Amritnada
अमृतनादोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा योगोपनिषत्सु गणिता, या नादयोगस्य साधनमार्गं संक्षेपेण निरूपयति। अस्याः केन्द्रीयो भावः—अन्तर्मुखीकरणेन सूक्ष्मनादस्य (अनाहतनादस्य) श्रवणं, तदनुसन्धानं च, येन मनः स्थिरीभवति समाधौ च प्रविशति। अत्र योगः केवलं देहव्यायामः न, किन्तु आत्मविद्यायाः प्रत्यक्षोपायः इति प्रतिपाद्यते। उपनिषत् प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणादीनां क्रमिकं विधानं सूचयति, यत्र इन्द्रियवृत्तयः बहिर्मुखत्वात् निवर्त्य अन्तःप्रवृत्ताः क्रियन्ते। नादः साधनचिह्नरूपेण उपदिश्यते—स्थूलश्रवणात् सूक्ष्मानुभवपर्यन्तं, अन्ते तु नादातीत-शान्तौ चित्तस्य लयः। दार्शनिकदृष्ट्या मन एव बन्धमोक्षयोः कारणम्; तस्य निग्रहः, एकाग्रता, तथा आत्मस्वरूपे अवस्थानं मोक्षलक्षणम्। नादोपासना अन्ततः अद्वैतबोधस्य सहकारी—शब्दं उपलभ्य शब्दातीतं ब्रह्मानुभवं प्रति नेतुम्।
Start ReadingKey Teachings
Nāda-yoga: inward listening to subtle sound as a support for concentration and samādhi
Prāṇāyāma and pratyāhāra: regulation of breath and withdrawal of the senses to steady the mind
Gradual interiorization: movement from gross perception to subtle experience, culminating in silence beyond sound
Mind as the instrument of bondage and liberation: mastery of vṛttis (mental modifications) as the practical axis of mokṣa
Anāhata (unstruck sound) as contemplative sign: nāda functions as a ladder leading beyond all objects
Non-dual soteriology: yogic technique is subordinated to the realization of the Self (ātman) and freedom (kaivalya/mokṣa)
Embodied discipline: the body-breath complex is treated as a field for spiritual transformation rather than an obstacle
Verses of the Amritnada
39 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
शास्त्राण्यधीत्य मेधावी अभ्यस्य च पुनः पुनः । परं ब्रह्म विज्ञाय उल्कावत्तान्यथोत्सृजेत् ॥१॥
शास्त्राण्यधीत्य मेधावी पुनः पुनरभ्यस्य च । परं ब्रह्म विज्ञाय तान्युल्कावदथोत्सृजेत् ॥१॥
Brahman-jñāna and the transcendence of scriptural means (śāstra as upāya)Verse 2
ओङ्कारं रथमारुह्य विष्णुं कृत्वाथ सारथिम् । ब्रह्मलोकपदान्वेषी रुद्राराधनतत्परः ॥२॥
ओङ्काररथमारुह्य विष्णुं कृत्वाथ सारथिम् । ब्रह्मलोकपदान्वेषी रुद्राराधनतत्परः ॥२॥
Oṃ as upāya (means) toward Brahman; integration of mantra, īśvara-upāsanā, and liberationVerse 3
तावद्रथेन गन्तव्यं यावद्रथपथि स्थितः । स्थित्वा रथपथस्थानं रथमुत्सृज्य गच्छति ॥३॥
तावद्रथेन गन्तव्यं यावद्रथपथि स्थितः । स्थित्वा रथपथस्थानं रथमुत्सृज्य गच्छति ॥३॥
Upāya-apavāda (use of means and their later relinquishment); non-attachment to meditative supportsVerse 4
