Ganapati
Home›Upanishads›Ganapati
ShaivaAtharva18 Verses

Ganapati

ShaivaAtharva

गणपतिउपनिषत् (गणपत्यथर्वशीर्षम्) अथर्ववेदसम्बद्धा लघ्वी उपनिषत् सती अपि महत्त्वेन प्रसिद्धा। अस्यां गणपतिः परब्रह्मरूपेण, सर्वदेवतात्मकत्वेन, सर्वभूतान्तरात्मत्वेन च प्रतिपाद्यते। उपनिषदां परम्परायां यथा देवतारूपं ब्रह्मणः प्रतीकत्वेन व्याख्यायते, तथा अत्र गणेशरूपेण अद्वैततत्त्वं प्रकाश्यते। इतिहासतः एषा रचना उत्तरकालीनोपनिषदां मध्ये गणपत्यसम्प्रदायेषु विशेषतः प्रचलिता, तथापि शैवपरिसरेऽपि गणेशस्य आद्यपूज्यत्वं शिवोपासनायाः द्वारत्वं च सूचयति। उपनिषद् मन्त्रप्रधानरूपेण, श्रुत्यनुकरणेन, महावाक्यसदृशैः तादात्म्यवाक्यैः च स्वप्रामाण्यं दर्शयति। तत्त्वतः अत्र मुख्यं प्रतिपादनम्—गणपतिः एव ब्रह्मा-विष्णु-रुद्रादिरूपः, व्यक्ताव्यक्तयोः अधिष्ठानं, जगतः कारणं च। मोक्षोपायः ज्ञानं मन्त्रजपश्च; ‘ॐ’ तथा ‘गं’ बीजस्य ध्यानं वाक्शक्तेः रहस्येन सह आत्मबोधाय निर्दिश्यते। विघ्नविनाशः अत्र केवलं लौकिकः न, किन्तु अविद्याविघ्नस्य निवृत्तिः—यया आत्मा ब्रह्मैव इति साक्षात्कारः भवति।

Start Reading

Key Teachings

- Gaṇapati as Brahman: the deity is identified with the supreme

all-pervading reality (parama-brahman).

- Gaṇapati as Ātman: the inner Self of all beings; realization is self-knowledge.

- Non-dual vision: the manifest (vyakta) and unmanifest (avyakta) are expressions of one reality.

- Cosmogonic sovereignty: Gaṇapati as source

sustainer

and dissolver of the cosmos.

- Mantra as upāya (means): praṇava (Oṁ) and bīja (gaṁ) as contemplative instruments for realization.

- Removal of obstacles as removal of avidyā: the deepest “vighna” is ignorance; liberation is its cessation.

- Unity of bhakti and jñāna: devotion to form leads to insight into formless reality.

- Sacred speech (vāk) and sound-symbolism: phonemes and mantra encode metaphysical truth.

- Iconography as philosophy: tusk

trunk

and belly interpreted as signs of non-dual fullness and discriminative power.

Verses of the Ganapati

18 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.

Verse 1

ॐ नमस्ते गणपतये । त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि । त्वमेव केवलं कर्तासि । त्वमेव केवलं धर्तासि । त्वमेव केवलं हर्तासि । त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् । ऋतं वच्मि । सत्यं वच...

ॐ नमस्ते गणपतये । त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि । त्वमेव केवलं कर्तासि, धर्तासि, हर्तासि । त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् । ऋतं वच्मि । सत्यं वच्मि ॥

Brahman–Ātman identity; īśvara as pratyakṣa-tattva; satya/ṛta as dharmic truthfulness
Read More →

Verse 2

ॐ नमस्ते गणपतये । त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि । त्वमेव केवलं कर्तासि । त्वमेव केवलं धर्तासि । त्वमेव केवलं हर्तासि । त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् । ऋतं वच्मि । सत्यं वच...

ॐ नमस्ते गणपतये । त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि । त्वमेव केवलं कर्तासि, धर्तासि, हर्तासि । त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् । ऋतं वच्मि । सत्यं वच्मि ॥

Brahman–Ātman identity; īśvara as pratyakṣa-tattva; satya/ṛta as dharmic truthfulness
Read More →

Verse 3

ॐ नमस्ते गणपतये । त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि । त्वमेव केवलं कर्तासि । त्वमेव केवलं धर्तासि । त्वमेव केवलं हर्तासि । त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् । ऋतं वच्मि । सत्यं वच...

