच्छति तिल्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति। स आगच्छति सायुज्यं संस्थानं तं ब्रह्म स प्रविशति। स आगच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति। स आगच्छतीन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ तावस्मादपद्रवतः। स आग...
स तिल्यं वृक्षं प्राप्नोति; तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति। स सायुज्यं संस्थानं प्राप्नोति; तं ब्रह्म प्रविशति। स अपराजितमायतनं प्राप्नोति; तं ब्रह्मतेजः प्रविशति। स इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ प्राप्नोति; तावस्मादपद्रवतः। स विभुप्रमितं सभां प्राप्नोति; तं ब्रह्मयशः प्रविशति। स विचक्षणामासन्दीं प्राप्नोति—बृहद्रथन्तरे सामनी; ध्यैत-नौधसे पूर्वौ पादौ, वैरूप-वैराजे अपरौ पादौ, शाक्वर-रैवते तिरश्ची; सा प्रज्ञा, प्रज्ञया हि विपश्यति। स अमितौजसं पर्यङ्कं प्राप्नोति; प्राणस्तस्य भूतं, भूतं च भविष्यच्च पूर्वौ पादौ, श्रीश्चेरा चापरौ; बृहद्रथन्तरे अनूच्ये, भद्रयज्ञायज्ञीये शीर्षण्यम्; ऋचः सामानि च शीर्ष, प्राचीनातानं यजूंषि, तिरश्चीनानि सोमांशवः; उपस्तरणमुद्गीथः, उपश्रीरुपश्रीः, श्रीरुपबर्हणम्। तस्मिन् ब्रह्मास्ते। तमित्थंवित् पादेनैवाग्र आरोहति। तं ब्रह्माह—कोऽसीति; तं प्रतिब्रूयात्॥५॥
Brahmaloka symbolism; prajñā (spiritual intelligence) as the means of vision; approach to Brahman through knowledgeVerse 1.6
ऋतुरस्म्यार्तवोऽस्म्याकाशाद्योनेः सम्भूतो भार्यायै रेतः। संवत्सरस्य तेजोभूतस्य भूतस्यात्मभूतस्य त्वमात्मासि। यस्त्वमसि सोऽहमस्मीति। तमाह कोऽहमस्मीति। सत्यमिति ब्रूयात्। किं तद्यत्सत्यमिति यदन्यद्देवेभ...
ऋतुरस्मि, आर्तवोऽस्मि, आकाशाद्योनेः सम्भूतो भार्यायै रेतः। संवत्सरस्य तेजोभूतस्य भूतस्यात्मभूतस्य त्वमात्मासि; यस्त्वमसि सोऽहमस्मीति। तं ब्रह्माह—कोऽहमस्मीति। सत्यमिति ब्रूयात्। किं तद्यत्सत्यमिति? यदन्यद्देवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत् ‘सत्’; यद्देवाश्च प्राणाश्च तत् ‘यम्’; तदेतया वाचाभिव्याह्रियते ‘सत्यम्’ इति। ‘सत्यम्’—एतावदिदं सर्वम्; ‘इदं सर्वमसि’ इत्येवैनं तदाह। तदेतच्छ्लोकेनाप्युक्तम्॥६॥
Mahāvākya-style identity (ātman = brahman); satyam as ontological Reality; prajñā/jñāna as liberating recognitionVerse 1.7
यजूरुदरः सामशिरा असावृङ्मूर्तिरव्ययः। स ब्रह्मेति हि विज्ञेयः। ऋषिर्ब्रह्ममयो महानिति॥ तमाह—केन पौंस्राणि नामान्याप्नोतीति? प्राणेनेति ब्रूयात्। केन स्त्रीनामानीति? वाचेति। केन नपुंसकनामानीति? मनसेति।...
यजूरुदरः सामशिरा असावृङ्मूर्तिरव्ययः—स ब्रह्मेति हि विज्ञेयः; ब्रह्ममयो महानृषिरिति। तमाह—केन पौंस्राणि नामान्याप्नोतीति? प्राणेनेति ब्रूयात्। केन स्त्रीनामानीति? वाचेति। केन नपुंसकनामानीति? मनसेति। केन गन्धानिति? घ्राणेनेति। केन रूपाणीति? चक्षुषेति। केन शब्दानिति? श्रोत्रेणेति। केनान्नरसानिति? जिह्वयेति। केन कर्माणीति? हस्ताभ्यामिति। केन सुखदुःखे इति? शरीरेणेति। केनानन्दं रतिं प्रजापतिमिति? उपस्थेनेति। केनेत्या इति? पादाभ्यामिति। केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति? प्रज्ञयेति प्रब्रूयात्। तमाह—आपो वै खलु मे लोकः, असावयं ते लोक इति। या ब्रह्मणि चितिर्या व्यष्टिः, तां चितिं जयति, तां व्यष्टिं व्यश्नुते—य एवं वेद, य एवं वेद॥
Brahman as the inner controller expressed through prāṇa, senses, mind, and prajñā; integration of cosmic (Vedic) and individual (vyaṣṭi) dimensionsVerse 2.1
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कौषीतकिः। तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं, वाक् परिवेष्ट्री, चक्षुर्गात्रं, श्रोत्रं संश्रावयितृ। यो ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वेद, दूतवान् भवति। यो वाच...
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कौषीतकिः। तस्यैतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं, वाक् परिवेष्ट्री, चक्षुर्गात्रं, श्रोत्रं संश्रावयितृ। यो मनो दूतं वेद, दूतवान् भवति; यो वाचं परिवेष्ट्रीं वेद, परिवेष्ट्रीमान् भवति। तस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति; तथैवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानाय बलिं हरन्ति—य एवं वेद। तस्योपनिषत्—उपनिषन्न् याचेदिति। यथा ग्रामं भिक्षित्वा लब्ध्वोपविशेत्—नाहगतो दत्तमश्नीयामिति; ये एनं पुरस्तात् प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते—ददाम त इति। एष धर्मो याचतो भवति; अनन्तरस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते—ददाम त इति॥
Prāṇa as Brahman; hierarchy of faculties as dependent powers; effortless ‘bali’ (support/tribute) accruing to the knowerVerse 2.2
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह पैङ्ग्यः। तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक् परस्ताच्चक्षुरारुन्धे। चक्षुः परस्ताच्छ्रोत्रमारुन्धे। श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धे। मनः परस्तात्प्राण आरुन्धे। तस्मै वा एतस्मै...
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह पैङ्ग्यः। तस्यैतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक् परस्ताच्चक्षुरारुन्धे; चक्षुः परस्ताच्छ्रोत्रमारुन्धे; श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धे; मनः परस्तात्प्राण आरुन्धे। तस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति; तथैवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानाय बलिं हरन्ति—ये एवं वेद। तस्योपनिषत्—उपनिषन्न् याचेदिति। यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेत्—नाहमतो दत्तमश्रीयामिति; ये एनं पुरस्तात् प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते—ददाम त इति। एष धर्मो याचितो भवति; अन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते—ददाम त इति॥
Prāṇa-Brahman and mutual restraint (ārundhe) among faculties; inner sovereignty through containment of sensory-cognitive flowVerse 2.3
अथात एकधनावरोधनम्। यदेकधनमभिध्यायात् पौर्णमास्यां वा अमावास्यां वा, शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रे, अग्निमुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष पूर्वदक्षिणं जान्वाच्य स्रुवेण वा चमसेन वा कंसेन वा एता ...
