Upanishads - Naadbindu

YogaAtharva Veda53 Verses

Naadbindu

YogaAtharva Veda

नादबिन्दूपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा योगोपनिषत्सु प्रसिद्धा च। अस्यां नादः (अन्तःश्रवणगोचरः सूक्ष्मध्वनिः) तथा बिन्दुः (चित्तैकाग्रतायाः बीज-बिन्दुरिव केन्द्रः) इति द्वौ मुख्यौ उपायौ निरूप्येते। प्राणायाम-ध्यानाभ्यासेन मनः सूक्ष्मीभवति, नादानुसन्धानात् चित्तवृत्तयः प्रशाम्यन्ति, अन्ते तु ‘अनाहतनादः’ इव अनुभूयमानः ध्वनिः मौने विलीयते। तदा आत्मस्वरूपे अवस्थानं, द्वैतकल्पनानिवृत्तिः, मोक्षः च प्रतिपाद्यते।

Key Teachings

Nāda (inner mystic sound) as a primary meditative support leading the mind inward

Bindu (seed-point of consciousness) as one-pointed concentration where mental modifications dissolve

Anāhata nāda (unstruck sound) as a subtle inner phenomenon culminating in transcendental silence

Integration of prāṇāyāma and meditative absorption to steady prāṇa and quiet the mind

Progressive interiorization: from gross perception to subtle sound to nirvikalpa-like stillness

Mokṣa as direct realization of the Self (ātman) beyond nāma-rūpa, supported by yogic method

Discipline, restraint, and sustained practice as prerequisites for stable samādhi

Verses of the Naadbindu

53 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.

Verse 1

ॐ अकारो दक्षिणः पक्ष उकारस्तूत्तरः स्मृतः । मकारं पुच्छमित्याहुरर्धमात्रा तु मस्तकम् ॥१॥

ॐ—अकारो दक्षिणः पक्षः स्मृतः, उकारोत्तरः पक्षः; मकारं पुच्छमित्याहुः, अर्धमात्रा तु मस्तकम्।

Brahman (praṇava as symbol of Brahman)

Verse 2

पादादिकं गुणास्तस्य शरीरं तत्त्वमुच्यते । धर्मोऽस्य दक्षिणश्चक्षुरधर्मो योऽपरः स्मृतः ॥२॥

पादादिकं तस्य गुणा उच्यन्ते; शरीरं तत्त्वमिति निर्दिश्यते। अस्य दक्षिणं चक्षुः धर्मः, अपरं चक्षुरधर्मः स्मृतः।

Dharma / Adharma (ethical polarity within upāsanā leading toward Brahman-realization)

Verse 3

भूर्लोकः पादयोस्तस्य भुवर्लोकस्तु जानुनि । सुवर्लोकः कटीदेशे नाभिदेशे महर्जगत् ॥३॥

तस्य पादयोर्भूर्लोकः; जानुनि भुवर्लोकः। कटीदेशे सुवर्लोकः; नाभिदेशे महर्जगत्।

Brahman (cosmic integration; microcosm–macrocosm correspondence)

Verse 4

जनोलोकस्तु हृद्देशे कण्ठे लोकस्तपस्ततः । भ्रुवोर्ललाटमध्ये तु सत्यलोको व्यवस्थितः ॥४॥

हृदयदेशे जनोलोकः स्थितः; कण्ठप्रदेशे तपोलोकः; भ्रुवोर्मध्ये ललाटमध्यभागे सत्यलोकः प्रतिष्ठितः ॥४॥

Yoga (internalization of cosmology) / Moksha (ascent toward Satya)

Verse 5

सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्धमा...

अत्र सहस्रार्णमन्त्रः सुस्पष्टं प्रदर्शितः। एवं तामारूढः हंसयोगविशारदः कर्मजैः पापकोटिशतैरपि न भिद्यते। प्रथमा मात्रा आग्नेयी, अपरा वायवी; उत्तरा भानुमण्डलसंकाशा; या परमा अर्धमात्रा सा वारुणीति बुधाः विदुः ॥५-७॥

Moksha (purification and transcendence through mantra-yoga) / Karma-kṣaya / Nāda (mantric subtle sound)

Verse 6

सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्धमा...