मात्रालिङ्गपदं त्यक्त्वा शब्दव्यञ्जनवर्जितम् । अस्वरेण मकारेण पदं सूक्ष्मं च गच्छति ॥४॥
मात्रालिङ्गपदं त्यक्त्वा शब्दव्यञ्जनवर्जितम् । अस्वरेण मकारेण पदं सूक्ष्मं च गच्छति ॥४॥
Praṇava’s dissolution into the subtle (nāda → anāhata/niḥśabda); transcendence of vāc (speech) toward BrahmanVerse 5
शब्दादिविषयाः पञ्च मनश्चैवातिचञ्चलम् । चिन्तयेदात्मनो रश्मीन्प्रत्याहारः स उच्यते ॥५॥
शब्दादिविषयाः पञ्च मनश्चैवातिचञ्चलम् । चिन्तयेदात्मनो रश्मीन्प्रत्याहारः स उच्यते ॥५॥
Pratyāhāra (withdrawal of senses) and inwardization of consciousness toward ĀtmanVerse 6
प्रत्याहारस्तथा ध्यानं प्राणायामोऽथ धारणा । तर्कश्चैव समाधिश्च षडङ्गो योग उच्यते ॥६॥
प्रत्याहारोऽथ ध्यानं च प्राणायामस्ततो धारणा । तर्कश्च समाधिश्चैव षडङ्गो योग उच्यते ॥६॥
Moksha (via Yoga leading to Atman-realization)Verse 7
यथा पर्वतधातूनां दह्यन्ते धमनान्मलाः । तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात् ॥७॥
यथा पर्वतधातूनां धमनाद्दह्यते मलः । तथैन्द्रियकृतो दोषो दह्यते प्राणनिग्रहात् ॥७॥
Mala-śuddhi (purification) as a prerequisite for MokshaVerse 8
प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषम् । प्रत्याहारेण संसर्गाद्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥८॥
प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषम् । प्रत्याहारेण संसर्गाद्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥८॥
Maya/Guṇa-transcendence and purification leading toward MokshaVerse 9
किल्बिषं हि क्षयं नीत्वा रुचिरं चैव चिन्तयेत् ॥९॥
किल्बिषं हि क्षयं नीत्वा रुचिरं चैव चिन्तयेत् ॥९॥
Atman (as luminous object of contemplation) and purification (antaḥkaraṇa-śuddhi)Verse 10
रुचिरं रेचकं चैव वायोराकर्षणं तथा । प्राणायामस्त्रयः प्रोक्ता रेचपूरककुम्भकाः ॥१०॥
रुचिरं रेचकं चैव वायोराकर्षणं तथा । प्राणायामास्त्रयः प्रोक्ता रेचपूरककुम्भकाः ॥१०॥
Prāṇa (as a means for mind-control leading toward Atman-realization)Verse 11
सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥११॥
सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥११॥
Prāṇa (as a means to inner purification and steadiness leading toward Self-knowledge)Verse 12
उत्क्षिप्य वायुमाकाशं शून्यं कृत्वा निरात्मकम् । शून्यभावेन युञ्जीयाद्रेचकस्येति लक्षणम् ॥१२॥
उत्क्षिप्य वायुमाकाशं शून्यं कृत्वा निरात्मकम् । शून्यभावेन युञ्जीयाद्रेचकस्येति लक्षणम् ॥१२॥
Vairāgya / Śūnyatā as a meditative aid (disidentification from body-mind)Verse 13
वक्त्रेणोत्पलनालेन तोयमाकर्षयेन्नरः । एवं वायुर्ग्रहीतव्यः पूरकस्येति लक्षणम् ॥१३॥
वक्त्रेणोत्पलनालेन तोयमाकर्षयेन्नरः । एवं वायुर्ग्रहीतव्यः पूरकस्येति लक्षणम् ॥१३॥