अथैकधनावरोधनं विधीयते। यः कश्चिदेकं काम्यं लाभं मनसि निधाय पौर्णमास्याम् अमावास्यां वा शुक्लपक्षे पुण्ये नक्षत्रे वा, अग्निमुपसमाधाय परितः समुह्य दर्भान् परिस्तीर्य जलं पर्युक्ष्य, पूर्वदक्षिणाभिमुखं दक्षिणजानुं कृत्वा स्रुवेण वा चमसेन वा कंसेन वा एता आज्याहुतीर्जुहोति— “वाग्नाम देवतावरोधिनी, सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्द्धां, तस्यै स्वाहा। चक्षुर्नाम देवतावरोधिनी, सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्द्धां, तस्यै स्वाहा। श्रोत्रं नाम देवतावरोधिनी, सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्द्धां, तस्यै स्वाहा। मनो नाम देवतावरोधिनी, सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्द्धां, तस्यै स्वाहा।” इति। अथ धूमगन्धं प्रजिघाय आज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचं संयम्य निर्गत्यार्थं ब्रूयात् दूतं वा प्रहिणुयात्। स ह्येव लभते।
Upāsanā (ritual-meditative appropriation of devatās); indriya-devatā sambandha; saṅkalpa-śaktiVerse 2.4
अथातो दैवस्मरः। यस्य प्रियो बुभूषेत्, यस्यै वा एषां—वैतेषमेवैतस्मिन् पर्वण्यग्निमुपसमाधायैतयैवावृत्त्या एता जुहोमि— असौ स्वाहा। चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा। प्रज्ञानं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा। इत्यथ...
अथ दैवस्मरः। यस्य कस्यचिदात्मनः प्रियो भवितुमिच्छेत्, यस्यै वा स्त्रियै, स एव पर्वणि अग्निमुपसमाधाय पूर्वोक्तेनैव विधिना एता आहुतयो जुहोति— “असौ स्वाहा।” “चक्षुस्ते मयि जुहोमि, असौ स्वाहा।” “प्रज्ञानं ते मयि जुहोमि, असौ स्वाहा।” इति। अथ धूमगन्धं प्रजिघाय आज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचं संयम्य निर्गत्य संस्पर्शं जिगमिषेत्, वातादपि; सम्भाषमाणस्तिष्ठेत्। स ह्येव प्रियो भवति; स्मरन्ति ह्येवैनम्।
Upāsanā for saṃbandha (relational influence); prajñāna as cognitive power; subtle causality (saṃskāra)Verse 2.5
अथातः सायमन्नं प्रातर्दनमन्तरमग्निहोत्रमित्याचक्षते। यावद्वै पुरुषो भाषते न तावत्प्राणितुं शक्नोति; प्राणं तदा वाचि जुहोति। यावद्वै पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति; वाचं तदा प्राणे जुहोति। एते ...
अथ सायमन्नं प्रातर्दनं च ‘अन्तरम् अग्निहोत्रम्’ इत्याचक्षते। यावद्वै पुरुषो भाषते न तावत् प्राणितुं शक्नोति; तदा प्राणं वाचि जुहोति। यावद्वै पुरुषः प्राणिति न तावत् भाषितुं शक्नोति; तदा वाचं प्राणे जुहोति। एते द्वे अनन्ते अमृताहुती—जाग्रत्स्वप्नयोः सन्ततं निरवच्छिन्नं जुहोति। अथ या अन्याः आहुतयोऽन्तवत्यः, ताः कर्ममय्यो भवन्ति। एवं हि पूर्वे विद्वांसोऽग्निहोत्रं जुहवांचक्रुः।
Prāṇa–vāk identity; internalization of yajña (antar-agnihotra); continuity of consciousness through waking/sleep; karma vs amṛtaVerse 2.6
उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह शुष्कभृङ्गरः। तदृगित्युपासीत। सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्यायाभ्यर्च्यन्ते। तद्यजुरित्युपासीत। सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय युज्यन्ते। तत्सामेत्युपासीत। सर्वाणि हास्मै भ...
शुष्कभृङ्गरः ह स्माह—उक्थं ब्रह्मेति। तदृगिति उपासीत; सर्वाणि ह अस्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय अभ्यर्च्यन्ते। तद्यजुरिति उपासीत; सर्वाणि ह अस्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय युज्यन्ते। तत्सामेति उपासीत; सर्वाणि ह अस्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय सन्नमन्ते। तच्छ्रीरिति उपासीत, तद्यश इति उपासीत, तत्तेज इति उपासीत। यथा एतद् उक्थं शास्त्राणां श्रीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्वितमं भवति, तथा एव एवंविद्वान् सर्वेषां भूतानां श्रीमत्तमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति। तम् एतम् ऐष्टकं कर्ममयम् आत्मानम् अध्वर्युः संस्करोति; तस्मिन् यजुर्भ्यः प्रवयति यजुर्मयम्, ऋङ्मयं होता, ऋङ्मयं साममयम् उद्गाता। स एष सर्वस्य त्रयीविद्यायाः आत्मा; एष उ एव अस्य एतदात्मा भवति—एवं वेद॥
Brahman as the inner Self of the threefold Veda (trayī-vidyā) and ritual; upāsanā leading to śrī/yaśas/tejasVerse 2.7
अथातः सर्वजितः कौषीतकेः त्रीण्युपासनानि भवन्ति। यज्ञोपवीतं कृत्वा अप आचम्य त्रिरुदपात्रं प्रसिच्य उद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठेत—वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीति। एतयैवावृता मध्ये सन्तमुद्वर्गोऽसि पाप्मानं मे ...
अथातः सर्वजितः कौषीतकेः त्रीणि उपासनानि भवन्ति। यज्ञोपवीतं कृत्वा, अपः आचम्य, त्रिरुदपात्रं प्रसिच्य, उद्यन्तम् आदित्यम् उपतिष्ठेत—“वर्गोऽसि, पाप्मानं मे वृङ्धि” इति। एतयैव आवृता मध्ये सन्तम्—“उद्वर्गोऽसि, पाप्मानं मे उद्धृङ्धि” इति। एतयैव आवृता अस्ते यन्तम्—“संवर्गोऽसि, पाप्मानं मे संवृङ्धि” इति। यदहोरात्राभ्यां पापं करोति, स तत् एतया धृङ्क्ते॥
Upāsanā of Āditya as purifier; pāpa-kṣaya (removal of sin) through daily contemplative riteVerse 2.8
अथ मासि मास्यमावास्यायां पश्चाच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैवावृता हरिततृणाभ्याम्। अथ वाक् प्रत्यस्यति—यत्ते सुसीमं हृदयमधिचन्द्रमसि श्रितम्, तेनामृतत्वस्येशानं मा हं पौत्रमघं रुदमिति। न हास्मात्पूर्...