अत्र सहस्रार्णमन्त्रः सुस्पष्टं प्रदर्शितः। एवं तामारूढः हंसयोगविशारदः कर्मजैः पापकोटिशतैरपि न भिद्यते। प्रथमा मात्रा आग्नेयी, अपरा वायवी; उत्तरा भानुमण्डलसंकाशा; या परमा अर्धमात्रा सा वारुणीति बुधाः विदुः ॥५-७॥

Moksha (purification and transcendence through mantra-yoga) / Karma-kṣaya / Nāda (mantric subtle sound)

Verse 7

सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजारैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्ध...

सहस्राक्षरमयं मन्त्रं अत्र नितरां प्रदर्शितम्। एवं हंसयोगविचक्षणः एतां स्थितिं समारूढः कर्मजमलैः पापकोटिशतैरपि न भिद्यते। प्रथमं मात्रा आग्नेयी, द्वितीया वायवी; ततो भानुमण्डलसदृशी मात्रा, परमा तु या अर्धमात्रा—तां बुधाः वारुणीमिति विदुः।

Moksha (liberation) through Om/Haṃsa-nāda contemplation; purification of karma via nāda and mātrā analysis

Verse 8

कालत्रयेऽपि यत्रेमा मात्रा नूनं प्रतिष्ठिताः । एष ओङ्कार आख्यातो धारणाभिर्निबोधत् ॥

यत्र कालत्रयेऽपि एताः मात्राः नूनं प्रतिष्ठिताः, स एव ओङ्कार इति आख्यातः। तं धारणाभिः सम्यगवगच्छत।

Brahman as Oṃ (Oṅkāra) transcending time; steadiness (dhāraṇā) as means to realization

Verse 9

घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...

प्रथमा मात्रा घोषिणी, द्वितीया विद्युन्मात्रा; तृतीया पतङ्गिनी, चतुर्थी वायुवेगिनी। पञ्चमी नामधेया, षष्ठी ऐन्द्र्यभिधीयते; सप्तमी वैष्णवी, अष्टमी शाङ्करी। नवमी महती, दशमी धृतिरिति मता; एकादशी नारी, द्वादशी परा ब्राह्मी भवति।

Nāda-brahman and graded mātrā-s as stages toward Brahman-realization

Verse 10

घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...

प्रथमा मात्रा ‘घोषिणी’ इति कथ्यते; अनन्तरा ‘विद्युन्मात्रा’। तृतीया ‘पतङ्गिनी’ स्यात्; चतुर्थी ‘वायुवेगिनी’। पञ्चमी ‘नामधेया’; षष्ठी ‘चैन्द्र्य’ इति निर्दिश्यते। सप्तमी ‘वैष्णवी’; अष्टमी ‘शाङ्करी’। नवमी ‘महतী’; दशमी ‘धृतिः’ इति मता। एकादशी ‘नारी’; द्वादशी तु परा ‘ब्राह्मी’ इति।

Nāda (inner sound) as an upāya toward Brahman-realization

Verse 11

घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...

प्रथमा मात्रा ‘घोषिणी’ इति कथ्यते; अनन्तरा ‘विद्युन्मात्रा’। तृतीया ‘पतङ्गिनी’ स्यात्; चतुर्थी ‘वायुवेगिनी’। पञ्चमी ‘नामधेया’; षष्ठी ‘चैन्द्र्य’ इति निर्दिश्यते। सप्तमी ‘वैष्णवी’; अष्टमी ‘शाङ्करी’। नवमी ‘महती’; दशमी ‘धृतिः’ इति मता। एकादशी ‘नारी’; द्वादशी तु परा ‘ब्राह्मी’ इति।

Upāsanā on nāda leading to laya (mind-dissolution) and Brahman

Verse 12

प्रथमायां तु मात्रायां यदि प्राणैर्वियुज्यते । भरते वर्षराजासौ सार्वभौमः प्रजायते ॥१२॥

प्रथमायां तु मात्रायां यदि प्राणैर्वियुज्यते, स भरते वर्षे राजा भूत्वा सार्वभौमः प्रजायते।

