Kshurika
कṣurikोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा योगोपनिषत्सु लघ्वी (प्रायः २५ मन्त्राः) प्रसिद्धा च। अस्याः मुख्योपमा ‘कṣurikā’—सूक्ष्मा शस्त्रिका—या विवेकज्ञानस्य प्रतीकं भवति; तया अविद्योपाध्यध्यासौ छिद्येते इति बोध्यते। उपनिषत् वेदान्तपरमार्थं (आत्मब्रह्मैक्यं) स्वीकृत्य योगाभ्यासस्य—इन्द्रियनिग्रहस्य, अन्तर्मुखतायाः, ध्यानस्य—साधनत्वं प्रतिपादयति। बन्धः वासनाभिः मनोवृत्तिभिश्च वर्धते; तेषां छेदनं शुद्धान्तःकरणेन साक्षिचैतन्ये स्थित्या च मोक्षस्य मार्गः इति अस्याः सारः।
Start ReadingKey Teachings
The “razor” (kṣurikā) symbolizes sharp discrimination (viveka) that cuts ignorance (avidyā) and egoic identification.
Liberation is the recognition of the Self (ātman) as pure witness-consciousness, ultimately non-different from brahman.
Yogic interiorization—withdrawal of the senses and steady meditation—supports the stabilization of non-dual insight.
Bondage persists through vāsanās (latent tendencies) and mental modifications; these are to be severed, not indulged.
The path is subtle and demanding: steadiness, restraint, and inner purity are prerequisites for realization.
True knowledge is transformative: it removes superimposition (adhyāsa) rather than adding conceptual complexity.
The body–mind is an instrument; the Self is unattached, luminous, and ever-free.
Verses of the Kshurika
25 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ क्षुरिकां सम्प्रवक्ष्यामि धारणां योगसिद्धये । यं प्राप्य न पुनर्जन्म योगयुक्तस्य जायते ॥१॥
ॐ। क्षुरिकां नाम धारणां योगसिद्ध्यर्थं सम्यक् प्रवक्ष्यामि। यां प्राप्य योगयुक्तस्य योगिनः पुनर्जन्म न जायते॥१॥
Moksha (freedom from punarjanma) through dhāraṇāVerse 2
वेदतत्त्वार्थविहितं यथोक्तं हि स्वयंभुवा । निःशब्दं देशमास्थाय तत्रासनमवस्थितः ॥ कूर्मोऽङ्गानीव संहृत्य मनो हृदि निरुध्य च । मात्राद्वादशयोगेन प्रणवेन शनैः शनैः ॥ पूरयेत्सर्वमात्मानं सर्वद्वारं निरुध्...
वेदतत्त्वार्थानुसारं स्वयंभुवोक्तविधिना निःशब्दे देशे स्थित्वा तत्रासने समासीत। कूर्म इवाङ्गानि संहृत्य मनो हृदि निरुध्य च। प्रणवेन सह द्वादशमात्रायोगेन शनैः शनैः सर्वमात्मानं पूरयेत्, सर्वद्वाराणि निरुध्य। उरःमुखकटिग्रीवं किंचिदूर्ध्वं कृत्वा, नासाभ्यन्तरचारिणः प्राणान् तस्मिन् सन्धारयेत्। तत्र गतः प्राणः भूत्वा शनैरथ समुत्सृजेत॥२-५॥
Upāsanā/Dhyāna as a means to ātma-jñāna; Prāṇa–manas saṁyama (discipline of breath and mind)Verse 3
वेदतत्त्वार्थविहितं यथोक्तं हि स्वयंभुवा । निःशब्दं देशमास्थाय तत्रासनमवस्थितः ॥ कूर्मोऽङ्गानीव संहृत्य मनो हृदि निरुध्य च । मात्राद्वादशयोगेन प्रणवेन शनैः शनैः ॥ पूरयेत्सर्वमात्मानं सर्वद्वारं निरुध्...
एष एव विधिः—वेदतत्त्वार्थानुसारं स्वयंभुवोक्तविधिना निःशब्दे देशे स्थित्वा तत्रासने समासीत। कूर्म इवाङ्गानि संहृत्य मनो हृदि निरुध्य च। प्रणवेन सह द्वादशमात्रायोगेन शनैः शनैः सर्वमात्मानं पूरयेत्, सर्वद्वाराणि निरुध्य। उरःमुखकटिग्रीवं किंचिदूर्ध्वं कृत्वा, नासाभ्यन्तरचारिणः प्राणान् तस्मिन् सन्धारयेत्। तत्र गतः प्राणः भूत्वा शनैरथ समुत्सृजेत॥२-५॥
Upāsanā/Dhyāna; Prāṇa–manas saṁyamaVerse 4
वेदतत्त्वार्थविहितं यथोक्तं हि स्वयंभुवा । निःशब्दं देशमास्थाय तत्रासनमवस्थितः ॥ कूर्मोऽङ्गानीव संहृत्य मनो हृदि निरुध्य च । मात्राद्वादशयोगेन प्रणवेन शनैः शनैः ॥ पूरयेत्सर्वमात्मानं सर्वद्वारं निरुध्...