अथ मासि मासि अमावास्यायां पश्चात् चन्द्रमसं दृश्यमानम् उपतिष्ठेत, हरिततृणाभ्यां आवृतः। अथ वाक् प्रत्यस्यति—“यत्ते सुसीमं हृदयम् अधिचन्द्रमसि श्रितम्, तेन अमृतत्वस्य ईशानं मा अहं पौत्रम् अघं रुदम्” इति। “न हास्मात् पूर्वाः प्रजाः प्रयन्ति” इति। जातपुत्रस्य एतद्; अथ अजातपुत्रस्य—“आप्यास्व; समेतु ते सन्ते; पयांसि समुयन्तु; वाजा यम् आदित्या अंशुम् आप्याययन्ति” इति—एताः तिस्र ऋचः जपित्वा। “नास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिः आप्यस्व” इति। ततः दैवीम् आवृतम् आवर्तते; आदित्यस्य आवृतम् अन्वावर्तयति; दक्षिणं बाहुम् अन्वावर्तते॥
Upāsanā for continuity of life-force and lineage; amṛtatva as sustaining fullness; ritualized prayer for prāṇa–prajā–paśu (vitality, progeny, prosperity)Verse 2.9
अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेत— एतयैवावृता सोमो राजासि। विचक्षणः पञ्चमुखोऽसि। प्रजापतिर्ब्राह्मणस्त एकं मुखम्। तेन मुखेन राज्ञोऽत्सि; तेन मुखेन मामन्नादं कुरु॥ राजा त एकं मुखम्;...
अथ पौर्णमास्यां प्राङ्मुखः प्रत्यक्षं चन्द्रमसं समुपतिष्ठेत— “एतयैवावृतः सोमो राजासि; विचक्षणः पञ्चमुखोऽसि। प्रजापतिर्ब्राह्मणस्ते एकं मुखम्; तेन मुखेन राज्ञोऽत्सि; तेन मुखेन मामन्नादं कुरु। राजा त एकं मुखम्; तेन मुखेन विशोऽत्सि; तेन मुखेन मामन्नादं कुरु। श्येनस्त एकं मुखम्; तेन मुखेन पक्षिणोऽत्सि; तेन मुखेन मामन्नादं कुरु। अग्निस्त एकं मुखम्; तेन मुखेनेमं लोकमत्सि; तेन मुखेन मामन्नादं कुरु। ‘सर्वाणि भूतानि’ इत्येव पञ्चमं मुखम्; तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि; तेन मुखेन मामन्नादं कुरु। मा स्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षेष्ठाः। योऽस्माद्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षीयस्व।” ततः दैवीमावृतमन्वावर्तेत— “आदित्यस्यावृतमन्वावर्तन्ते” इति; दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते।
Prāṇa and annāda (nourishment/appropriation) as cosmic function; ritual identification with Soma/PrajāpatiVerse 2.10
अथ संवेश्यन् जायायै हृदयमभिमृशेत्— यत्ते सुसीमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ। मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं; मा अहं पौत्रमघं रुदमिति। न हास्मत्पूर्वाः प्रजाः प्रैति॥१०॥
अथ संवेश्यन् जायायै हृदयमभिमृशेत्— “यत्ते सुसीमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ, मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं; मा अहं पौत्रमघं रुदम्।” इति। न हास्मत्पूर्वाः प्रजाः प्रैति।
Prajāpati as creative order; gārhasthya upāsanā for prajā (progeny) and continuityVerse 2.11
अथ प्रोष्यान् पुत्रस्य मूर्धानमभिमृशति— अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे। आत्मा वै पुत्रनामासि; स जीव शरदः शतम्॥ असाविति नामास्य गृह्णाति। अश्मा भव, परशुर्भव, हिरण्यमस्तृतं भव। तेजो वै पुत्रनामासि; स...
अथ प्रोष्यान् पुत्रस्य मूर्धानमभिमृशति— “अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे। आत्मा वै पुत्रनामासि; स जीव शरदः शतम्।” इत्यसाविति नामास्य गृह्णाति। “अश्मा भव, परशुर्भव, हिरण्यमस्तृतं भव। तेजो वै पुत्रनामासि; स जीव शरदः शतम्।” इत्यसाविति नामास्य गृह्णाति। “येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यगृह्णीतारिष्ट्यै तेन त्वा परिगृह्णाम्यसाविति।” अथास्य दक्षिणे कर्णे जपति— “अस्मे प्रयन्धि मघवन्नृजीषिन्न्” इति; “इतीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहि” इति। “माच्छेत्ता मा व्यथिष्ठाः; शतं शरद आयुषो जीव पुत्र।” ते नाम्ना मूर्धानमभिजिघ्राम्यसाविति त्रिरस्य मूर्धानमभिजिघ्रेत्। “गवा त्वा हिङ्कारेणाभिहिङ्करोमि” इति त्रिरस्य मूर्धानमभिहिङ्कुर्यात्।
Ātman in relational manifestation (son as ‘ātman’); prāṇa/āyus protection; Prajāpati’s safeguarding power (ariṣṭya)Verse 2.12
अथातो दैवः परिमरः। एतद्वै ब्रह्म दीप्यते। यदग्निर्ज्वलत्यथैतन्म्रियते। यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो गच्छति। वायुं प्राणः—एतद्वै ब्रह्म दीप्यते। यथादित्यो दृश्यतेऽथैतन्म्रियते। यन्न दृश्यते तस्य चन्द...
अथ दैवः परिमरः—एतद्वै ब्रह्म दीप्यते। यदग्निर्ज्वलति तदा जीवति; यदा न ज्वलति तदा तस्य तेज आदित्यमेव गच्छति। वायौ प्राणरूपे—एतद्वै ब्रह्म दीप्यते। यथादित्यो दृश्यते तदा जीवति; यदा न दृश्यते तदा तस्य तेजश्चन्द्रमसमेव गच्छति। वायौ प्राणरूपे—एतद्वै ब्रह्म दीप्यते। यच्चन्द्रमा दृश्यते तदा जीवति; यदा न दृश्यते तदा तस्य तेजो विद्युतमेव गच्छति। वायौ प्राणरूपे—एतद्वै ब्रह्म दीप्यते। यद्विद्युद्विद्योतते तदा जीवति; यदा न विद्योतते तदा तस्य तेजो वायुमेव गच्छति—वायौ प्राणः। एता हि सर्वा देवता वायुमेव प्रविश्य वायौ सृप्ता न मूर्च्छन्ति; तस्मादेव पुनरुदीरन्ते। इत्यधिदैवतम्; अथाध्यात्मम्॥
Brahman as Prāṇa (cosmic and individual), dissolution and re-emergence (laya/udaya)Verse 2.13
एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्यथैतन्म्रियते। यन्न वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति। प्राणं प्राणः—एतद्वै ब्रह्म दीप्यते। यच्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्म्रियते। यन्न पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति। प्रा...