Prāṇa (regulation and refinement of life-force)Verse 14
नोच्छ्वसेन्न च निश्वासेत् गात्राणि नैव चालयेत् । एवं भावं नियुञ्जीयात् कुम्भकस्येति लक्षणम् ॥१४॥
नोच्छ्वसेन्न च निश्वासेत् गात्राणि नैव चालयेत् । एवं भावं नियुञ्जीयात् कुम्भकस्येति लक्षणम् ॥१४॥
Nirodha (cessation/stilling) as a support for samādhi and Self-abidanceVerse 15
अन्धवत्पश्य रूपाणि शब्दं बधिरवत् शृणु । काष्ठवत्पश्य ते देहं प्रशान्तस्येति लक्षणम् ॥१५॥
अन्धवत्पश्य रूपाणि शब्दं बधिरवत् शृणु । काष्ठवत्पश्य ते देहं प्रशान्तस्येति लक्षणम् ॥१५॥
Pratyāhāra / Śama (sense-withdrawal and mental tranquility)Verse 16
मनः सङ्कल्पकं ध्यात्वा संक्षिप्यात्मनि बुद्धिमान् । धारयित्वा तथाऽऽत्मानं धारणा परिकीर्तिता ॥१६॥
मनः सङ्कल्पात्मकं ध्यात्वा तदात्मनि संक्षिप्य बुद्धिमान्। एवं स्वात्मानं धारयित्वा या स्थितिः सा धारणा परिकीर्तिता॥१६॥
Atman; saṅkalpa-nivṛtti (cessation of volitional constructions); dhāraṇāVerse 17
आगमस्याविरोधेन ऊहनं तर्क उच्यते । समं मन्येत यं लब्ध्वा स समाधिः प्रकीर्तितः ॥१७॥
आगमाविरोधि यदूहनं स तर्क इति कथ्यते। यं लब्ध्वा सर्वं समं मन्येत स समाधिः प्रकीर्तितः॥१७॥
Samādhi; śāstra-yukti (scripture-consistent reasoning); sama-darśana (equanimous vision)Verse 18
भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...
समे रम्ये निरदोषे भूमिभागे मनोमयीं रक्षां विधाय मण्डले जपं कृत्वा। पद्मकं स्वस्तिकं वा भद्रासनं वा सम्यग् बद्ध्वोत्तराभिमुखः स्थितः। एकेनाङ्गुल्या नासिकापुटं पिधाय मारुतमाकृष्याग्निं धारयेत्; शब्दमेवाभिचिन्तयेत्॥१८–२०॥
Nāda (inner sound) and prāṇa; yogic sādhanā as support for Self-realizationVerse 19
भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...
समे रम्ये निरदोषे भूमिभागे मनोमयीं रक्षां विधाय मण्डले जपं कृत्वा। पद्मकं स्वस्तिकं वा भद्रासनं वा सम्यग् बद्ध्वोत्तराभिमुखः स्थितः। एकेनाङ्गुल्या नासिकापुटं पिधाय मारुतमाकृष्याग्निं धारयेत्; शब्दमेवाभिचिन्तयेत्॥१८–२०॥
Nāda; prāṇa-nirodha as aid to inner absorptionVerse 20
भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...
समे रम्ये निरदोषे भूमिभागे मनोमयीं रक्षां विधाय मण्डले जपं कृत्वा। पद्मकं स्वस्तिकं वा भद्रासनं वा सम्यग् बद्ध्वोत्तराभिमुखः स्थितः। एकेनाङ्गुल्या नासिकापुटं पिधाय मारुतमाकृष्याग्निं धारयेत्; शब्दमेवाभिचिन्तयेत्॥१८–२०॥
Nāda-upāsanā; prāṇa-śamana (stilling of prāṇa)Verse 21
ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म ॐ इत्येकेन रेचयेत् । दिव्यमन्त्रेण बहुशः कुर्यादात्ममलच्युतिम् ॥२१॥
ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म; ॐ इत्येकेनैव रेचनं कुर्यात्। दिव्यमन्त्रेण बहुशः अभ्यासात् आत्ममलस्य च्युतिं साधयेत्॥