Karma-phala of upāsanā; graded results culminating beyond worldly sovereignty

Verse 13

द्वितीयायां समुत्क्रान्तो भवेद् यक्षो महात्मवान् । विद्याधरस्तृतीयायां गान्धर्वस्तु चतुर्थिका ॥१३॥

द्वितीयमात्रायां देहात् समुत्क्रान्तः योगी महात्मा यक्षत्वं प्राप्नोति। तृतीयमात्रायां विद्याधरत्वं, चतुर्थमात्रायां गान्धर्वपदं लभते॥१३॥

Gati (post-mortem destiny) conditioned by upāsanā on nāda/Om; graded lokas vs. final mokṣa

Verse 14

पञ्चम्यामथ मात्रायां यदि प्राणैर्वियुज्यते । उषितः सह देवत्वं सोमलोके महीयते ॥१४॥

पञ्चममात्रायां यदि प्राणैर्वियुज्यते, तत्रोषित्वा देवत्वसहितः सोमलोके महीयते॥१४॥

Upāsanā-phala (finite heavenly attainment) vs. mokṣa; loka doctrine (Somaloka)

Verse 15

षष्ठ्यामिन्द्रस्य सायुज्यं सप्तम्यां वैष्णवं पदम् । अष्टम्यां व्रजते रुद्रं पशूनां च पतिं तथा ॥१५॥

षष्ठमात्रायामिन्द्रस्य सायुज्यं प्राप्नोति; सप्तममात्रायां वैष्णवं पदं लभते। अष्टममात्रायां रुद्रलोकं व्रजति, तथा पशूनां पतिं पशुपतिं च प्राप्नोति॥१५॥

Hierarchy of lokas/sāyujya through upāsanā; distinction between īśvara-loka attainments and final non-dual liberation

Verse 16

नवम्यां तु महर्लोकं दशम्यां तु जनं व्रजेत् । एकादश्यां तपोलोकं द्वादश्यां ब्रह्म शाश्वतम् ॥१६॥

नवमेऽवस्थायां साधकः महर्लोकं प्राप्नोति; दशमे जनलोकं व्रजति; एकादशे तपोलोकं गच्छति; द्वादशे शाश्वतं ब्रह्मैव साक्षात् प्राप्नोति।

Moksha (progressive absorption culminating in Brahman-realization)

Verse 17

ततः परतरं शुद्धं व्यापकं निर्मलं शिवम् । सदोदितं परं ब्रह्म ज्योतिषामुदयो यतः ॥१७॥

ततः परं परमशुद्धं सर्वव्यापकं निर्मलं शिवस्वरूपं सदोदितं परं ब्रह्म; यस्मात् ज्योतिषां सर्वेषामुदयः प्रवर्तते।

Brahman (nirguṇa, all-pervading, self-luminous)

Verse 18

अतीन्द्रियं गुणातीतं मनो लीनं यदा भवेत् । अनूपमं शिवं शान्तं योगयुक्तं सदा विशेत् ॥१८॥

यदा मनः अतीन्द्रिये गुणातीततत्त्वे लीनं भवति, तदा योगयुक्तः साधकः सदा अनुपमं शिवं शान्तं तत्त्वं विशेत्—तत्रैव नित्यं स्थितिं कुर्यात्।

Samādhi / Laya leading to Nirguṇa Brahman (guṇātīta)

Verse 19

तद्युक्तस्तन्मयो जन्तुः शनैर्मुञ्चेत्कलेवरम् । संस्थितो योगचारेण सर्वसङ्गविवर्जितः ॥१९॥

तत्संयुक्तः तन्मयः जन्तुः शनैः शनैः कलेवरं मुञ्चेत्। योगाचारनिष्ठः सर्वसङ्गविवर्जितः स्यात्॥१९॥

Moksha (liberation) through Brahmaikya (identity with Brahman) and vairāgya (dispassion)

Verse 20

ततो विलीनपाशोऽसौ विमलः कमलाप्रभुः । तेनैव ब्रह्मभावेन परमानन्दमश्नुते ॥२०॥

ततः विलीनपाशः असौ विमलः कमलाप्रभुः। तेनैव ब्रह्मभावेन परमानन्दम् अश्नुते॥२०॥

Moksha / Ānanda as Brahman (brahmānanda) and destruction of pāśa (bondage)