एतद्वै ब्रह्म दीप्यते—यद्वाचा वदति तदा जीवति; यदा न वदति तदा तस्य तेजश्चक्षुरेव गच्छति। प्राणे प्राणरूपे—एतद्वै ब्रह्म दीप्यते। यच्चक्षुषा पश्यति तदा जीवति; यदा न पश्यति तदा तस्य तेजः श्रोत्रमेव गच्छति। प्राणे प्राणरूपे—एतद्वै ब्रह्म दीप्यते। यच्छ्रोत्रेण शृणोति तदा जीवति; यदा न शृणोति तदा तस्य तेजो मन एव गच्छति। प्राणे प्राणरूपे—एतद्वै ब्रह्म दीप्यते। यन्मनसा ध्यायति तदा जीवति; यदा न ध्यायति तदा तस्य तेजः प्राणमेव गच्छति। प्राणे प्राणः। एता हि सर्वा देवता प्राणमेव प्रविश्य प्राणे सृप्ता न मूर्च्छन्ति; तस्माद्धैव पुनरुदीरन्ते। य इहैतद्वेद, स चेत् दक्षिणोत्तरौ पर्वतावभिप्रवर्तेयाताम्, तुस्तूर्षमाणौ न हैवैनं स्तृण्वीयाताम्। ये च एनं द्विषन्ति, यांश्च स स्वयं द्वेष्टि, ते सर्वे परितो म्रियन्ते॥
Prāṇa as the integrator of faculties; invulnerability of the knower (brahmavid)Verse 2.14
अथातो निःश्रेयसादानम्। एता ह वै देवता अहं श्रेयसे विवदमानाः अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुः। तद्दारुभूतं शिष्ये। अथैतद्वाक्प्रविवेश। तद्वाचा वदच्छिष्य एव। अथैतच्चक्षुः प्रविवेश। तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छिष्...
अथ निःश्रेयसादानम्। एता ह देवता ‘अहं श्रेयः’ इति विवदमानाः अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुः; तच्छरीरं दारुभूतं शुष्यत्। अथ वाक् प्रविवेश; वाचा वदत् अपि शुष्यदेव। अथ चक्षुः प्रविवेश; वाचा वदत् चक्षुषा पश्यत् अपि शुष्यदेव। अथ श्रोत्रं प्रविवेश; वाचा वदत् चक्षुषा पश्यत् श्रोत्रेण शृण्वत् मनसा ध्यायत् अपि शुष्यदेव। अथ प्राणः प्रविवेश; तत्क्षणादेव समुत्तस्थौ। ततो देवाः प्राणे निःश्रेयसं विचिन्त्य प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसंस्तूय सह सर्वैरेतैः अस्माल्लोकादुच्चक्रमुः। ते वायुप्रतिष्ठा आकाशात्मानः स्वर्गं ययुः। एवमेव एतद्विद्वान् सर्वभूतानां प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसंस्तूय सहैतैः सर्वैरस्माच्छरीरादुत्क्रामति; स वायुप्रतिष्ठ आकाशात्मा न पुनरावर्तते। यत्रैतद्देवाः प्राप्य अमृता अभवन्, तत्र स अमृतो भवति॥
Niḥśreyasa (highest good), prāṇa as prajñā-ātman, utkrānti (departure at death), amṛtatva (immortality)Verse 2.15
अथातः पितापुत्रीयं सम्प्रदानमिति चाचक्षते। पिता पुत्रं प्रष्याह्वयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्निमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा सम्प्रच्छन्नः श्येत। एत्य पुत्र उपरिष्टादभिनिपद्यत। इन्द्र...
अथातः पितापुत्रीयं सम्प्रदानमिति चाचक्षते। पिता पुत्रं प्रष्याह्वयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्निमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा सम्प्रच्छन्नः श्येत। एत्य पुत्र उपरिष्टादभिनिपद्यत। इन्द्रियैरस्येन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्याभिमुखत। एवासीत। अथास्मै सम्प्रयच्छति, वाचं मे त्वयि दधानीति पिता। वाचं ते मयि दध इति पुत्रः। प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता। प्राणं ते मयि दध इति पुत्रः। चक्षुर्मे त्वयि दधानीति पिता। चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः। श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता। श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रः। मनो मे त्वयि दधानीति पिता। मनस्ते मयि दध इति पुत्रः। अन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पिता। अन्नरसांस्ते मयि दध इति पुत्रः। कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता। कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः। सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता। सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः। आनन्दं रतिं प्रजातिं मे त्वयि दधानीति पिता। आनन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्रः। इत्यां मे त्वयि दधानीति पिता। इत्यां ते मयि दध इति पुत्रः। धियो विज्ञातव्यं कामान्मे त्वयि दधानीति पिता। धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः। अथ दक्षिणावृदुपनिष्क्रामति। तं पितानुमन्त्रयते, यशो ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं कीर्तिस्त्वा जुषतामिति। अथेतरः सव्यमंसमन्ववेक्षते पाणिं नान्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छद्य, स्वर्गाल्लोकान्कामानवाप्नुहीति। स यद्यगदः स्यात् पुत्रस्यैश्वर्ये पिता वसेत् परिवा व्रजेत्। ययुर्वै प्रेयाद् यदेवैनं समापयति तथा समापयितव्यो भवति, तथा समापयितव्यो भवति॥१५॥
Saṃnyāsa/tyāga and prāṇa–indriya saṃbandha (transmission and relinquishment of faculties)Verse 3.1
प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन पौरुषेण च। तं हेन्द्र उवाच—प्रतर्दन वरं ते ददानीति। स होवाच प्रतर्दनः—त्वमेव वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति। तं हेन्द्र उवाच—न वै ...
प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन पौरुषेण च। तं हेन्द्र उवाच, प्रतर्दन वरं ते ददानीति। स होवाच प्रतर्दनः, त्वमेव वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति। तं हेन्द्र उवाच, न वै वरं परस्मै वृणीते; त्वमेव वृणीष्व। इत्यवरो वै तर्हि किल म इति होवाच प्रतर्दनः। अथ खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय; सत्यं हीन्द्रः। स होवाच, मामेव विजानीहि; एतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये यन्मां विजानीयाः। त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनम्; अवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छम्। बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीनतृणम्; अन्तरिक्षे पौलोमान्; पृथिव्यां कालकाश्यांस्तस्य मे तत्र न लोम च नामीयते। स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते, न मातृवधेन, न पितृवधेन, न स्तेयेन, न भ्रूणहत्यया; नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति॥१॥
Upāsanā leading to jñāna; salvific knowledge of the indwelling Lord (Indra as prāṇa/prajñā)Verse 3.2
स होवाच—प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा; तं मामायुरमृतमित्युपास्व। आयुः प्राणः; प्राणो वा आयुः। प्राण उवाच—अमृतं यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः। प्राणेन ह्येवामुष्मिँल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति; प्रज्ञया ...
