Taittiriya Upanishad in Sanskrit

Various Rishis

Mukhya (Principal)Yajur Veda83 Verses

Taittiriya

Mukhya (Principal)Yajur Veda

तैत्तिरीयोपनिषत् कृष्णयजुर्वेदस्य मुख्योपनिषत्सु प्रख्याता, वल्ली–अनुवाकक्रमेण विन्यस्ता च। अस्यां शिक्षावल्ली वेदाध्ययनस्य शुद्धोच्चारण–स्वाध्याय–आचारसंस्कारान् प्रतिपादयति, तथा ‘सत्यं वद, धर्मं चर’ इत्यादिना गृहस्थ–समाजजीवनस्य धर्मनियमाः उपदिश्यन्ते। ब्रह्मानन्दवल्ल्यां ‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’ इति ब्रह्मलक्षणं, पञ्चकोशविचारः, आनन्दमीमांसा च निरूप्यते। भृगुवल्ल्यां भृगु–वरुणसंवादेन ब्रह्मविचारस्य पुनःपुनरनुसन्धानरूपा साधना दर्श्यते; अन्न–प्राण–मनस्–विज्ञान–आनन्देषु क्रमशः सूक्ष्मतरोपलम्भेन ब्रह्मानुभवः परिपक्वो भवतीति वेदान्तार्थः सुस्पष्टः।

Start Reading

Key Teachings

Brahman as satyaṃ–jñānaṃ–anantaṃ (reality, consciousness/knowledge, infinitude)

Pañca-kośa doctrine: annamaya, prāṇamaya, manomaya, vijñānamaya, ānandamaya

Ānanda-mīmāṃsā: graded analysis of bliss culminating in Brahman

Education as sādhana: śikṣā (phonetics/discipline), svādhyāya, and reverence to guru

Ethical injunctions (śikṣā–anuśāsana): satya, dharma, self-control, generosity, non-negligence

Interiorization of Vedic ritual: outer order becomes inner purification and contemplation

Bhṛgu–Varuṇa dialogue: iterative inquiry and experiential verification of Brahman

Vallis

This Upanishad is organized into 3 vallis.

Valli 1

शीक्षावल्ली तैत्तिरीयोपनिषदस्य प्रथमः प्रकाशः। सा शान्तिमन्त्रैः आरभ्यते — मित्रवरुणार्यमादीनां स्तुतिः, वायोः प्रत्यक्षब्रह्मत्वम्। अथ शीक्षा व्याख्याता — वर्णः स्वरः मात्रा बलम् साम सन्तानः इति षडङ्गैः। सम्हितोपनिषद् पञ्चस्वधिकरणेषु द्वन्द्वस्य सन्धिसन्धानयोः मीमांसां करोति — अधिलोकम् अधिज्यौतिषम् अधिविद्यम् अधिप्रजम् अध्यात्मम् इति। ता महासम्हिता इत्याचक्षते।

36 verses ~11 minExplore →

Valli 2

ब्रह्मानन्दवल्ली ब्रह्मविदाप्नोति परम इत्यारभ्य ब्रह्मणः स्वरूपं सत्यं ज्ञानमनन्तमिति निरूपयति। आत्मनः आकाशादिक्रमेण पृथिवी-ओषधि-अन्न-पुरुषसृष्टिः वर्णिता। अन्नं भूतानां ज्येष्ठम् इति अन्नस्य पवित्रता प्रतिपादिता। अन्नमयकोषादन्तः प्राणमयकोषः इत्यन्तर्यामिन्यायेण पञ्चकोशविद्या प्रारभ्यते।

32 verses ~10 minExplore →

Valli 3

तैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्यां भृगुर्वारुणिः स्वपितरं वरुणमुपसृत्य ब्रह्मज्ञानं पृच्छति। वरुणस्तं तपसा ब्रह्म विजिज्ञासितुं प्रतिपादयति — यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तद्विजिज्ञासस्वेति। भृगुः क्रमेण तपसा अन्नं, प्राणं, मनः, विज्ञानं, आनन्दं च ब्रह्मेति व्यजानात्। एषा स्थूलात् सूक्ष्मं प्रति प्रवृत्तिः आनन्दं परमं सत्यमिति प्रतिपादयति।

15 verses ~8 minExplore →

Verses of the Taittiriya

83 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.