Verse 21

आत्मानं सततं ज्ञात्वा कालं नय महामते । प्रारब्धमखिलं भुञ्जन्नोद्वेगं कर्तुमर्हसि ॥२१॥

आत्मानं सततं ज्ञात्वा कालं नय, महामते। प्रारब्धम् अखिलं भुञ्जन् उद्वेगं कर्तुं न अर्हसि॥२१॥

Jīvanmukti; prārabdha-karma and equanimity (upekṣā/śānti) grounded in ātma-jñāna

Verse 22

उत्पन्ने तत्त्वविज्ञाने प्रारब्धं नैव मुञ्चति । तत्त्वज्ञानोदयादूर्ध्वं प्रारब्धं नैव विद्यते ॥

उत्पन्ने तत्त्वविज्ञाने प्रारब्धं नैव मुञ्चति; तत्त्वज्ञानोदयादूर्ध्वं तु प्रारब्धं नैव विद्यते॥

Moksha; Karma (prārabdha) sublated by jñāna; Ajñāna-nivṛtti

Verse 23

देहादीनामसत्त्वात्तु यथा स्वप्नो विबोधतः । कर्म जन्मान्तरीयं यत्प्रारब्धमिति कीर्तितम् ॥

देहादीनामसत्त्वात्—यथा स्वप्नो विबोधतः—जन्मान्तरसम्बन्धि कर्म यत् ‘प्रारब्धम्’ इति कीर्तितं, तदपि असत्॥

Māyā/Adhyāsa; Dream analogy; Karma’s dependence on body-identification

Verse 24

तत्तु जन्मान्तराभावात्पुंसो नैवास्ति कर्हिचित् । स्वप्नदेहो यथाध्यस्तस्तथैवायं हि देहकः ॥

तत् (प्रारब्धाख्यं) जन्मान्तराभावात् पुंसो नैव कर्हचित्; स्वप्नदेहो यथाध्यस्तः तथैवायं देहकः॥

Ajāti (non-origination); Adhyāsa (superimposition); Non-dual Self beyond birth

Verse 28

अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...

अधिष्ठानं यदा ज्ञातं तदा प्रपञ्चः शून्यतामिव गच्छति। देहोऽपि प्रपञ्चरूपत्वात् प्रारब्धकर्मणः स्थितिरङ्गीकृता; अज्ञानजनेषु बोधार्थं तदेव ‘प्रारब्धम्’ इति कथ्यते। ततः कालवशात् प्रारब्धे क्षीणे ब्रह्मप्रणवसन्धानात् ज्योतिर्मयो नादः शिवस्वरूपः प्रादुर्भवति, मेघापायेऽंशुमानिव आत्मा स्वयमेवाविर्भवेत्।

Prārabdha-kṣaya; adhiṣṭhāna-jñāna; nāda/Om-upāsanā leading to ātma-āvirbhāva (Self-revelation)

Verse 29

अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...

अधिष्ठानविज्ञानात् प्रपञ्चो बन्धकरूपेण शून्यतां याति। देहोऽपि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धस्य प्रवृत्तिः कल्प्यते; अज्ञानजन्मनां शिक्षार्थं तदेव ‘प्रारब्धम्’ इति नाम्ना निर्दिश्यते। ततः केवलकालप्रभावात् प्रारब्धे क्षीणे, प्रणवेन ब्रह्मणः संयोगरूपे संधानात् ज्योतिर्मयः शिवो नादः उदेति; मेघविनाशे सूर्य इव आत्मा स्वयमेव प्रकाशते।

Jñāna-sublation of prapañca; prārabdha as explanatory doctrine; nāda as upāya for Self-recognition

Verse 30

अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...