स होवाच, प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा; तं मामायुरमृतमित्युपास्व। आयुः प्राणः; प्राणो वा आयुः। प्राण उवाच, अमृतं यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः। प्राणेन ह्येवामुष्मिँल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति; प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पम्। स यो म आयुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिँल्लोक एवाप्नोति, अमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके। तद्धैक आहुः, एकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति। न हि कश्चन शक्नुयात् सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं, चक्षुषा रूपं, श्रोत्रेण शब्दं, मनसा ध्यानम्। इत्येकभूयं वै प्राणा भूत्वा एकैकं सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञापयन्ति। वाचं वदतीं सर्वे प्राणा अनुवदन्ति; चक्षुः पश्यत् सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति; श्रोत्रं शृण्वत् सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति; मनो ध्यायत् सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति; प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्ति। इत्येवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाच, अस्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति॥२॥
Prāṇa–prajñā as ātman; unity of faculties under one life-conscious principle; amṛtatva (immortality)Verse 3.3
जीवति वागपेतो मूकान् विपश्यामो जीवति। चक्षुरपेतोऽन्धान् विपश्यामो जीवति। श्रोत्रापेतो बधिरान् विपश्यामो जीवति। जीवतो बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इत्येवं हि पश्याम इत्यथ खलु प्राण एव। प्रज्ञात्मेदं श...
वागपगमेऽपि मूकः जीवति, चक्षुरपगमेऽप्यन्धः जीवति, श्रोत्रापगमेऽपि बधिरः जीवति; बाहुच्छिन्नोऽपि, ऊरुच्छिन्नोऽपि जीवतीति वयं पश्यामः। अतः खलु प्राण एव मुख्यः। प्रज्ञानात्मा इदं शरीरं परिगृह्य उत्थापयति। तस्मादेतमेव ‘उक्थम्’ उपासीत। यः प्राणः सा प्रज्ञा, या प्रज्ञा स प्राणः; उभौ ह्येतौ अस्मिञ्शरीरे सह वसतः सहोत्क्रामतः। एषैव तस्य दृष्टिः—एतद्विज्ञानं—यत्र पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति; तदा प्राण एकधा भवति, तस्मिन् वाक् सर्वैर्नामभिः सह, चक्षुः सर्वै रूपैः सह, श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सह, मनः सर्वैर्ध्यातैः सह, सर्वं प्रविशति। यदा प्रतिबुध्यते, यथा ज्वलतोऽग्नेर्विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठन्ते, एवमेव अस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते; प्राणेभ्यो देवा, देवेभ्यो लोकाः। एषैव सिद्धिः—एतद्विज्ञानं—यत्र पुरुषः आर्तो मरिष्यन्नाबल्यं नीयमानो मोहं न याति। ‘उदक्रमीच्चित्तम्’ इति वदन्ति; न शृणोति न पश्यति, वाचा तु वदति। तदा अपि प्राण एकधा भवति, तस्मिन् वाक्-चक्षुः-श्रोत्र-मनांसि स्वस्वविषयैः सह लीयन्ते; प्रतिबोधे पुनः प्राणा यथायतनं प्रवर्तन्ते—प्राणेभ्यो देवा, देवेभ्यो लोकाः।
Prāṇa–Prajñā identity; withdrawal and emergence of faculties (laya/utpatti) in deep sleep and dying; Ātman as the ground of powersVerse 3.4
स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते; वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति। प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते; प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति। चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते; चक्...
स यदा अस्माच्छरीरादुत्क्रामति, वाक् अस्मात् सर्वाणि नामानि अभिविसृजते; वाचा सर्वाणि नामानि आप्नोति। प्राणः अस्मात् सर्वान् गन्धान् अभिविसृजते; प्राणेन सर्वान् गन्धान् आप्नोति। चक्षुः अस्मात् सर्वाणि रूपाणि अभिविसृजते; चक्षुषा सर्वाणि रूपाणि आप्नोति। श्रोत्रम् अस्मात् सर्वान् शब्दान् अभिविसृजते; श्रोत्रेण सर्वान् शब्दान् आप्नोति। मनः अस्मात् सर्वाणि ध्यातानि अभिविसृजते; मनसा सर्वाणि ध्यातानि आप्नोति। एषा प्राणे सर्वाप्तिः। यः प्राणः सा प्रज्ञा, या प्रज्ञा स प्राणः; उभौ ह्येतौ अस्मिञ्शरीरे सह वसतः सहोत्क्रामतः। अथ खलु यथा प्रज्ञायां सर्वाणि भूतानि एकी भवन्ति, तद्व्याख्यास्यामः।
Laya of nāma-rūpa into prāṇa/prajñā at departure; unity of experience in consciousnessVerse 3.5
वागेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा। घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा। चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा...
वागेवास्या एकमङ्गम् उदूढम्; तस्यै नाम परस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा। घ्राणमेवास्या एकमङ्गम् उदूढम्; तस्य गन्धः परस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा। चक्षुरेवास्या एकमङ्गम् उदूढम्; तस्य रूपं परस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा। श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गम् उदूढम्; तस्य शब्दः परस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा। जिह्वैवास्या एकमङ्गम् उदूढम्; तस्यान्नरसः परस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा। हस्तावेवास्या एकमङ्गम् उदूढम्; तयोः कर्म परस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा। शरीरमेवास्या एकमङ्गम् उदूढम्; तस्य सुखदुःखे परस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा। उपस्थ एवास्या एकमङ्गम् उदूढम्; तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा। पादावेवास्या एकमङ्गम् उदूढम्; तयोरित्या परस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा। प्रज्ञैवास्या एकमङ्गम् उदूढम्; तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा।
Indriya–viṣaya mapping; objectification of experience; prajñā as knower of thoughts and desiresVerse 3.6
प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति। प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान् गन्धान् आप्नोति। प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति। प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्...
प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्यनामानि आप्नोति। प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान् गन्धान् आप्नोति। प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाणि आप्नोति। प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वान् शब्दान् आप्नोति। प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वान् अन्नरसान् आप्नोति। प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माणि आप्नोति। प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति। प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेन आनन्दं रतिं प्रजातिं च आप्नोति। प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्याः (गतयः पन्थानश्च) आप्नोति। प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धिया विज्ञातव्यं कामान् आप्नोति॥
Prajñā/Ātman as the inner illuminator and controller (antaryāmin) of senses and functionsVerse 3.7
न हि प्रज्ञापेता वाग् नाम किंचन प्रज्ञपयेद् अन्यत्र मे। मनोऽभूदित्याह—नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति। न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं किंचन प्रज्ञपयेद् अन्यत्र मे। मनोऽभूदित्याह—नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमि...