Verse 1

ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदिष्...

ॐ। शं नो मित्रः शं वरुणः। शं नो भवत्वर्यमा। शं न इन्द्रो बृहस्पतिः। शं नो विष्णुरुरुक्रमः। नमो ब्रह्मणे। नमस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि। ऋतं वदिष्यामि। सत्यं वदिष्यामि। तन्मामवतु। तद्वक्तारमवतु। अवतु माम्। अवतु वक्तारम्। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥१॥

Śānti (inner and outer peace) as prerequisite for Brahmavidyā; pratyakṣa-brahman (Brahman as immediately evident) and satya/ṛta as disciplines of speech

Verse 1

ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥१॥

ॐ। शीक्षां व्याख्यास्यामः। वर्णः स्वरः। मात्रा बलम्। साम सन्तानः। इत्युक्तः शीक्षाध्यायः॥१॥

Śikṣā (Vedic phonetics) as a limb of Veda safeguarding mantra and meaning; discipline of speech as preparation for knowledge

Verse 1

सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः संहिताया उपनिषदम् व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु । अधिलोकम् अधिज्यौतिषम् अधिविद्यम् अधिप्रजम् अध्यात्मम् । ता महासंहिता इत्याचक्षते ॥१॥

सह नौ यशः। सह नौ ब्रह्मवर्चसम्। अथातः संहिताया उपनिषदम् व्याख्यास्यामः। पञ्चस्वधिकरणेषु—अधिलोकम् अधिज्यौतिषम् अधिविद्यम् अधिप्रजम् अध्यात्मम्। ता महासंहिता इत्याचक्षते॥१॥

Saṁhitā-upaniṣad (contemplation on connections/correspondences); bandhu (linking microcosm and macrocosm) as preparatory contemplation for non-dual insight

Verse 2

अथाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः सन्धिः । वायुः सन्धानम् । इत्यधिलोकम् ॥२॥

अथाधिलोकविषये—पृथिवी पूर्वरूपम्, द्यौः उत्तररूपम्; आकाशः सन्धिः, वायुः सन्धानम्। इत्यधिलोकध्यानम्॥२॥

Upāsanā (contemplative integration through sandhi); cosmic correspondence (adhiloka)

Verse 3

अथाधिज्यौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् । आपः सन्धिः । वैद्युतः सन्धानम् । इत्यधिज्यौतिषम् ॥३॥

अथाधिज्यौतिषविषये—अग्निः पूर्वरूपम्, आदित्यः उत्तररूपम्; आपः सन्धिः, वैद्युतः सन्धानम्। इत्यधिज्यौतिषध्यानम्॥३॥

Upāsanā on jyotis (light) as an integrating principle; ordered unity (saṃhitā)

Verse 4

अथाधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम् । अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या सन्धिः । प्रवचनं सन्धानम् । इत्यधिविद्यम् ॥४॥

अथाधिविद्याविषये—आचार्यः पूर्वरूपम्, अन्तेवासी उत्तररूपम्; विद्या सन्धिः, प्रवचनं सन्धानम्। इत्यधिविद्याध्यानम्॥४॥

Guru–śiṣya sambandha; upāsanā on vidyā as sandhi; śravaṇa/pravacana as means

Verse 5

अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पितोत्तररूपम् । प्रजा सन्धिः । प्रजननं सन्धानम् । इत्यधिप्रजम् ॥५॥

अथाधिप्रजम्—माता पूर्वरूपम्, पिता उत्तररूपम्; प्रजा सन्धिः, प्रजननं सन्धानम्। इत्यधिप्रजम्॥५॥

