Parabrahma

Verse 1

अथ हैनं महाशालः शौनकोऽङ्गिरसं भगवन्तं पिप्पलादं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ— दिव्ये ब्रह्मपुरे के सम्प्रतिष्ठिता भवन्ति? कथं सृज्यन्ते? नित्यात्मन एष महिमा; विभज्य एष महिमा विभुः— क एषः? तस्मै स होवाच— एतत्...

अथ महाशालः शौनकोऽङ्गिरसः विधिवदुपसन्नः भगवन्तं पिप्पलादं पप्रच्छ— “दिव्ये ब्रह्मपुरे के सम्प्रतिष्ठिताः? कथं सृज्यन्ते? नित्यात्मन एष महिमा; विभज्य स्वं विभुरेष महिमा— क एषः?” तस्मै स होवाच— “एतत्सत्यं यत्प्रब्रवीमि— ब्रह्मविद्यां वरिष्ठां देवेभ्यः प्राणेभ्यः। परब्रह्मपुरे विरजं निष्कलं शुभमक्षरं विरजं विभाति। स सर्वं नियच्छति मधुकर इव; श्वेव विकर्मक इव विचरति। अकर्मा स्वामीव स्थितः; कर्मबन्धोऽधिकः कर्षकवत् फलमनुभवति। कर्ममर्मज्ञाता कर्म करोति; कर्ममर्म ज्ञात्वा कर्म कुर्यात्। एकः कः जालं विक्षिपेत्? नैनमपकर्षति— अपकर्षत्येव।”

Verse 2

प्राणदेवाश्चत्वारः। ताः सर्वा नाड्यः सुषुप्तश्येनाकाशवत्। यथा श्येनः खमाश्रित्य याति स्वमालयं कुलायम्, एवं सुषुप्तं ब्रूत। अयं च परश्च स सर्वत्र हिरण्मये परे कोशे। अमृता ह्येषा नाडी त्रयं सञ्चरति। तस्...

प्राणदेवाश्चत्वारः। ताः सर्वा नाड्यः सुषुप्तौ श्येनाकाशवत्। यथा श्येनः खमाश्रित्य स्वमालयं कुलायं याति, एवं सुषुप्तं ब्रूत। अयं च परश्च सर्वत्र हिरण्मये परे कोशे। अमृता ह्येषा नाडी त्रयं सञ्चरति; तस्य त्रिपादं ब्रह्म। एषात्रेष्य, ततोऽनुतिष्ठति। अन्यत्र ब्रूत— अयं च परं च सर्वत्र हिरण्मये कोशे। यथा देवदत्तो यष्ट्या ताड्यमानो नैवैति, एवमिष्टापूर्तकर्मशुभाशुभैर्न लिप्यते। यथा कुमारको निष्काम आनन्दमभियाति, तथैष देवः स्वप्ने आनन्दमभियाति। वेद एव परं ज्योतिः; ज्योतिषाम् आ ज्योतिरानन्दयति। तत्परं यच्चित्तं परमात्मानमानन्दयति। शुभ्रवर्णमाजायतेश्वरात्; भूयस्तेनैव मार्गेण स्वप्नस्थानं नियच्छति। जलूकाभाववत् काममाजायतेश्वरात्, तावतात्मानमानन्दयति। परसन्धिं नापरसन्धिं त्यजति। तदैव कपालाष्टकं सन्धाय य एष स्तन इवावलम्बते सेन्द्रयोनिः स वेदयोनिरिति— अत्र जाग्रति। शुभाशुभातिरिक्तः शुभाशुभैः कर्मभिरपि न लिप्यते। य एष देवोऽन्यदेवास्य सम्प्रसादोऽन्तर्याम्यसङ्गचिद्रूपः पुरुषः। प्रणवहंसः परं ब्रह्म, न प्राणहंसः। प्रणवो जीवः; आद्या देवता निवेदयति। य एवं वेद— जीवस्य ब्रह्मत्वमापादयति॥

Verse 3

सत्त्वमथास्य पुरुषस्यान्तः शिखोपवीतत्वं ब्राह्मणस्य। मुमुक्षोरन्तः शिखोपवीतधारणम्। बहिर्लक्ष्यमाणशिखायज्ञोपवीतधारणं कर्मिणो गृहस्थस्य। अन्तरुपवीतलक्षणं तु बहिस्तन्तुवदव्यक्तमन्तस्तत्त्वमेलनम्॥३॥

अथास्य पुरुषस्य सत्त्वं— अन्तःशिखोपवीतत्वं ब्राह्मणस्य (लक्षणम्)। मुमुक्षोः अन्तःशिखोपवीतधारणम्। बहिर्लक्ष्यमाणशिखायज्ञोपवीतधारणं कर्मिणो गृहस्थस्य। अन्तरुपवीतलक्षणं तु— बहिस्तन्तुवदव्यक्तं, अन्तस्तत्त्वमेलनम्॥

Verse 4

न सन्नासन्न सदसद्भिन्नाभिन्नं न चोभयम् । न सभागं न निर्भागं न चाप्युभयरूपकम् ॥ ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं हेयं मिथ्यत्वकारणादिति ॥४॥

तत् न सत् नासत्; न सदसदात्मकम्; न भिन्नम् नाभिन्नम्, न चोभयम्। न सभागम् न निर्भागम्, न चापि द्विरूपकम्। ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानं मिथ्यात्वनिवृत्तिहेतुत्वात् ग्राह्यम् इति॥

Verse 5

पञ्चपाद्ब्रह्मणो न किंचन । चतुष्पादन्तर्वर्तिनोऽन्तर्जीवब्रह्मणश्चत्वारि स्थानानि । नाभिहृदयकण्ठमूर्धसु जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयावस्थाः । आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणसभ्याग्निषु । जागरिते ब्रह्मा स्वप्ने व...