प्रज्ञापेता वाग् ‘मे’ इति विना नाम किंचन न प्रज्ञपयेत्। मनोऽभूत्—‘नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषम्’ इति। एवं प्रज्ञापेतः प्राणो ‘मे’ इति विना गन्धं किंचन न प्रज्ञपयेत्—मनोऽभूत्—‘नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषम्’ इति। एवं चक्षुः… श्रोत्रम्… जिह्वा… हस्तौ… शरीरम्… उपस्थः… पादौ… ‘मे’ इति विना किंचन न प्रज्ञपयेयुः; मनोऽभूत्—‘नाहमेतत् प्राज्ञासिषम्’ इति। प्रज्ञापेता धीः काचन न सिद्ध्येत्। प्रज्ञातव्यं तु प्रज्ञयैव प्रज्ञायते॥
Self-luminosity of consciousness (svayaṃ-prakāśatva) and dependence of mind/senses on ĀtmanVerse 3.8
न वाचं विजिज्ञासीत; वक्तारं विद्यात्। न गन्धं विजिज्ञासीत; घ्रातारं विद्यात्। न रूपं विजिज्ञासीत; रूपविदं विद्यात्। न शब्दं विजिज्ञासीत; श्रोतारं विद्यात्। नान्नरसं विजिज्ञासीत; अन्नरसविज्ञातारं विद्य...
न वाचं विजिज्ञासीत; वक्तारं विद्यात्। न गन्धं विजिज्ञासीत; घ्रातारं विद्यात्। न रूपं विजिज्ञासीत; रूपविदं विद्यात्। न शब्दं विजिज्ञासीत; श्रोतारं विद्यात्। नान्नरसं विजिज्ञासीत; अन्नरसविज्ञातारं विद्यात्। न कर्म विजिज्ञासीत; कर्तारं विद्यात्। न सुखदुःखे विजिज्ञासीत; तयोर्विज्ञातारं विद्यात्। नानन्दं रतिं प्रजातिं विजिज्ञासीत; तेषां विज्ञातारं विद्यात्। न इत्यां विजिज्ञासीत; एतारं विद्यात्। न मनो विजिज्ञासीत; मन्तारं विद्यात्। एता दश भूतमात्राः; अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्राः। भूतमात्राभावे प्रज्ञामात्रा न स्युः; प्रज्ञामात्राभावे भूतमात्रा न स्युः॥
Ātma-jñāna through knower-inquiry (subject over object); correlation of adhibhūta (objective) and adhiprajñā (cognitive) domainsVerse 3.9
न ह्यन्यतरतो रूपं किंचन सिद्ध्येत्, नो एतन्नाना तद्यथा। रथस्यारेषु नेमिरर्पिता, नाभावरा अर्पिता; एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः, प्रज्ञामात्राः प्राणे अर्पिताः। एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्...
न हि कस्यचित् रूपस्य अन्यतः कुतश्चित् सिद्धिः; न चैतत् नानात्वेन भवति—एवमेव। यथा रथस्यारेषु नेमिः अर्पिता, नाभौ चारा अर्पिताः; एवमेवैते भूतमात्राः प्रज्ञामात्रासु अर्पिताः, प्रज्ञामात्राः प्राणे अर्पिताः। एष प्राण एव प्रज्ञात्मा, आनन्दः, अजरः, अमृतः। न साधुना कर्मणा भूयान्, नासाधुना कर्मणा कनीयान्। एष एव यं अनुग्रहीतुं इच्छति तं साधुकर्म कारयति; यं च नुनुत्सितुं इच्छति तं असाधु कर्म कारयति, यमेभ्यो लोकेभ्यः अपाकरोति। एष लोकपालः, एष लोकाधिपतिः, एष सर्वेश्वरः। ‘स म आत्मा’ इति विद्यात्; ‘स म आत्मा’ इति विद्यात्॥
Ātman as Prāṇa/Consciousness (prajñā), non-duality, inner sovereignty (antaryāmin-like governance)Verse 4.1
गार्ग्यो ह वै बालाकिरनूचानः संस्पष्ट आस। सोऽयमुशिनरेषु संवसन् मत्स्येषु कुरुपञ्चालेषु काशीविदेहेष्विति। स ह आजातशत्रुं काश्यमेत्य उवाच—ब्रह्म ते ब्रवाणीति। तं होवाच आजातशत्रुः—सहस्रं दद्मस्ते; एतस्यां...
गार्ग्यः ह वै बालाकिः अनूचानः संस्पष्टः आसीत्। स उशिनरेषु संवसन्, मत्स्येषु, कुरुपञ्चालेषु, काशीविदेहेषु इति। स ह आजातशत्रुं काश्यम् एत्य उवाच—‘ब्रह्म ते ब्रवाणि’ इति। तं होवाच आजातशत्रुः—‘सहस्रं दद्मि ते; एतस्यां वाचि जनाः धावन्ति—“जनको जनकः”’ इति’॥
Brahmavidyā; critique of reputation-based learning; setting for teacher–student reversalVerse 4.2
स होवाच बालाकिः—एवैष आदित्ये पुरुषः, तमेवाहमुपास इति। तं होवाच आजातशत्रुः—मामैतस्मिन् समवादयिष्ठाः; बृहत्पाण्डरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धेति वा। अहम् एतमुपास इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, अतिष्ठ...
स होवाच बालाकिः—‘एष आदित्ये पुरुषः; तम् एव अहम् उपासे’ इति। तं होवाच आजातशत्रुः—‘माम् एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; “बृहत्पाण्डरवासा, सर्वेषां भूतानां मूर्धनि अतिष्ठत्” इति वा; अहम् एतम् उपासे’ इति। स यः एतम् एवम् उपास्ते, स सर्वेषां भूतानां मूर्धा भवति॥
Saguṇa-upāsanā (solar Puruṣa/Āditya as a symbol of Brahman); hierarchy of meditative fruitsVerse 4.3
स होवाच बालाकिः—य एवैष चन्द्रमसि पुरुषः, एतमेवाहं ब्रह्मोपासे इति। तं होवाचाजातशत्रुः—मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः; सोमो राजान्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, अन्नस्यात्मा भवति॥३॥
बालाकिः उवाच—य एष चन्द्रमसि पुरुषः, तम् एव अहं ब्रह्मेति उपासे। तं आजातशत्रुः उवाच—मा एतस्मिन् मया सह समवादयिष्ठाः; सोमः राजा अन्नस्य आत्मा इति अहम् एनम् उपासे। यः एवम् एतं उपास्ते, स अन्नस्य आत्मा भवति॥३॥
Brahman/Ātman approached through upāsanā on Soma as annasya ātmā (the inner essence of nourishment)Verse 4.4
स होवाच बालाकिः—य एवैष विद्युति पुरुषः, एतमेवाहं ब्रह्मोपासे इति। तं होवाचाजातशत्रुः—मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः; तेजस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, तेजस्यात्मा भवति॥४॥
बालाकिः उवाच—य एष विद्युत्यां पुरुषः, तम् एव अहं ब्रह्मेति उपासे। तं आजातशत्रुः उवाच—मा एतस्मिन् मया सह समवादयिष्ठाः; तेजसः आत्मा इति अहम् एनम् उपासे। यः एवम् एतं उपास्ते, स तेजसः आत्मा भवति॥४॥
Upāsanā on tejas (radiance) as an aspect of the inner principle; graded approach toward Ātman-BrahmanVerse 4.5
स होवाच बालाकिः—य एवैष स्तनयित्नौ पुरुषः, एतमेवाहं ब्रह्मोपासे इति। तं होवाचाजातशत्रुः—मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः; शब्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, शब्दस्यात्मा भवति॥५॥
बालाकिः उवाच—य एष स्तनयित्नौ पुरुषः, तम् एव अहं ब्रह्मेति उपासे। तं आजातशत्रुः उवाच—मा एतस्मिन् मया सह समवादयिष्ठाः; शब्दस्य आत्मा इति अहम् एनम् उपासे। यः एवम् एतं उपास्ते, स शब्दस्य आत्मा भवति॥५॥
Śabda (sound) as a cosmic/psychic principle approached via upāsanā; progressive interiorization toward ĀtmanVerse 4.6
स होवाच बालाकिर्यः—एवैष आकाशे पुरुषः, तमेवाहमुपास इति। तं होवाच अजातशत्रुः—मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; पूर्णम् अप्रवर्ति ब्रह्मेति। वा अहमेतमुपास इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, पूर्यते प्रजया पशुभिः; न एव स्...