स्वयंभुवा वेदतत्त्वार्थानुसारं यथोक्तं विधाय, निःशब्दे देशे गत्वा तत्रासने समुपविशेत्। कूर्म इवाङ्गानि संहृत्य हृदि मनो निरुध्य, द्वादशमात्रायुक्तेन प्रणवेन शनैः शनैः सर्वद्वाराणि निरुध्यात्मानं सर्वतः पूरयेत्। उरःमुखकटिग्रीवं समं धारयन्, नाभिदेशं किञ्चिदुन्नतं कृत्वा, नासाभ्यन्तरचारिणः प्राणान् तत्र सन्धारयेत्; प्राणे तत्र स्थिरीभूते शनैरथ समुत्सृजेत्।
Mokṣa through prāṇava-upāsanā and prāṇa-nirodha (inner withdrawal leading toward ātma-jñāna)Verse 5
वेदतत्त्वार्थविहितं यथोक्तं हि स्वयंभुवा । निःशब्दं देशमास्थाय तत्रासनमवस्थितः ॥ कूर्मोऽङ्गानीव संहृत्य मनो हृदि निरुध्य च । मात्राद्वादशयोगेन प्रणवेन शनैः शनैः ॥ पूरयेत्सर्वमात्मानं सर्वद्वारं निरुध्...
स्वयंभुवा वेदतत्त्वार्थानुसारं यथोक्तं विधाय, निःशब्दे देशे गत्वा तत्रासने समुपविशेत्। कूर्म इवाङ्गानि संहृत्य हृदि मनो निरुध्य, द्वादशमात्रायुक्तेन प्रणवेन शनैः शनैः सर्वद्वाराणि निरुध्यात्मानं सर्वतः पूरयेत्। उरःमुखकटिग्रीवं समं धारयन्, नाभिदेशं किञ्चिदुन्नतं कृत्वा, नासाभ्यन्तरचारिणः प्राणान् तत्र सन्धारयेत्; प्राणे तत्र स्थिरीभूते शनैरथ समुत्सृजेत्।
Upāsanā leading to inner stillness (antaḥkaraṇa-nirodha) as a proximate means toward liberationVerse 6
स्थिरमात्रादृढं कृत्वा अङ्गुष्ठेन समाहितः । द्वे गुल्फे तु प्रकुर्वीत जङ्घे चैव त्रयस्त्रयः ॥ द्वे जानुनी तथोरुभ्यां गुदे शिश्ने त्रयस्त्रयः । वायोरायतनं चात्र नाभिदेशे समाश्रयेत् ॥
स्थिरमात्रां दृढां कृत्वा अङ्गुष्ठेन समाहितः, द्वे गुल्फे प्रकुर्वीत; जङ्घयोस्तु त्रयस्त्रयः। द्वे जानुनी तथोरुभ्यां, गुदे शिश्ने त्रयस्त्रयः; अत्र वायोरायतनं नाभिदेशे समाश्रयेत्।
Prāṇa as a functional gateway to inner mastery (yoga-sādhana as aid to mokṣa)Verse 7
स्थिरमात्रादृढं कृत्वा अङ्गुष्ठेन समाहितः । द्वे गुल्फे तु प्रकुर्वीत् जङ्घे चैव त्रयस्त्रयः ॥ द्वे जानुनी तथोरुभ्यां गुदे शिश्ने त्रयस्त्रयः । वायोरायतनं चात्र नाभिदेशे समाश्रयेत् ॥६–७॥
आसनं स्थिरं दृढं कृत्वा अङ्गुष्ठाभ्यां समाहितचित्तः सन्, गुल्फयोर्द्वौ बन्धान् कुर्यात्; जङ्घयोस्तु त्रयस्त्रयान्। जान्वोर्द्वौ, ऊर्वोश्च तथैव; गुदे शिश्ने च त्रयस्त्रयान्। अत्र च नाभिदेशे वायोरायतनं समाश्रयेत्।
Prāṇa (vital force) as an upāsanā-support leading toward inner stillness and mokṣa-oriented meditationVerse 8
तत्र नाडी सुषुम्ना तु नाडीभिर्बहुभिर्वृता । अणु रक्ताश्च पीताश्च कृष्णास्ताम्रा विलोहिताः ॥८॥