पञ्चपाद्ब्रह्मणो न किंचनाधिकम्। चतुष्पादान्तर्वर्तिनोऽन्तर्जीवब्रह्मणश्चत्वारि स्थानानि—नाभिहृदयकण्ठमूर्धसु जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयाः; आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणसभ्याग्निषु च। जाग्रति ब्रह्मा, स्वप्ने विष्णुः, सुषुप्तौ रुद्रः; तुरीयं अक्षरं चिन्मयम्। तत्त्वान् षण्णवतिं तन्तुवद्विभज्य, त्रिगुणीकृत्य द्वात्रिंशत्तत्त्वनिष्कर्षं कृत्वा, त्रिगुणस्वरूपं त्रिमूर्तित्वं च पृथग्विज्ञाय, नवब्रह्मनवगुणोपेतं ज्ञात्वा, सूर्येन्द्वग्निकलास्वरूपेणैक्यं नयेत्। आद्यन्तमेकीकृत्य मध्ये त्रिरावृत्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरत्वमनुसंधाय, चिद्ग्रन्थावदद्वैतग्रन्थिं कृत्वा, नाभ्यादिब्रह्मबिलप्रमाणं सप्तविंशतितत्त्वसंबन्धं त्रिगुणोपेतं त्रिमूर्तिलक्षणलक्षितमप्येकत्वमापादयेत्। वामांसादिदक्षिणकण्ठ्यन्तं विभाव्य आद्यन्तग्रहसंमेलनमेकं ज्ञात्वा, ‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्’ इति मूलैक्यं सत्यं विज्ञायेत्। ‘हंस’ इति वर्णद्वयेनान्तःशिखोपवीतित्वं निश्चित्य ब्राह्मणत्वं ब्रह्मध्यानार्हत्वं यतित्वं च सिध्यति; गृहस्थस्य तु बहिर्लक्षितकर्मशिखा ज्ञानोपवीतं, केशशिखा‑कार्पासतन्तुकृतोपवीतं चाभासमात्रम्। परंब्रह्म प्रतिसरयोग्यत्वाद्बहुमार्गप्रवृत्तिं कल्पयन्ति; सर्वेषां मूर्तिरेका, ब्रह्मैकमेव, ब्राह्मणत्वमेकमेव। अपवर्गयतेः शिखायज्ञोपवीतमूलं प्रणवमेकमेव—हंसः शिखा, प्रणव उपवीतम्, नादः संधानम्; एष धर्मो नेतरो धर्मः। प्रणवहंसनादत्रिवृत्सूत्रं स्वहृदि चैतन्ये तिष्ठति—त्रिविधं ब्रह्म; तद्विद्धि, प्रापञ्चिकशिखोपवीतं त्यजेत्॥

Verse 6

सशिखं वपनं कृत्वा बहिःसूत्रं त्यजेद्बुधः । यदक्षरं परंब्रह्म तत्सूत्रमिति धारयेत् ॥६॥

सशिखं वपनं कृत्वा बहिःसूत्रं बुधस्त्यजेत्। यदक्षरं परंब्रह्म तत्सूत्रमिति निश्चयं धारयेत्॥

Verse 7

पुनर्जन्मनिवृत्त्यर्थं मोक्षस्याहर्निशं स्मरेत् । सूचनात् सूत्रमित्युक्तं सूत्रं नाम परं पदम् ॥७॥

पुनर्जन्मनिवृत्त्यर्थं मोक्षं अहर्निशं स्मरेत्। सूचयतीति “सूत्रम्” इत्युच्यते; “सूत्रम्” नाम परं पदम्॥७॥

Verse 8

तत्सूत्रं विदितं येन स मुमुक्षुः स भिक्षुकः । स वेदवित्सदाचारः स विप्रः पङ्क्तिपावनः ॥८॥

येन तत्सूत्रं विदितं स मुमुक्षुः स भिक्षुकः। स वेदवित् सदाचारः स विप्रः पङ्क्तिपावनः॥८॥

Verse 9

येन सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । तत्सूत्रं धारयेद्योगी योगविद्ब्राह्मणो यतिः ॥९॥

येन सर्वमिदं सूत्रे मणिगणा इव प्रोतं, तत्सूत्रं योगी धारयेत्। स योगविद् ब्राह्मणो यतिः॥९॥