अधिष्ठानं ज्ञाते प्रपञ्चः स्वातन्त्र्यसत्तारूपेण शून्य एव भवति। देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धस्यावशिष्टता स्वीकृता; अज्ञानजन्मनां बोधाय तदेव ‘प्रारब्धम्’ इति प्रोच्यते। अनन्तरं कालमात्रेण प्रारब्धे क्षीणे, ओंकारेण ब्रह्मणः एकीभावकरं संधानं कृत्वा, ज्योतिर्मयः शिवो नादः अनुभूयते; मेघापाये सूर्य इव आत्मा स्वयमेव प्रकटते।

Ātma-svayaṃprakāśatva (self-luminosity) revealed through removal of obscuration; prārabdha as residual appearance; Oṃ/nāda as sādhana

Verse 31

सिद्धासने स्थितो योगी मुद्रां सन्धाय वैष्णवीम् । शृणुयाद्दक्षिणे कर्णे नादमन्तर्गतं सदा ॥३१॥

सिद्धासने स्थितो योगी वैष्णवीं मुद्रां सन्धाय, दक्षिणकर्णे सदा अन्तर्गतं नादं शृणुयात्।

Moksha (via inner absorption in nāda leading to samādhi)

Verse 32

अभ्यस्यमानो नादोऽयं बाह्यमावृणुते ध्वनिम् । पक्षाद्विपक्षमखिलं जित्वा तुर्यपदं व्रजेत् ॥३२॥

अभ्यस्यमानोऽयं नादः बाह्यध्वनिं आवृणुते; पक्षाद्विपक्षं सर्वं जित्वा योगी तुर्यपदं व्रजेत्।

Turīya (nondual consciousness) / Moksha

Verse 33

श्रूयते प्रथमाभ्यासे नादो नानाविधो महान् । वर्धमानस्तथाभ्यासे श्रूयते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३३॥

प्रथमाभ्यासे नादो नानाविधो महान् श्रूयते; अभ्यासवर्धने स एव सूक्ष्मातिसूक्ष्मतया श्रूयते।

Antaḥkaraṇa-śuddhi leading toward Brahman-realization (via progressive subtlety)

Verse 34

आदौ जलधिमूतभेरीनिर्झरसम्भवः । मध्ये मर्दलशब्दाभो घण्टाकाहलजस्तथा ॥ अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिःस्वनः । इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३४॥

आदौ जलधि-मेघ-भेरी-निर्झरसमुद्भव इव नादः श्रूयते। मध्ये मर्दलशब्दसदृशो घण्टा-काहलजन्यश्च भवति। अन्ते तु किङ्किणी-वंश-वीणा-भ्रमरनिःस्वनरूपः। एवं नानाविधा नादाः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरतया श्रूयन्ते॥

Moksha (via Nāda/inner sound as a support leading to Brahman-realization)

Verse 35

आदौ जलधिमूतभेरीनिर्झरसम्भवः । मध्ये मर्दलशब्दाभो घण्टाकाहलजस्तथा ॥ अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिःस्वनः । इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३५॥

आदौ जलधि-मेघ-भेरी-निर्झरसमुद्भव इव नादः श्रूयते। मध्ये मर्दलशब्दसदृशो घण्टा-काहलजन्यश्च भवति। अन्ते तु किङ्किणी-वंश-वीणा-भ्रमरनिःस्वनरूपः। एवं विविधा नादाः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरतया श्रूयन्ते॥

Brahman (approached through nāda as a meditative support)

Verse 36

महति श्रूयमाणे तु महाभेर्यादिकध्वनौ । तत्र सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं नादमेव परामृशेत् ॥३६॥

महाभेर्यादिकध्वनौ महति श्रूयमाणे सति, तत्र सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं नादमेव मनसा परामृशेत्॥

Moksha (via upāya of mind-dissolution/laya leading to Self-knowledge)

Verse 37

घनम् उत्सृज्य वा सूक्ष्मे सूक्ष्मम् उत्सृज्य वा घने । रममाणम् अपि क्षिप्तं मनो नान्यत्र चालयेत् ॥३७॥

घनविषयं त्यक्त्वा सूक्ष्मे, अथवा सूक्ष्मविषयं त्यक्त्वा घने, चञ्चलं रममाणमपि मनोऽन्यत्र न कदापि चालयेत्।

Moksha (through ekāgratā and laya of mind in nāda)

Verse 38

यत्र कुत्रापि वा नादे लगति प्रथमं मनः । तत्र तत्र स्थिरीभूत्वा तेन सार्धं विलीयते ॥३८॥