तत्र सुषुम्ना नाम नाडी बहुभिर्नाडीभिः परिवृता; अणवो नाड्यः रक्ताः पीताः कृष्णाः ताम्राः विलोहिताश्च।
Subtle body (sūkṣma-śarīra) and nāḍī-prāṇa framework as a preparatory discipline for Self-knowledgeVerse 9
अतिसूक्ष्मां च तन्वीं च शुक्लां नाडीं समाश्रयेत् । तत्र संचारयेत् प्राणान् ऊर्णनाभीव तन्तुना ॥९॥
अतिसूक्ष्मां तन्वीं शुक्लां नाडीं समाश्रयेत्; तत्र प्राणान् ऊर्णनाभिरिव तन्तुना संचारयेत्।
Inner control and refinement of prāṇa as an aid to nididhyāsana (deep contemplation) culminating in ātma-jñānaVerse 10
ततो रक्तोत्पलाभासं पुरुषायतनं महत् । दहरं पुण्डरीकं तद्वेदान्तेषु निगद्यते ॥ तद्भित्त्वा कण्ठमायाति तां नाडीं पूरयन् यतः । मनसस्तु क्षुरं गृह्य सुतीक्ष्णं बुद्धिनिर्मलम् ॥१०॥
ततः रक्तोत्पलाभासं पुरुषस्य महदायतनं दहरपुण्डरीकं वेदान्तेषु निगद्यते। तद्भित्त्वा कण्ठमायाति यतः सा नाडी पूर्यते। मनसः क्षुरं गृह्य सुतीक्ष्णं बुद्धिनिर्मलं, ततः साधकः प्रवर्तते॥१०॥
Ātman (Puruṣa) in the dahara-puṇḍarīka (heart-lotus); mokṣa through viveka and yogic inner ascentVerse 11
ततो रक्तोत्पलाभासं पुरुषायतनं महत् । दहरं पुण्डरीकं तद्वेदान्तेषु निगद्यते ॥ तद्भित्त्वा कण्ठमायाति तां नाडीं पूरयन् यतः । मनसस्तु क्षुरं गृह्य सुतीक्ष्णं बुद्धिनिर्मलम् ॥११॥
ततः रक्तोत्पलाभासं पुरुषस्य महदायतनं दहरपुण्डरीकं वेदान्तेषु निगद्यते। तद्भित्त्वा कण्ठमायाति यतः सा नाडी पूर्यते। मनसः क्षुरं गृह्य सुतीक्ष्णं बुद्धिनिर्मलं, ततः साधकः प्रवर्तते॥११॥
Dahara-vidyā and inner ascent; purification of mind (antaḥkaraṇa-śuddhi) as means toward mokṣaVerse 12
पादस्योपरि यन्मध्ये तद्रूपं नाम कृन्तयेत् । मनोद्वारेण तीक्ष्णेन योगमाश्रित्य नित्यशः ॥ इन्द्रवज्र इति प्रोक्तं मर्मजङ्घानुकीर्तनम् । तद्ध्यानबलयोगेन धारणाभिर्निकृन्तयेत् ॥ ऊर्वोर्मध्ये तु संस्थाप्य म...
पादोपरि मध्ये यत् तत्र स्थितं नामरूपं मनोद्वारेण तीक्ष्णेन नित्यं योगमाश्रित्य कृन्तयेत्। जङ्घामर्म इन्द्रवज्र इति प्रोक्तं; तद्ध्यानबलयोगेन धारणाभिः निकृन्तयेत्। ऊर्वोर्मध्ये संस्थाप्य मर्मप्राणविमोचनं, चतुरभ्यासयोगेन अनभिशङ्कितः छिन्द्यात्॥१२॥
Nāma-rūpa (phenomenal limitation) to be ‘cut’; mokṣa through yogic dhāraṇā/dhyāna and vivekaVerse 13
पादस्योपरि यन्मध्ये तद्रूपं नाम कृन्तयेत् । मनोद्वारेण तीक्ष्णेन योगमाश्रित्य नित्यशः ॥ इन्द्रवज्र इति प्रोक्तं मर्मजङ्घानुकीर्तनम् । तद्ध्यानबलयोगेन धारणाभिर्निकृन्तयेत् ॥ ऊर्वोर्मध्ये तु संस्थाप्य म...