Dharma (gṛhastha-dharma) and saṃhitā as a contemplative upāsanā on continuity (saṃbandha)

Verse 6

अथाध्यात्मम् । अधराहनुः पूर्वरूपम् । उत्तराहनूत्तररूपम् । वाक्सन्धिः । जिह्वासन्धानम् । इत्यध्यात्मम् ॥६॥

अथाध्यात्मम्—अधराहनुः पूर्वरूपम्, उत्तराहनुः उत्तररूपम्; वाक् सन्धिः, जिह्वा सन्धानम्। इत्यध्यात्मम्॥६॥

Upāsanā on saṃhitā (integration) applied to the body-speech complex; discipline of vāk (speech) as a sādhana

Verse 7

इतीमामहासंहिताः । य एवमेता महासंहिता व्याख्याता वेद । सन्धीयते प्रजया पशुभिः । ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्ग्येण लोकेन ॥७॥

इतीमाः महासंहिताः। य एवमेता महासंहिता व्याख्याता वेद, सन्धीयते प्रजया पशुभिः, ब्रह्मवर्चसेन, अन्नाद्येन, सुवर्ग्येण लोकेन॥७॥

Upāsanā-phala (result of contemplation); saṃhitā as integrative vision leading to prosperity and brahmavarcasa

Verse 1

यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । छन्दोभ्योऽध्यमृतात्सम्बभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरिविश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशोऽसि म...

यः छन्दसामृषभो विश्वरूपः, छन्दोभ्यः अधि अमृतात् सम्बभूव। स मे इन्द्रः मेधया स्पृणोतु। अमृतस्य देव धारणो भूयासम्। शरीरं मे विचर्षणं, जिह्वा मे मधुमत्तमा, कर्णाभ्यां भूरिविश्रुवम्। ब्रह्मणः कोशोऽसि, मेधया पिहितः; श्रुतं मे गोपाय॥१॥

Brahmavidyā as preserved through śruti; medhā (spiritual-intellectual power) as a means to realize the immortal (amṛta)

Verse 2

आवहन्ती वितन्वाना । कुर्वाणाऽचीरमात्मनः । वासांसि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिः सह स्वाहा ॥२॥

आवहन्ती वितन्वाना, कुर्वाणा अचिरम् आत्मनः। वासांसि मम गावश्च, अन्नपाने च सर्वदा। ततो मे श्रियम् आवह, लोमशां पशुभिः सह स्वाहा॥२॥

Artha and śrī (prosperity) as supportive means (sādhana-sāhāyya) for dharma and brahmavidyā; right livelihood for a Vedic student/teacher

Verse 3

आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्रमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ॥३॥

आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा। विमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा। प्रमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा। दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा। शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा॥३॥

Guru–śiṣya paramparā; brahmacarya, dama (sense-restraint), śama (mind-calm) as prerequisites for brahmavidyā

Verse 4

यशो जनेऽसानि स्वाहा । श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा । स मा भग प्रविश स्वाहा । तस्मिन् सहस्रशाखे । निभगाऽहं त्वयि मृजे स्वाहा ॥४॥

यशस्वी जनमध्येऽहं भूयासं स्वाहा। वस्यसां श्रेयस्करोऽहं भूयासं स्वाहा। हे भग, त्वां प्रविशेयम् स्वाहा। हे भग, मां प्रविश स्वाहा। तस्मिन् सहस्रशाखे आश्रये, अहं त्वयि आत्मानं मृजे स्वाहा॥४॥

Bhaga (divine prosperity) aligned with dharma; purification and receptivity; integration of worldly success with spiritual discipline

Verse 5

यथाऽऽपः प्रवताऽऽयन्ति । यथा मासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः । धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि प्रमाभाहि प्रमापद्यस्व ॥५॥

यथाऽऽपः प्रवताऽऽयान्ति, यथा मासा अहर्जरं प्रति प्रवर्तन्ते, एवं सर्वतः ब्रह्मचारिणो मां धातारम् आयान्तु स्वाहा। प्रतिवेशोऽसि; मम प्रमाभाहि; प्रमापद्यस्व॥५॥