बालाकिर्यः होवाच—एष एव आकाशे पुरुषः; तम् एव अहम् उपासे इति। तम् अजातशत्रुः होवाच—मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; ब्रह्म पूर्णम्, न अप्रवर्ति इति; अहम् एतम् एव उपासे। यः एतं एवं उपास्ते स प्रजया पशुभिः च पूर्यते; न च स्वयं, न च अस्य प्रजा, पुरा कालात् प्रवर्तते॥
Brahman as Pūrṇatā (Fullness/Plenitude); identification of the ‘person in space’ as a contemplative supportVerse 4.7
स होवाच बालाकिर्यः—एवैष वायौ पुरुषः, तमेवाहमुपास इति। तं होवाच अजातशत्रुः—मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, जिष्णुर्ह वा पराजिष्णुरन्यतर...
बालाकिर्यः होवाच—एष एव वायौ पुरुषः; तम् एव अहम् उपासे इति। तम् अजातशत्रुः होवाच—मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; इन्द्रो वैकुण्ठः, अपराजिता सेना इति; अहम् एतम् एव उपासे। यः एतं एवं उपास्ते स जिष्णुः भवति; अथ वा पराजितः सन् अपि अन्यतरस्य ज्यायान् भवति॥
Saguna-upāsanā on a deva-form (Indra) as a symbol of invincibility and masteryVerse 4.8
स होवाच बालाकिर्यः—एवैषोऽग्नौ पुरुषः, तमेवाहमुपास इति। तं होवाच अजातशत्रुः—मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, विषासहिर्वा एष भवति॥८॥
बालाकिर्यः होवाच—एष एव अग्नौ पुरुषः; तम् एव अहम् उपासे इति। तम् अजातशत्रुः होवाच—मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; विषासहिः इति; अहम् एतम् एव उपासे। यः एतं एवं उपास्ते स एव विषासहिः भवति॥
Agni as transformative power; upāsanā on a protective/antidotal divine attribute (viṣāsahi)Verse 4.9
स होवाच बालाकिः— “एवैषोऽप्सु पुरुषः, तमेवाहमुपासे” इति। तं होवाच आजातशत्रुः— “मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः; नाम्न्यस्यात्मा” इति। “वा, अहमेतमुपासे” इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, नाम्न्यस्यात्मा भवतीत्यधिदैवत...
बालाकिः होवाच— “एष एव अप्सु पुरुषः; तम् एव अहम् उपासे” इति। तं आजातशत्रुः होवाच— “मा एतस्मिन् मया सह समवादयिष्ठाः; अस्य देवताया आत्मा नाम्नि प्रतिष्ठितः” इति। “अथ वा, अहम् एतम् उपासे” इति। यः एवं एतम् उपास्ते, स नाम्न्येव आत्मभावं प्राप्नोति— इत्यधिदैवतम्; अथाध्यात्मम् ॥९॥
Ātman as distinct from external devatā-forms; nāma (name) as a limiting adjunct (upādhi) for identificationVerse 4.10
स होवाच बालाकिः— “एवैष आदर्शे पुरुषः, तमेवाहमुपासे” इति। तं होवाच आजातशत्रुः— “मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः; प्रतिरूप” इति। “वा, अहमेतमुपासे” इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते; न...
बालाकिः होवाच— “एष एव आदर्शे पुरुषः; तम् एव अहम् उपासे” इति। तं आजातशत्रुः होवाच— “मा एतस्मिन् मया सह समवादयिष्ठाः; एतत् प्रतिरूपम् एव” इति। “अथ वा, अहम् एतम् उपासे” इति। यः एवं एतम् उपास्ते, स अस्य प्रजायाम् प्रतिरूप एव जायते; न अप्रतिरूपः ॥१०॥
Pratibimba (reflection) and the unreality/derivativeness of mere appearances; critique of superficial upāsanāVerse 4.11
स होवाच बालाकिः— “एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषः, तमेवाहमुपासे” इति। तं होवाच आजातशत्रुः— “मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः; द्वितीयोऽनपगः” इति। “वा, अहमेतमुपासे” इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, विन्दते द्वितीयाद् द...
बालाकिः होवाच— “एष एव प्रतिश्रुत्कायां पुरुषः; तम् एव अहम् उपासे” इति। तं आजातशत्रुः होवाच— “मा एतस्मिन् मया सह समवादयिष्ठाः; एष द्वितीयः, अनपगः” इति। “अथ वा, अहम् एतम् उपासे” इति। यः एवं एतम् उपास्ते, स द्वितीयात् द्वितीयं विन्दते; द्वितीयवान् भवति ॥११॥
Dependence of phenomena (echo) and the persistence of duality (dvitīya); critique of taking derivative manifestations as ultimate SelfVerse 4.12
स होवाच बालाकिः— “एवैष शब्दः पुरुषमन्वेति; तमेवाहमुपासे” इति। तं होवाचाजातशत्रुः— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; असुर इति वा। अहम् एतमुपासे” इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, नो एव स्वयं नास्य प्रजा; पुरा कालात् ...
बालाकिः उवाच— “एष एव शब्दः पुरुषमनुगच्छति; तम् एव अहम् उपासे” इति। तं आजातशत्रुः उवाच— “मा एतस्मिन् मया सह विवादं कुरु; एष खलु असुर इव। अहम् एतम् उपासे” इति। यः एतम् एवम् उपास्ते, न स स्वयम् न चास्य प्रजा समृद्धिं यान्ति; स कालात् पूर्वं सम्मोहं प्राप्नोति॥१२॥
Mithyā-upāsanā (misidentification of the Self); discrimination between Ātman and ancillary phenomena (sound/prāṇa-indicators)Verse 4.13
स होवाच बालाकिः— “एवैष छायायां पुरुषः; तमेवाहमुपासे” इति। तं होवाचाजातशत्रुः— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; मृत्युरिति वा। अहम् एतमुपासे” इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, नो एव स्वयं नास्य प्रजा; पुरा कालात् प्...