पादस्योपरि मध्यदेशे यद्रूपं नाम तद् मनोद्वारेण तीक्ष्णेन नित्यं योगमाश्रित्य कृन्तयेत्। एष ‘इन्द्रवज्र’ इति प्रोक्तो जङ्घामर्मानुकीर्तनविधिः। तद्ध्यानबलयोगेन धारणाभिः सम्यक् निकृन्तयेत्। तत ऊर्वोर्मध्ये चेतनां संस्थाप्य मर्मस्थप्राणविमोचनं कृत्वा चतुरभ्यासयोगेन दुर्बलताशङ्कां परिहरन् छिन्द्यात्।
Moksha (liberation) through prāṇa–nāḍī purification and dhāraṇā leading toward realization of the SelfVerse 14
पादस्योपरि यन्मध्ये तद्रूपं नाम कृन्तयेत् । मनोद्वारेण तीक्ष्णेन योगमाश्रित्य नित्यशः ॥ इन्द्रवज्र इति प्रोक्तं मर्मजङ्घानुकीर्तनम् । तद्ध्यानबलयोगेन धारणाभिर्निकृन्तयेत् ॥ ऊर्वोर्मध्ये तु संस्थाप्य म...
पादस्योपरि मध्यदेशे यद्रूपं तद् मनोद्वारेण तीक्ष्णेन नित्यं योगमाश्रित्य कृन्तयेत्। एष ‘इन्द्रवज्र’ इति कथ्यते—जङ्घामर्मस्य अनुकीर्तनं/प्रबोधनम्। ध्यानेन बलं समाश्रित्य धारणाभिः तद् निकृन्तयेत्। तत ऊर्वोर्मध्ये चेतनां निधाय मर्मस्थप्राणविमोचनं कृत्वा चतुरभ्यासयोगेन विषादाद् रक्षन् छिन्द्यात्।
Sādhana (yogic means) as auxiliary to Self-knowledge; removal of granthi-like obstructions to prāṇa and mindVerse 15
ततः कण्ठान्तरे योगी समूहन्नाडिसञ्चयम् । एकोत्तरं नाडिशतं तासां मध्ये वराः स्मृताः ॥ सुषुम्ना तु परे लीना विरजा ब्रह्मरूपिणी । इडा तिष्ठति वामेन पिङ्गला दक्षिणेन च ॥
ततः कण्ठान्तरे योगी नाडिसञ्चयसमूहं समाहरेत्। एकोत्तरं नाडिशतं तासां मध्ये वराः स्मृताः। सुषुम्ना तु परे लीना विरजा ब्रह्मरूपिणी। इडा वामभागे तिष्ठति, पिङ्गला दक्षिणभागे च।
Brahman/Ātman realization supported by suṣumnā-oriented inner ascent; subtle-body doctrine as soteriological aidVerse 16
ततः कण्ठान्तरे योगी समूहन्नाडिसञ्चयम् । एकोत्तरं नाडिशतं तासां मध्ये वराः स्मृताः ॥ सुषुम्ना तु परे लीना विरजा ब्रह्मरूपिणी । इडा तिष्ठति वामेन पिङ्गला दक्षिणेन च ॥
ततः कण्ठान्तरे योगी नाडिसञ्चयम् एकत्र समाहृत्य पश्यति। एकोत्तरं नाडिशतं तासां मध्ये वराः स्मृताः। सुषुम्ना तु परे ब्रह्मणि लीना विरजा ब्रह्मरूपिणी; इडा वामभागे तिष्ठति, पिङ्गला दक्षिणभागे च।
Brahman; subtle body (sūkṣma-śarīra) as an aid to realizationVerse 17
तयोर्मध्ये वरं स्थानं यस्तं वेद स वेदवित् । द्वासप्ततिसहस्राणि प्रतिनाडीषु तैलितम् ॥
तयोः (इडापिङ्गलयोः) मध्ये वरं स्थानं विद्यते; यस्तं वेद स एव वेदवित्। प्रतिनाडीषु द्वासप्ततिसहस्राणि तैलितं व्याप्य तिष्ठन्ति इति।
Upāsanā leading to Brahma-jñāna; prāṇa as subtle support for knowledgeVerse 18
छिद्यते ध्यानयोगेन सुषुम्नैका न छिद्यते । योगनिर्मलधारेण क्षुरेणानलवर्चसा ॥ छिन्देन्नाडीशतं धीरः प्रभावादिह जन्मनि । जातीपुष्पसमायोगैर्यथा वास्यति तैलितम् ॥
ध्यानयोगेन ग्रन्थ्यादि छिद्यते; सुषुम्नैका न छिद्यते। योगनिर्मलधारेण क्षुरेणानलवर्चसा धीरः प्रभावादिह जन्मनि नाडीशतं छिन्द्यात्, यथा जातीपुष्पसमायोगैः तैलं वास्यति तैलितम्।