Guru–śiṣya transmission; attraction of worthy students; pramā (valid knowledge/authority) and the radiance of learning

Verse 1

भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामुहस्मै तां चतुर्थीम् । माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति । तद्ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः ॥१॥

‘भूर्भुवः सुवः’ इति वै तिस्रो व्याहृतयः। तासाम् उ ह स्मै तां चतुर्थीं माहाचमस्यः प्रवेदयामास—‘महः’ इति। तद् ब्रह्म; स आत्मा; अङ्गान्यन्या देवताः॥१॥

Brahman as ‘Mahas’ (the Great); Ātman–Brahman identification; deities as limbs (aṅga) of the one reality

Verse 2

भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः । मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे लोकाः महीयन्ते ॥२॥

‘भूः’ इति वै अयं लोकः; ‘भुवः’ इत्यन्तरिक्षम्; ‘सुवः’ इत्यसौ लोकः; ‘महः’ इत्यादित्यः। आदित्येन वै सर्वे लोकाः महीयन्ते॥२॥

Brahman (as cosmic greatness expressed through the ‘Mahas’ principle)

Verse 3

भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीꣳषि महीयन्ते ॥३॥

‘भूः’ इति वै अग्निः; ‘भुवः’ इति वायुः; ‘सुवः’ इत्यादित्यः; ‘महः’ इति चन्द्रमाः। चन्द्रमसा वै सर्वाणि ज्योतीꣳषि महीयन्ते॥३॥

Brahman (as the integrative ‘great’ behind the hierarchy of deities/luminaries)

Verse 4

भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूꣳषि । मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते ॥४॥

‘भूः’ इति वै ऋचः; ‘भुवः’ इति सामानि; ‘सुवः’ इति यजूꣳषि; ‘महः’ इति ब्रह्म। ब्रह्मणा वै सर्वे वेदा महीयन्ते॥४॥

Brahman (as the ground and ‘greatener’ of all Vedic speech/knowledge)

Verse 5

भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव सर्वे प्राणाः महीयन्ते ॥५॥

‘भूः’ इति वै प्राणः; ‘भुवः’ इत्यपानः; ‘सुवः’ इति व्यानः; ‘महः’ इत्यन्नम्। अन्नेन हि सर्वे प्राणाः वर्धन्ते, पोष्यन्ते च॥५॥

Prāṇa and Anna as supports of life; vyāhṛti-upāsanā (contemplation on the cosmic utterances)

Verse 6

ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति ॥६॥

एताः खलु चतस्रः व्याहृतयः चतुर्धा व्यवस्थिताः। यः एताः वेद, स ब्रह्म वेद। सर्वे देवाः अस्मै बलिम् आवहन्ति॥६॥

Brahma-vidyā via vyāhṛti-upāsanā; knowledge as spiritual sovereignty (brahmavid)

Verse 1

स य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः ॥१॥

य एषः अन्तर्हृदय आकाशः, तस्मिन् मनोमयः पुरुषः स्थितः—अमृतः, हिरण्मयश्च॥१॥

Ātman/Brahman in the heart-space (dahara-vidyā motif); inner locus for upāsanā leading toward Self-knowledge

Verse 2

अन्तरेण तालुके । य एष स्तन इवावलम्बते । सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विवर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले ॥२॥

तालुकयोर्मध्ये य एष स्तन इवावलम्बते स एवेन्द्रयोनिः। यत्रासौ केशान्तः परिवर्तते, शीर्षकपालं व्यपोह्येव॥२॥

Upāsanā (meditative contemplation) on the subtle ‘head-space’ as a support for realizing Brahman

Verse 3

भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति । भुव इति वायौ । सुवरित्यादित्ये । मह इति ब्रह्मणि ॥३॥