ॐ नमस्ते गणपतये । त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि । त्वमेव केवलं कर्तासि, धर्तासि, हर्तासि । त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् । ऋतं वच्मि । सत्यं वच्मि ॥

Brahman–Ātman identity; īśvara as pratyakṣa-tattva; satya/ṛta as dharmic truthfulness
Read More →

Verse 4

अव त्वं माम् । अव वक्तारम् । अव श्रोतारम् । अव दातारम् । अव धातारम् । अवानूचानम् अव शिष्यम् । अव पश्चात्तात् । अव पुरस्तात् । अवोत्तरात्तात् । अव दक्षिणात्तात् । अव चोर्ध्वात्तात् । अवाधरात्तात् । सर्...

अव त्वं माम्। अव वक्तारम्। अव श्रोतारम्। अव दातारम्। अव धातारम्। अवानूचानम् अव शिष्यम्। अव पश्चात्तात्। अव पुरस्तात्। अवोत्तरात्तात्। अव दक्षिणात्तात्। अव चोर्ध्वात्तात्। अवाधरात्तात्। सर्वतो मां पाहि पाहि समन्तात्॥४॥

Īśvara-anugraha (divine protection/grace) and sarvato-rakṣā (all-directional guardianship)
Read More →

Verse 5

त्वं वाङ्मयस् त्वं चिन्मयः । त्वम् आनन्दमयस् त्वं ब्रह्ममयः । त्वं सच्चिदानन्दाद्वितीयोऽसि । त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ॥५॥

त्वं वाङ्मयस् त्वं चिन्मयः। त्वम् आनन्दमयस् त्वं ब्रह्ममयः। त्वं सच्चिदानन्दाद्वितीयोऽसि। त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि॥५॥

Brahman as Sat–Cit–Ānanda; non-duality (advaita) and pratyakṣa-brahma (immediacy of the Absolute)
Read More →

Verse 6

सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते । सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति । सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति । सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति । त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः । त्वं चत्वारि वाक्पदानि । त्वं गुणत्रयातीतः । त्वं...

सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते। सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति। सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति। सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति। त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः। त्वं चत्वारि वाक्पदानि। त्वं गुणत्रयातीतः। त्वं अवस्थात्रयातीतः। त्वं देहत्रयातीतः। त्वं कालत्रयातीतः। त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम्। त्वं शक्तित्रयात्मकः। त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम्। त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम्॥६॥

Brahman/Īśvara as jagat-kāraṇa (cause of the universe), pañcabhūta-adhisthāna, turīya (beyond three states), and sarva-devatā-ātmabhāva (all-deities-as-one)
Read More →

Verse 7

गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादिंस्तदनन्तरम् । अनुस्वारः परतरः । अर्धेन्दुलसितम् । तारेण ऋद्धम् । एतत्तव मनुस्वरूपम् ॥७॥

गणशब्दस्यादिं ‘ग’ इति पूर्वमुच्चार्य, ततः ‘अ’ इति वर्णादिं उच्चारयेत्। तदनन्तरं अनुस्वारः स्थाप्यते। अर्धचन्द्रलाञ्छनसमलङ्कृतं, तारप्रणवेन समृद्धं—एष तव मन्त्रस्वरूपः॥७॥

Mantra (śabda) as a revelatory form of the deity; nāda-brahman
Read More →

Verse 8

गकारः पूर्वरूपम् । अकारो मध्यमरूपम् । अनुस्वारश्चान्त्यरूपम् । बिन्दुरुत्तररूपम् । नादः सन्धानम् । संहिता सन्धिः । सैषा गणेशविद्या ॥८॥

‘ग’कारः पूर्वरूपः, ‘अ’कारो मध्यमरूपः, अनुस्वारोऽन्त्यरूपः। बिन्दुरुत्तररूपः। नादः सन्धानं, संहिता सन्धिः। एषा एव गणेशविद्या॥८॥

Upāsanā-vidyā via bīja-mantra; śabda-brahman / nāda
Read More →

Verse 9

गणक ऋषिः । निचृद्गायत्री छन्दः । श्रीमहागणपतिर्देवता । ॐ गं गणपतये नमः ॥९॥

गणक ऋषिः। निचृद्गायत्री छन्दः। श्रीमहागणपतिर्देवता। मन्त्रः—ॐ गं गणपतये नमः॥९॥

Upāsanā (devatā-mantra) as a means to inner purification and realization
Read More →

Verse 10

एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् ॥१०॥

एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् ॥१०॥

Brahman (saguṇa-upāsanā leading toward brahma-jñāna)
Read More →

Verse 11

एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् । रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम्...

एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् । रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् । आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् । एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥११–१४॥

Brahman (Īśvara as jagat-kāraṇa; transcendence of prakṛti/puruṣa; upāsanā leading toward mokṣa)
Read More →

Verse 12

एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् । रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम्...

एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् । रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् । आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् । एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥११–१४॥

Mokṣa (via upāsanā culminating in jñāna; Īśvara as jagat-kāraṇa and transcendent)
Read More →

Verse 13

एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् । रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम्...

एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशाङ्कुशधारिणम् । रदं वरदं च हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् । रक्तवर्णं लम्बोदरं शूर्पकर्णं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् । सृष्ट्यादौ आविर्भूतं प्रकृतेः पुरुषात्परम् । एवं यो नित्यं ध्यायति स योगी योगिनां वरः ॥

Brahman (Īśvara) as the jagat-kāraṇa; saguna-upāsanā leading toward mokṣa
Read More →

Verse 14

एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् । रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम्...

एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशाङ्कुशधारिणम् । रदं वरदं च हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् । रक्तवर्णं लम्बोदरं शूर्पकर्णं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् । सृष्ट्यादौ आविर्भूतं प्रकृतेः पुरुषात्परम् । एवं यो नित्यं ध्यायति स योगी योगिनां वरः ॥

Upāsanā (saguṇa-brahma-dhyāna) as a means to purification and realization
Read More →

Verse 15

नमो व्रातपतये नमो गणपतये नमः प्रमथपतये । नमस्तेऽस्तु लम्बोदराय एकदन्ताय विघ्नविनाशिने । शिवसुताय श्रीवरदमूर्तये नमः ॥१५॥

नमो व्रातपतये, नमो गणपतये, नमः प्रमथपतये । नमस्तेऽस्तु लम्बोदराय, एकदन्ताय, विघ्नविनाशिने । शिवसुताय, श्रीवरदमूर्तये नमः ॥

Īśvara-bhakti and śaraṇāgati (devotional surrender) as preparatory discipline (sādhana)
Read More →

Verse 16

एतदथर्वशीर्षं योऽधीते । स ब्रह्मभूयाय कल्पते । स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते । स सर्वतः सुखमेधते । स पञ्चमहापापात् प्रमुच्यते । सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति । प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति । सायं प...

य एतदथर्वशीर्षं अधीते स ब्रह्मभावाय कल्पते। स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते, सर्वतः सुखमेधते। स पञ्चमहापापात् प्रमुच्यते। सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति, प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति। सायं प्रातः प्रयुञ्जानः पापोऽपापो भवति, धर्मार्थकाममोक्षांश्च विन्दति॥१६॥

Mokṣa through upāsanā leading to brahmabhāva; removal of vighna; pāpa-kṣaya (purification)
Read More →

Verse 17

इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न देयम् । यो यदि मोहाद् दास्यति । स पापीयान् भवति ॥१७॥

इदमथर्वशीर्षम् अशिष्याय न देयम्। यः कश्चिद् मोहाद् अस्य दानं करोति, स पापीयान् भवति॥१७॥

Adhikāra (eligibility) and guru-śiṣya paramparā; protection of sacred instruction
Read More →

Verse 18

सहस्रावर्तनाद्यं यं काममधीते । तं तमनेन साधयेत् । अनेन गणपतिमभिषिञ्चति । स वाग्मी भवति । चतुर्थ्यामनश्नन् जपति । स विद्यावान् भवति । इत्यथर्वणवाक्यम् । ब्रह्माद्याचरणं विद्यान्न बिभेति कदाचनेति । यो द...

सहस्रावर्तनात् यं यं कामम् अधीते, तं तमनेन साधयेत्। अनेन गणपतिमभिषिञ्चति, स वाग्मी भवति। चतुर्थ्यामनश्नन् जपन् स विद्यावान् भवति—इत्यथर्वणवाक्यम्। ब्रह्माद्याचरणं विदित्वा स कदाचन न बिभेति। यो दूर्वाङ्कुरैर्यजति स वैश्रवणोपमो भवति। यो लाजैर्यजति स यशोवान् मेधावांश्च भवति। यो मोदकसहस्रेण यजति स वाञ्छितफलमवाप्नोति। यः साज्यसमिद्भिर्यजति स सर्वं लभते, स सर्वं लभते। अष्टौ ब्राह्मणान् सम्यग् ग्राहयित्वा स सूर्यवर्चस्वी भवति। सूर्यग्रहे महानद्यां प्रतिमासन्निधौ वा जप्त्वा स सिद्धमन्त्रो भवति। स महाविघ्नात् प्रमुच्यते, महादोषात् प्रमुच्यते, महापापात् प्रमुच्यते, महाप्रत्यवायात् प्रमुच्यते। स सर्वविद्भवति, स सर्वविद्भवति—य एवं वेद। इत्युपनिषत्॥१८॥

Upāsanā and mantra-siddhi as preparatory means; vighna-nivṛtti; citta-śuddhi; movement from kāmya results toward jñāna
Read More →