Mokṣa through purification and cutting of bondage (granthi/saṃskāra) culminating in Brahman-realizationVerse 19
छिद्यते ध्यानयोगेन सुषुम्नैका न छिद्यते । योगनिर्मलधारेण क्षुरेणानलवर्चसा ॥ छिन्देन्नाडीशतं धीरः प्रभावादिह जन्मनि । जातीपुष्पसमायोगैर्यथा वास्यति तैतिलम् ॥१८–१९॥
ध्यानयोगेन नाडीप्रवाहाः छिद्यन्ते; सुषुम्ना तु एकैव अछिन्ना तिष्ठति। योगेन निर्मलधारः अनलवर्चसा क्षुर इव तेजस्वी—तस्य प्रभावेन धीरः इहैव जन्मनि नाडीशतं छिन्द्यात्; यथा जातीपुष्पसमायोगात् तैलं सुगन्धिं लभते।
Moksha (liberation) through yogic purification of the subtle channels (nāḍī-śuddhi) and ascent via suṣumnāVerse 20
एवं शुभाशुभैर्भावैः सा नाडीति विभावयेत् । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते पुनर्जन्मविवर्जिताः ॥२०॥
एवं शुभाशुभभावैः ‘एषा नाडी’ इति तां प्रक्रियां विभावयेत्। तद्भावनया भाविताः जनाः प्रपद्यन्ते परं पदं, पुनर्जन्मविवर्जिताः।
Saṃsāra and Mokṣa; transformation of bhāva (mental dispositions) leading to freedom from punarjanmaVerse 21
तपोविजितचित्तस्तु निःशब्दं देशमास्थितः । निःसङ्गतत्त्वयोगज्ञो निरपेक्षः शनैः शनैः ॥२१॥
तपसा विजितचित्तः, निःशब्दे देशे स्थितः, निःसङ्गतत्त्वयोगस्य ज्ञाता, निरपेक्षः—स शनैः शनैः क्रमशः प्रवर्तते।
Vairāgya (non-attachment) and tapas as disciplines supporting mokṣa-oriented knowledgeVerse 22
पाशं छित्त्वा यथा हंसो निर्विशङ्कं खमुत्क्रमेत् । छिन्नपाशस्तथा जीवः संसारं तरते सदा ॥२२॥
पाशं छित्त्वा यथा हंसो निर्विशङ्कं खमुत्क्रमेत् । तथा छिन्नपाशो जीवः सदा संसारं तरति ॥२२॥
Moksha (liberation through cutting bondage/avidyā)Verse 23
यथा निर्वाणकाले तु दीपो दग्ध्वा लयं व्रजेत् । तथा सर्वाणि कर्माणि योगी दग्ध्वा लयं व्रजेत् ॥२३॥
यथा निर्वाणकाले दीपो दग्ध्वा लयं व्रजेत् । तथा योगी सर्वकर्माणि दग्ध्वा लयं व्रजेत् ॥२३॥
Karma-kṣaya and Moksha (burning of karma through knowledge/yoga)Verse 24
प्राणायामसुतीक्ष्णेन मात्राधारेण योगवित् । वैराग्योपलघृष्टेन छित्त्वा तं तु न बध्यते ॥२४॥
प्राणायामसुतीक्ष्णेन मात्राधारेण योगवित् । वैराग्योपलघृष्टेन छित्त्वा तं न बध्यते ॥२४॥
Yoga-sādhana leading to bandha-nivṛtti (release from bondage); Vairāgya and prāṇāyāma as auxiliaries to liberationVerse 25
अमृतत्वं समाप्नोति यदा कामात् स मुच्यते । सर्वेषणाविनिर्मुक्तश्छित्त्वा तं तु न बध्यत इत्युपनिषत् ॥२५॥
अमृतत्वं समाप्नोति यदा कामात् स मुच्यते। सर्वेषणाविनिर्मुक्तः छित्त्वा तं बन्धं न बध्यते—इत्युपनिषत्॥२५॥
Moksha (liberation) through kāma-kṣaya (cessation of desire) and sarveṣaṇā-tyāga (renunciation of all cravings)Ask anything about the Kshurika Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.