यत्र कुत्रापि नादे मनः प्रथमं लगति, तत्र तत्रैव स्थिरीभूत्वा तेन नादेन सह विलीयते।

Laya (dissolution of mind) leading toward Brahman-realization

Verse 39

विस्मृत्य सकलं बाह्यं नादे दुग्धाम्बुवन् मनः । एकीभूयाथ सहसा चिदाकाशे विलीयते ॥३९॥

सकलं बाह्यं विस्मृत्य, नादे दुग्धाम्बुवत् मन एकीभूय, सहसा चिदाकाशे विलीयते।

Brahman/Ātman as cidākāśa; Moksha through dissolution of mind (manolaya) and transcendence of externality

Verse 40

उदासीनस्ततो भूत्वा सदाभ्यासेन संयमी । उन्मनीकारकं सद्यो नादमेवावधारयेत्॥४०॥

ततः उदासीनो भूत्वा, सदाभ्यासेन संयमी, उन्मनी-कारकं नादमेव सद्यः अवधारयेत्।

Moksha (via vairāgya and inner absorption leading toward samādhi)

Verse 41

सर्वचिन्तां समुत्सृज्य सर्वचेष्टाविवर्जितः । नादमेवानुसंदध्यान्नादे चित्तं विलीयते॥४१॥

सर्वचिन्तां समुत्सृज्य, सर्वचेष्टाविवर्जितः सन्, नादमेव अनुसंदध्यात्; नादे चित्तं विलीयते।

Moksha (laya of citta as proximate aid to liberation)

Verse 42

मकरन्दं पिबन्भृङ्गो गन्धान्नापेक्षते तथा । नादासक्तं सदा चित्तं विषयं न हि काङ्क्षति॥४२॥

मकरन्दं पिबन् भृङ्गः गन्धान् न अपेक्षते यथा, तथा नादासक्तं सदा चित्तं विषयान् न हि काङ्क्षति।

Vairāgya (dispassion) supporting Moksha

Verse 43

बद्धः सुनादगन्धेन सद्यः संत्यक्तचापलः । नादग्रहणतश्चित्तमन्तरङ्गभुजङ्गमः ॥४३॥

सुनादस्य गन्धेन (आकर्षेण) बद्धं चित्तं सद्य एव चापलं त्यजति। नादग्रहणेन चित्तम् अन्तरङ्गभुजङ्गम इव स्वयमेव संयमं गच्छति॥

Moksha (via nāda-upāsanā leading to citta-nirodha)

Verse 44

विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...

विश्वं विस्मृत्य एकाग्रं चित्तं कुत्रचिदपि न धावति—विषयोद्यानचारिणो मनोमत्तगजेन्द्रस्येव। अयं निनादो नियामनसमर्थो निशिताङ्कुशः; नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते। अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायते; ब्रह्मप्रणवसंलग्नो नादो ज्योतिर्मयात्मकः॥

Pranava (Oṃ) as support for Brahman-realization; citta-nirodha leading toward Brahman-jñāna

Verse 45

विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...

विश्वं विस्मृत्य एकाग्रं चित्तं कुत्रचिदपि न धावति—विषयोद्यानचारिणो मनोमत्तगजेन्द्रस्येव। अयं निनादो नियामनसमर्थो निशिताङ्कुशः; नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते। अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायते; ब्रह्मप्रणवसंलग्नो नादो ज्योतिर्मयात्मकः॥

Pranava-upāsanā and nāda as a means to inner illumination (jyotis)

Verse 46

विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...

विस्मृत्य विश्वं मन एकाग्रं भूत्वा क्वचिदपि न धावति—विषयोद्यानचारिणो मदोन्मत्तगजेन्द्रस्येव। अयं निनादो नियमनसमर्थो निशिताङ्कुश इव; नादोऽन्तरङ्गसारङ्गं मनो बन्धयितुं वागुरेव भवति। अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि; ब्रह्मप्रणवसंलग्नो नादो ज्योतिर्मयस्वभावः।