‘भूः’ इत्यग्नौ प्रतितिष्ठति, ‘भुवः’ इति वायौ, ‘सुवः’ इत्यादित्ये, ‘महः’ इति ब्रह्मणि॥३॥

Brahman as the ‘Mahas’ (the Great) and the integration of vyāhṛtis in contemplative cosmology

Verse 4

आप्नोति स्वाराज्यम् । आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एतत्ततो भवति ॥४॥

आप्नोति स्वाराज्यम्; आप्नोति मनसस्पतिम्; वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः; एतत्ततो भवति॥४॥

Mokṣa-oriented upāsanā yielding svārājya (inner sovereignty) and indriya-jaya (mastery of faculties) as fruits leading toward Brahma-jñāna

Verse 5

आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम् । शान्तिसमृद्धममृतम् । इति प्राचीनयोग्योपास्व ॥५॥

आकाशं शरीरं यस्य तद् ब्रह्म; सत्यं आत्मा; प्राणे रमणं यस्य; मनः आनन्दस्वरूपम्; शान्त्या समृद्धम्; अमृतं च। इति प्राचीनयोग्यं तद् उपासीत॥५॥

Brahman as the all-pervading reality; upāsanā (contemplative worship) leading toward Brahma-jñāna

Verse 1

पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् ॥१॥

पृथिवी च अन्तरिक्षं च द्यौः दिशश्च अवान्तरदिशश्च; अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि; आपः ओषधयो वनस्पतयः; आकाशं च आत्मा—इत्येतदधिभूतम्॥१॥

Adhibhūta–adhyātma mapping; cosmic totality as a support for recognizing the Self/Brahman

Verse 2

अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् । चर्म मांसं स्नावास्थि मज्जा ॥२॥

अथाध्यात्मम्—प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः; चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक्; चर्म मांसं स्नावास्थि मज्जा—इत्येतदध्यात्मम्॥२॥

Adhyātma analysis of the person; prāṇa and the psycho-physical aggregate as a contemplative field leading toward discernment of Ātman

Verse 3

एतदधिविधाय ऋषिरवोचत् । पाङ्क्तं वा इदं सर्वम् । पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तं स्पृणोतीति ॥३॥

एवं अधिविधाय ऋषिरुवाच—इदं सर्वं पाङ्क्तं वै; पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तं स्पृणोति, पञ्चविधेनैव पञ्चविधं समाप्नोतीति ॥३॥

Brahman as cosmic order (ṛta) expressed through structured correspondences; integrative contemplation (upāsanā)

Verse 1

ॐ इति ब्रह्म । ॐ इति इदं सर्वम् । ॐ इति एतद् अनुकृतिः । ह स्म वा अपि योऽश्रावयेत् इति आश्रावयन्ति । ॐ इति सामानि गायन्ति । ॐ शोम् इति शस्त्राणि शंसन्ति । ॐ इति अध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ॐ इति ब...

ॐ इति ब्रह्म; ॐ इति इदं सर्वम्; ॐ इति एषा अनुकृतिः। ‘ह स्म वा अपि योऽश्रावयेत्’ इत्याश्रावयन्ति—ॐ इति। ॐ इति सामानि गायन्ति; ॐ शोम् इति शस्त्राणि शंसन्ति; ॐ इत्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति; ॐ इति ब्रह्मा प्रसौति; ॐ इत्यग्निहोत्रमनुजानाति। ॐ इति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह—‘ब्रह्मोपाप्नवानीति’; ब्रह्मैवोपाप्नोति ॥१॥

Praṇava (Oṃ) as Brahman; śabda as a support for Brahma-upāsanā and entry into knowledge

Verse 1

ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च ...

ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च; सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च; तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च; दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च; शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च; अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च; अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च; अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च; मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च; प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च; प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च; प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च। ‘सत्यम्’ इति सत्यवचा राथीतरः; ‘तपः’ इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः; ‘स्वाध्यायप्रवचने एव’ इति नाको मौद्गल्यः—तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥१॥

Dharma as integrated discipline; svādhyāya-pravacana as tapas and a means of purification leading toward Brahma-vidyā

Verse 1

अहं वृक्षस्य रेरिवा । कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि । द्रविणं सवर्चसम् । सुमेधा अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् ॥१॥

अहं वृक्षस्य प्रेरक इव; मम कीर्तिः गिरिशृङ्गस्य पृष्ठमिव। ऊर्ध्वं पवित्रः, वाजिन इव, स्वयमेव ऋतमस्मि। सवर्चसं द्रविणं प्राप्नोमि; सुमेधा अमृताभिषिक्तोऽस्मि। इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम्॥१॥

Mokṣa (immortality) through realization of ṛta/satya and inner uplift; affirmation of the realized self

Verse 1

वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । सत्यान्न प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्...

वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति—सत्यं वद; धर्मं चर; स्वाध्यायान्मा प्रमदः। आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः। सत्यान्न प्रमदितव्यम्; धर्मान्न प्रमदितव्यम्; कुशलान्न प्रमदितव्यम्; भूत्यै न प्रमदितव्यम्; स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम्॥१॥

Dharma and Satya as preparatory disciplines (sādhana) supporting brahmajñāna and a life aligned with ṛta

Verse 2

देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि । तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकं सुचरितानि । तानि त्वयोपास्यानि ॥२॥

देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम्। मातृदेवो भव; पितृदेवो भव; आचार्यदेवो भव; अतिथिदेवो भव। यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि, नो इतराणि। यान्यस्माकं सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि॥२॥

Dharma (right action), ṛṇa (debts/obligations), and ethical purification as a basis for spiritual realization

Verse 3

नो इतराणि। ये के चारुमच्छ्रेयांसो ब्राह्मणाः। तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम्। श्रद्धया देयम्। अश्रद्धयाऽदेयम्। श्रिया देयम्। ह्रिया देयम्। भिया देयम्। संविदा देयम्। अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्त...

नान्यथा। ये के चिद् अत्र चारुमच्छ्रेयांसो ब्राह्मणाः सन्ति, तेषां त्वया आसनप्रदानेन विश्रान्तिः कार्या, यथा ते प्रश्वसन्ति। श्रद्धया देयं, अश्रद्धया न देयम्। श्रिया देयं, ह्रिया देयं, भिया देयं, संविदा देयम्। अथ यदि ते कर्मणि वा वृत्तौ वा विचिकित्सा स्यात्॥३॥

Dharma (ethical discipline as preparation for Brahmavidyā)

Verse 4

ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः। युक्ता आयुक्ताः। अलूक्षा धर्मकामाः स्युः। यथा ते तत्र वर्तेरन् तथा तत्र वर्तेथाः। अथाभ्याख्यातेषु। ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः। युक्ता आयुक्ताः। अलूक्षा धर्मकामाः स्युः।...

ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः स्युः—युक्ता वा आयुक्ताः, अलूक्षा धर्मकामाः—यथा ते तत्र वर्तेरन् तथा त्वं तत्र वर्तेथाः। अथाभ्याख्यातेषु अपि—ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः स्युः, युक्ता वा आयुक्ताः, अलूक्षा धर्मकामाः—यथा ते तेषु वर्तेरन् तथा त्वं तेषु वर्तेथाः। एष आदेशः, एष उपदेशः, एषा वेदोपनिषत्, एतदनुशासनम्। एवमुपासितव्यम्; एवमेवैतदुपास्यम्॥४॥

Dharma as pramāṇa in conduct (sadācāra) and the role of śiṣṭa (exemplary persons)

Verse 1

शं नो मित्रः शं वरुणः। शं नो भवत्वर्यमा। शं न इन्द्रो बृहस्पतिः। शं नो विष्णुरुरुक्रमः। नमो ब्रह्मणे। नमस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम्। ऋतमवादिषम्। सत्यमवादिषम्। तन्मामावीत्। तद्वक्तारमावीत्। आवीन्माम्। आवीद्वक्तारम्। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥१॥