Verse 10

बहिःसूत्रं त्यजेद्विप्रो योगविज्ञानतत्परः । ब्रह्मभावमिदं सूत्रं धारयेद्यः स मुक्तिभाक् ॥ नाशुचित्वं न चोच्छिष्टं तस्य सूत्रस्य धारणात् ॥१०॥

योगविज्ञानतत्परो विप्रो बहिःस्थितं यज्ञोपवीतसूत्रं त्यजेत्। यः ब्रह्मभावरूपं सूत्रं धारयति स मुक्तिभाक् भवति। तस्य सूत्रधारणात् नाशुचित्वं न चोच्छिष्टदोषः।

Verse 11

सूत्रमन्तर्गतं येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम् ॥ ये तु सूत्रविदो लोके ते च यज्ञोपवीतिनः ॥११॥

येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनां सूत्रम् अन्तर्गतं भवति, ते एव। लोके ये सूत्रविदः, तेऽपि निश्चयेन यज्ञोपवीतिनः।

Verse 12

ज्ञानशिखिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः । ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमीरितम् ॥१२॥

ज्ञानमेव शिखा येषां, ज्ञाननिष्ठा ये, ज्ञानयज्ञोपवीतिनः ये च; तेषां परं पवित्रं ज्ञानमेव इति प्रोक्तम्।

Verse 13

अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा । स शिखीत्युच्यते विद्वान् नेतरे केशधारिणः ॥१३॥

अग्नेः शिखेव नान्या यथा, तथा यस्य शिखा ज्ञानमयी। स एव विद्वान् ‘शिखी’ इति कथ्यते; ये तु केवलं केशधारिणः, ते न।

Verse 14

कर्मण्यधिकृताः ये तु वैदिके लौकिकेऽपि वा । ब्राह्मणाभासमात्रेण जीवन्ते कुक्षिपूरकाः । व्रजन्ते निरयं ते तु पुनर्जन्मनि जन्मनि ॥१४॥

ये तु वैदिके लौकिके वा कर्मणि अधिकारिणः, ब्राह्मणाभासमात्रेण कुक्षिपूरकाः जीवन्ति; ते पुनर्जन्मनि जन्मनि निरयं व्रजन्ति।

Verse 15

वामांसदक्षकण्ठ्यन्तं ब्रह्मसूत्रं तु सव्यतः । अन्तर्बहिरिवात्यर्थं तत्त्वतन्तुसमन्वितम् ॥ नाभ्यादिब्रह्मरन्ध्रान्तप्रमाणं धारयेत्सुधीः ॥१५॥

वामांसाद् दक्षकण्ठ्यन्तं सव्यतः धार्यं ब्रह्मसूत्रम्; अन्तर्बहिरिवात्यर्थं तत्त्वतन्तुसमन्वितम्। नाभ्यादिब्रह्मरन्ध्रान्तप्रमाणं तत् सुधीः धारयेत्।

Verse 16

तेभिर्धार्यमिदं सूत्रं क्रियाङ्गं तन्तुनिर्मितम् ॥ शिखा ज्ञानमयी यस्योपवीतं च तन्मयम् । ब्राह्मण्यं सकलं तस्य नेतरेषां तु किंचन ॥१६॥

तेभिः धार्यमिदं सूत्रं क्रियाङ्गं तन्तुनिर्मितम्। यस्य शिखा ज्ञानमयी, उपवीतं च तन्मयं, तस्यैव सकलं ब्राह्मण्यं; इतरेषां तु न किंचन॥१६॥

Verse 17

इदं यज्ञोपवीतं तु परमं यत्परायणम् । विद्वान् यज्ञोपवीती संधारयेद्यः स मुक्तिभाक् ॥१७॥

इदं यज्ञोपवीतं तु परमं—यत्परायणम्। यः विद्वान् यज्ञोपवीती संधारयति, स मुक्तिभाक्॥१७॥

Verse 18

बहिरन्तश्चोपवीती विप्रः संन्यस्तुमर्हति । एकयज्ञोपवीती तु नैव संन्यस्तुमर्हति ॥१८॥

बहिरन्तश्चोपवीती विप्रः संन्यस्तुमर्हति। एकयज्ञोपवीती तु नैव संन्यस्तुमर्हति॥१८॥

Verse 19

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मोक्षापेक्षी भवेद् यतिः । बहिःसूत्रं परित्यज्य स्वान्तःसूत्रं तु धारयेत् ॥१९॥

तस्मात् यतिः सर्वप्रयत्नेन मोक्षार्थी भवेत्। बहिःसूत्रं परित्यज्य स्वान्तःसूत्रं नित्यमेव धारयेत्॥

Verse 20

बहिःप्रपञ्चशिखोपवीतित्वमनादृत्य प्रणवहंसशिखोपवीतित्वमवलम्ब्य मोक्षसाधनं कुर्यादित्याह भगवाञ्छौनक इत्युपनिषत् ॥२०॥

बहिःप्रपञ्चसम्बद्धशिखोपवीतित्वं नादृत्य, प्रणवहंससम्बद्धशिखोपवीतित्वमवलम्ब्य, मोक्षसाधनं कुर्यात्—इति भगवाञ्छौनकः आह; इत्युपनिषत्॥