बालाकिः उवाच— “एष एव छायायां पुरुषः; तम् एव अहम् उपासे” इति। तं आजातशत्रुः उवाच— “मा एतस्मिन् मया सह विवादं कुरु; एष खलु मृत्यु इव। अहम् एतम् उपासे” इति। यः एतम् एवम् उपास्ते, न स स्वयम् न चास्य प्रजा समृद्धिं यान्ति; स कालात् पूर्वं प्रमीयते॥१३॥
Neti-neti (negation of non-Self); mortality (mṛtyu) as mark of the conditioned; rejection of shadow-body identificationVerse 4.14
स होवाच बालाकिः— “एवैष शारीरः पुरुषः; तमेवाहमुपासे” इति। तं होवाचाजातशत्रुः— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; प्रजापतिरिति वा। अहम् एतमुपासे” इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, प्रजायते प्रजया पशुभिः॥१४॥
बालाकिः उवाच— “एष एव शारीरः पुरुषः; तम् एव अहम् उपासे” इति। तं आजातशत्रुः उवाच— “मा एतस्मिन् मया सह विवादं कुरु; एष खलु प्रजापतिरिव। अहम् एतम् उपासे” इति। यः एतम् एवम् उपास्ते, स प्रजया पशुभिश्च समृद्धो भवति॥१४॥
Upāsanā on the cosmic/creative principle (Prajāpati) within the embodied person; distinction between saguṇa upāsanā and nirguṇa ĀtmanVerse 4.15
स होवाच बालाकिः— “एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत् सुप्तः स्वप्नम् आचरति; तमेवाहम् उपासे” इति। तं होवाच अजातशत्रुः— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; यमो राजेति। वा अहम् एतम् उपासे” इति। स यो हैतम् एवम् उपास्ते, स...
बालाकिरुवाच— “एष एव प्राज्ञ आत्मा; येनायं सुप्तः स्वप्नान् आचरति; तम् एव अहम् उपासे” इति। अजातशत्रुरुवाच— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः— ‘यमो राजा’ इति; अहम् एव एतम् आत्मानम् उपासे” इति। यः खल्वेनम् एवं उपास्ते, सर्वं हि अस्मै इदं श्रैष्ठ्याय गम्यते॥१५॥
Ātman as prājña (the conscious principle associated with deep sleep/dream causality); upāsanā leading to śraiṣṭhya (pre-eminence)Verse 4.16
स होवाच बालाकिः— “एवैष दक्षिणेक्षन् पुरुषः; तमेवाहम् उपासे” इति। तं होवाच अजातशत्रुः— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; नान्न। आत्माग्निर् आत्मा ज्योतिः, आत्मेति वा अहम् एतम् उपासे” इति। स यो हैतम् एवम् उपास...
बालाकिरुवाच— “एष एव दक्षिणेक्षन् पुरुषः; तम् एव अहम् उपासे” इति। अजातशत्रुरुवाच— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः— ‘अन्नम्’ इति न; आत्मा एव अग्निः, आत्मा एव ज्योतिः, आत्मैव इति अहम् एतम् उपासे” इति। यः खल्वेनम् एवं उपास्ते, एतेषां सर्वेषाम् आत्मा भवति॥१६॥
Ātman as the inner light (jyotis) and transformative power (agni); identity with the Self of all (sarvātmatā)Verse 4.17
स होवाच बालाकिः— “एवैष सव्येक्षन् पुरुषः; तमेवाहम् उपासे” इति। तं होवाच अजातशत्रुः— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; सत्यस्यात्मा, विद्युत आत्मा, तेजस आत्मेति वा अहम् एतम् उपासे” इति। स यो हैतम् एवम् उपास्त...
बालाकिरुवाच— “एष एव सव्येक्षन् पुरुषः; तम् एव अहम् उपासे” इति। अजातशत्रुरुवाच— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; सत्यस्य आत्मा, विद्युतः आत्मा, तेजसः आत्मा— इति वा अहम् एतम् उपासे” इति। यः खल्वेनम् एवं उपास्ते, एतेषां सर्वेषाम् आत्मा भवतीति॥१७॥
Ātman as satya (truth/reality) and as tejas (radiant consciousness); universal Selfhood (sarvātmatā)Verse 4.18
तत उ ह बालाकिस्तूष्णीमास। तं होवाचाजातशत्रुर् एतावन्नु बालाकीति। एतावद्धीति होवाच बालाकिः। तं होवाचाजातशत्रुः—मृषा वै किल मा संवदिष्ठा ब्रह्म। ते ब्रवाणीति होवाच। यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस...
ततः उ ह बालाकिः तूष्णीम् आस। तम् होवाच अजातशत्रुः—एतावन्नु बालाकीति। एतावद्धीति होवाच बालाकिः। तम् होवाच अजातशत्रुः—मृषा वै किल मा संवदिष्ठा ब्रह्म; ते ब्रवाणीति। यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता, यस्य वै तत्कर्म, स वेदितव्यः। तत उ ह बालाकिः समित्पाणिः प्रतिचक्राम—उपायानीति। तम् होवाच अजातशत्रुः—प्रतिलोमरूपमेव स्यात् यत्क्षत्रियो ब्राह्मणम् उपनयीत; एहि, व्येव त्वा ज्ञापयिष्यामीति। तं ह पाणावभिपद्य प्रवव्राज तौ। ह सुप्तं पुरुषम् ईयतुः। तम् ह अजातशत्रुः आमन्त्रयांचक्रे—बृहत्पाण्डरवासः सोमराजन्निति। स उ ह तूष्णीमेव शिश्ये। तत उ हैनं यष्ट्या विचिक्षेप; स तत एव समुत्तस्थौ। तम् होवाच अजातशत्रुः—क्वैष एतद्वा लोके पुरुषोऽशयिष्ट? क्वैतदभूत्? कुत एतदागादिति? तदु ह बालाकिर्न विजज्ञौ।
Ātman as the inner agent (kartṛ) and the mystery of deep sleep (suṣupti)Verse 4.19
तं होवाचाजातशत्रुः—यत्रैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैतदभूद्यत एतदागाद् धिता नाम हृदयस्य नाड्यः। हृदयात्पुरीततमभिप्रतन्वन्ति यथा सहस्रधा केशः। विपाटितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्ना तिष्ठन्ते शुक्लस्य...
तम् होवाच अजातशत्रुः—यत्रैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट, यत्रैतदभूत्, यत एतदागात्—धिता नाम हृदयस्य नाड्यः। हृदयात् पुरीततम् अभिप्रतन्वन्ति यथा सहस्रधा केशः। विपाटितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्ना तिष्ठन्ते—शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्येति। तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति; अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति। तथैनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति; मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति; चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति; श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति; मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति। स यदा प्रतिबुध्यते, यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्, एवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते; प्राणेभ्यो देवा, देवेभ्यो लोकाः। तद्यथा क्षुरः क्षुरध्याने हितः स्यात्, विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाय, एवमेवैष प्राज्ञ आत्मेदं शरीरमनुप्रविष्ट आ लोमभ्य आ नखेभ्यः।
Suṣupti-laya (resolution in deep sleep) into prāṇa/Ātman; prājña as the deep-sleep Self; nāḍīs of the heartAsk anything about the Kaushitaki Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