Brahman (as pratyakṣa—immediately evident), and satya/ṛta as spiritual-ethical foundation

Verse 1

ॐ ब्रह्मविद् आप्नोति परम् । तद् एषा अभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता इति ॥१॥

ॐ ब्रह्मविद् परं पदम् आप्नोति। अत्रैषा अभ्युक्तिः—सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म। यः परमे व्योम्नि हृदयगुहायां निहितं तद् ब्रह्म वेद, स ब्रह्मणा सह विपश्चिता सर्वान् कामान् समश्नुते इति॥१॥

Brahman (as satya–jñāna–ananta) and mokṣa through brahmajñāna

Verse 2

तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः । आकाशाद् वायुः । वायोर् अग्निः । अग्नेर् आपः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्यः अन्नम् । अन्नात् पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । ...

तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः; आकाशाद् वायुः; वायोर् अग्निः; अग्नेर् आपः; अद्भ्यः पृथिवी; पृथिव्या ओषधयः; ओषधीभ्योऽन्नम्; अन्नात् पुरुषः। स एष पुरुषोऽन्नरसमयः। तस्येदमेव शिरः, अयं दक्षिणः पक्षः, अयम् उत्तरः पक्षः, अयम् आत्मा, इदं पुच्छं प्रतिष्ठा। तदप्येष श्लोको भवति॥२॥

Cosmic emanation and the Annamaya-kośa (food-sheath) as the first layer of self-inquiry

Verse 1

अन्नाद् वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीं श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनद् अपि यन्त्यन्ततः । अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधम् उच्यते । सर्वं वै तेऽन्नम् आप्नुवन्ति । येऽन्न...

अन्नाद् वै प्रजाः प्रजायन्ते, याः काश्च पृथिवीं श्रिताः। अथो अन्नेनैव जीवन्ति, अथैनद् अपि यन्त्यन्ततः। अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्, तस्मात् सर्वौषधम् उच्यते। सर्वं वै तेऽन्नम् आप्नुवन्ति, येऽन्नं ब्रह्मोपासते॥१॥

Upāsanā on Anna (food) as Brahman; recognition of the annamaya foundation and sacredness of sustenance

Verse 2

अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधम् उच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति ॥२॥

अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठं श्रेष्ठं च; तस्मात् तत् सर्वौषधमिति कथ्यते। अन्नादेव भूतानि जायन्ते; जातानि अन्नेनैव वर्धन्ते। भूतानि अन्नं अद्यन्ते, अन्नं च तानि अत्ति; तस्माद् ‘अन्नम्’ इति तदुच्यते॥२॥

Annamaya-kośa; dependence of embodied existence; cyclicity of nourishment and dissolution

Verse 3

तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आक...

तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् आत्मनः अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः; तेनैष पूर्णः। स च पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधता—प्राण एव शिरः, व्यानो दक्षिणः पक्षः, अपान उत्तरः पक्षः, आकाश आत्मा (मध्यभागः), पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा। तदप्येष श्लोको भवति॥३॥

Prāṇamaya-kośa; kośa-viveka (discrimination of sheaths); inner controller vs. outer sheath

Verse 1

प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषम् उच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते ॥१॥

प्राणं देवा अनु प्राणन्ति, मनुष्याः पशवश्च ये। प्राणो हि भूतानामायुः; तस्मात् स सर्वायुषमिति उच्यते। सर्वमेव त आयुर्यन्ति ये प्राणं ब्रह्मोपासते॥१॥

Upāsanā on prāṇa; prāṇa as a cosmic principle; relative Brahman (saguṇa) contemplation leading toward higher knowledge

Verse 2

प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ॥२॥

प्राणो हि भूतानाम् आयुः; तस्मात् स सर्वायुषम् इत्युच्यते। तस्य प्राणमयस्यैष एव शारीर आत्मा—यः पूर्वस्य (अन्नमयस्य)॥२॥

Prāṇamaya-kośa; graded analysis of the Self (kośa-viveka)

Verse 3

तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा...

तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः; तेनैष पूर्णः। स एष पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधता—यजुरेव शिरः, ऋग्दक्षिणः पक्षः, सामोत्तरः पक्षः, आदेश आत्मा, अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा। तदप्येष श्लोको भवति॥३॥

Manomaya-kośa; Veda as symbolic body of the inner person; progressive interiorization

Verse 1

यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ॥१॥

यतो वाचो निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह; ब्रह्मणोऽऽनन्दं विद्वान् कदाचन न बिभेति—इति। तस्यैष एव शारीर आत्मा—यः पूर्वस्य॥१॥

Brahmānanda; apophatic teaching (neti/ineffability); fearlessness (abhaya) through Brahman-knowledge

Verse 2

तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः। तेनैष पूर्णः। स वा एष पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधताम् अन्वयं पुरुषविधः। तस्य श्रद्धैव शिरः। ऋतं दक्षिणः पक्षः। सत्यमुत्तरः पक्षः। योग आत्मा। महः ...

तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः। तेनैष पूर्णः। स वा एष पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधतामन्वयं पुरुषविधः। तस्य श्रद्धैव शिरः। ऋतं दक्षिणः पक्षः। सत्यमुत्तरः पक्षः। योग आत्मा। महः पुच्छं प्रतिष्ठा। तदप्येष श्लोको भवति॥२॥

Pañca-kośa (vijñānamaya-kośa), inner Self as intelligence; ethical-spiritual structure (śraddhā, ṛta, satya) supporting realization

Verse 1

विज्ञानं यज्ञं तनुते। कर्माणि तनुतेऽपि च। विज्ञानं देवाः सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते। विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति। शरीरे पाप्मनो हित्वा सर्वान्कामान् समश्नुते इति। तस्यैष एव शारीर ...

Vijñāna as upāsya (object of contemplation) and as a sheath; steadfastness (apramāda) and purification leading toward fulfillment and higher realization

Verse 2

तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः। तेनैष पूर्णः। स वा एष पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधताम् अन्वयं पुरुषविधः। तस्य प्रियमेव शिरः। मोदो दक्षिणः पक्षः। प्रमोद उत्तरः पक्षः। आनन्द आत्म...

तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः। तेनैष पूर्णः। स वा एष पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधतामन्वयं पुरुषविधः। तस्य प्रियमेव शिरः। मोदो दक्षिणः पक्षः। प्रमोद उत्तरः पक्षः। आनन्द आत्मा। ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा। तदप्येष श्लोको भवति॥२॥

Ānandamaya-kośa and its culmination in Brahman; graded bliss leading toward the Brahmānanda teaching

Verse 1

असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ॥१॥

असन्नेव स भवति, यः ‘असद्ब्रह्म’ इति वेद। अथ यः ‘अस्ति ब्रह्म’ इति वेद, स तदस्तित्वेनैव वेत्ति; अतः तं सन्तमेव विदुः। तस्यैष एव शारीर आत्मा—यः पूर्वस्य (उपदेशस्य)॥१॥

Brahman as Sat (Existence); epistemic stance toward Brahman; Atman–Brahman identity (implied)

Verse 2

अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चन गच्छति । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चित्समश्नुता उ ॥२॥

अथातोऽनुप्रश्नाः—किं नाम अविद्वान्, इमं लोकं प्रेत्य, अमुं लोकं कश्चन गच्छति? अथ वा विद्वान्, इमं लोकं प्रेत्य, अमुं लोकं कश्चित् समश्नुते एव?॥२॥

Phala of Brahmavidyā; post-mortem destiny; soteriology (mokṣa vs. continued saṃsāra)

Ask anything about the Taittiriya Upanishad

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

App Store Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App

App Store Google Play