Nāda-upāsanā leading to citta-nirodha and Brahman-realization

Verse 47

मनस्तत्र लयं याति तद्विष्णोः परमं पदम् । तावदाकाशसङ्कल्पो यावच्छब्दः प्रवर्तते ॥

तत्र मनो लयं याति; तदेव विष्णोः परमं पदम्। यावच्छब्दः प्रवर्तते तावदेवाकाशसङ्कल्पोऽस्ति।

Manolaya as a gateway to the ‘paramaṃ padam’ (mokṣa) beyond conceptualization

Verse 48

निःशब्दं तत्परं ब्रह्म परमात्मा समीर्यते । नादो यावन्मनस्तावन्नादान्तेऽपि मनोन्मनी ॥

निःशब्दं तत्परं ब्रह्म परमात्मेति कथ्यते। यावन्नादस्तावन्मनः; नादान्तेऽपि मनोन्मनी भवति।

Nirguṇa Brahman as niḥśabda; transcendence of all supports (ālambana) culminating in manonmanī

Verse 49

सशब्दश्चाक्षरे क्षीणे निःशब्दं परमं पदम् । सदा नादानुसन्धानात् संक्षीणा वासना भवेत् ॥

सशब्दोऽक्षरः क्षीणो यदा भवति, तदा निःशब्दं परमं पदं प्राप्यते। नादानुसन्धानस्य सतताभ्यासात् वासनाः शनैः संक्षीयन्ते॥

Moksha (liberation) through nāda-upāsanā leading to nirvikalpa/soundless Brahman

Verse 50

निरञ्जने विलीयेते मनोवायू न संशयः । नादकोटिसहस्राणि बिन्दुकोटिशतानि च ॥

निरञ्जने ब्रह्मणि मनोवायू विलीयेताम्—न संशयः। नादकोटिसहस्राणि बिन्दुकोटिशतानि च तत्र सन्ति॥

Laya (dissolution) of mind and prāṇa in nirañjana Brahman; subtle phenomenology of nāda/bindu

Verse 51

सर्वे तत्र लयं यान्ति ब्रह्मप्रणवनादके । सर्वावस्थाविनिर्मुक्तः सर्वचिन्ताविवर्जितः ॥

ब्रह्मप्रणवनादके तत्र सर्वे लयं यान्ति। सर्वावस्थाविनिर्मुक्तः सर्वचिन्ताविवर्जितो भवति॥

Brahman as praṇava; transcendence of avasthās (waking/dream/deep sleep etc.) and vṛttis toward mokṣa

Verse 52

सशब्दश्चाक्षरे क्षीणे निःशब्दं परमं पदम् । सदा नादानुसन्धानात् संक्षीणा वासना भवेत् ॥ निरञ्जने विलीयेते मनोवायू न संशयः । नादकोटिसहस्राणि बिन्दुकोटिशतानि च ॥ सर्वे तत्र लयं यान्ति ब्रह्मप्रणवनादके । स...

सशब्दाक्षरे क्षीणे यदा निःशब्दं परं पदम्। सदा नादानुसन्धानात् वासनाः संक्षयं यान्ति॥ निरञ्जने परब्रह्मणि मनोवायू विलीयते, नात्र संशयः। नादकोटिसहस्राणि बिन्दुकोटिशतानि च सर्वे ब्रह्मप्रणवनादके तत्र लयं यान्ति॥ सर्वावस्थाविनिर्मुक्तः सर्वचिन्ताविवर्जितः योगी मृतवत्तिष्ठति; स मुक्तो नात्र संशयः। शङ्खदुन्दुभिनादं च कदाचन न शृणोति॥

Moksha (liberation) through nādānusandhāna culminating in nirvikalpa/soundless Brahman; dissolution of vāsanā, manas, and prāṇa in Brahman

Verse 53

काष्ठवज्ज्ञायते देह उन्मन्यावस्थया ध्रुवम् । न जानाति स शीतोष्णं न दुःखं न सुखं तथा ॥

उन्मन्यावस्थया ध्रुवं देहः काष्ठवज्ज्ञायते। स शीतोष्णं न जानाति, न दुःखं न सुखं तथा॥

Transcendence of dvandva (pairs of opposites) through unmanī/nirodha leading toward moksha

Ask anything about the Naadbindu Upanishad

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Continue reading in the Vedapath app