Brahman (as Oṃ) and purification of the antaḥkaraṇaVerse 22
पश्चाद्ध्यायीत् पूर्वोक्तक्रमशो मन्त्रविद्बुधः । स्थूलातिस्थूलमात्रायं नाभेरूर्ध्वरुपक्रमः ॥२२॥
पश्चात् मन्त्रविद् बुधः पूर्वोक्तक्रमशो ध्यानं कुर्यात्। स्थूलातिस्थूलमात्रायां नाभेरूर्ध्वरूपक्रमेण प्रवर्तेत॥
Upāsanā-krama (graded meditation) and prāṇa/kuṇḍalinī-oriented ascentVerse 23
तिर्यगूर्ध्वमधो दृष्टिं विहाय च महामतिः । स्थिरस्थायी विनिष्कम्पः सदा योगं समभ्यसेत् ॥२३॥
तिर्यगूर्ध्वमधो दृष्टिं विहाय महामतिः। स्थिरस्थायी विनिष्कम्पः सदा योगं समभ्यसेत्॥
Pratyāhāra and ekāgratā (sense-withdrawal and one-pointedness)Verse 24
तालमात्राविनिष्कम्पो धारणायोजनं तथा । द्वादशमात्रो योगस्तु कालतो नियमः स्मृतः ॥२४॥
तालमात्राविनिष्कम्पः धारणायोजनं स्मृतम्। द्वादशमात्रो योगस्तु कालतो नियमः स्मृतः॥
Dhāraṇā–dhyāna maturation through kāla-niyama (time-measure discipline)Verse 25
अघोषमव्यञ्जनमस्वरं च अकण्ठताल्वोष्ठमनासिकं च । अरेफजातमुभयोष्मवर्जितं यदक्षरं न क्षरते कदाचित् ॥२५॥
अघोषम् अव्यञ्जनम् अस्वरं च, अकण्ठताल्वोष्ठम् अनासिकं च। अरेफजातम् उभयोष्मवर्जितं, यदक्षरं न क्षरते कदाचित्॥
Akṣara (the Imperishable) beyond speech; nirguṇa Brahman and the limits of nāma-rūpaVerse 26
येनासौ पश्यते मार्गं प्राणस्तेन हि गच्छति । अतस्तमभ्यसेन्नित्यं सन्मार्गगमनाय वै ॥२६॥
येनोपायेन स मार्गं पश्यति, तेनैव प्राणो गच्छति। अतः सन्मार्गगमनाय तदभ्यासं नित्यं कुर्यात्॥२६॥
Prāṇa; Sādhana leading toward MokṣaVerse 27
हृद्द्वारं वायुद्वारं च मूर्धद्वारमतः परम् । मोक्षद्वारं बिलं चैव सुषिरं मण्डलं विदुः ॥२७॥
हृद्द्वारं वायुद्वारं च, ततः परं मूर्धद्वारम्। मोक्षद्वारं च—बिलं सुषिरं मण्डलं चेति—विदुः॥२७॥
Mokṣa; Suṣumnā/inner ‘doors’ (yogic anatomy)Verse 28
भयं क्रोधमथालस्यमतिस्वप्नातिजागरम् । अत्याहरमनाहरं नित्यं योगी विवर्जयेत् ॥२८॥
भयं क्रोधं तथा आलस्यं, अतिस्वप्नं अतिजागरम्। अत्याहारं अनाहारं च—योगी नित्यं विवर्जयेत्॥२८॥
Sādhana; Vairāgya; Mind-purification (citta-śuddhi)Verse 29
अनेन विधिना सम्यङ्नित्यमभ्यसतः क्रमात् । स्वयमुत्पद्यते ज्ञानं त्रिभिर्मासैर्न संशयः ॥२९॥
अनेन विधिना यः सम्यक् नित्यं क्रमात् अभ्यासं करोति, तस्य त्रिभिर्मासैः स्वयमेव ज्ञानं उत्पद्यते—न संशयः॥२९॥
Jñāna (liberating knowledge) arising through sādhanaVerse 30
चतुर्भिः पश्यते देवान्पञ्चभिस्तुल्यविक्रमः । इच्छयाप्नोति कैवल्यं षष्ठे मासि न संशयः ॥३०॥
चतुर्भिर्मासैः देवान् पश्यति; पञ्चभिः तेषां तुल्यविक्रमो भवति। षष्ठे मासि इच्छयैव कैवल्यं प्राप्नोति—न संशयः॥३०॥
Kaivalya/Mokṣa; Siddhi-like attainments as byproductsVerse 31
पार्थिवः पञ्चमात्रस्तु चतुर्मात्राणि वारुणः । आग्नेयस्तु त्रिमात्रोऽसौ वायव्यस्तु द्विमात्रकः ॥३१॥
पार्थिवतत्त्वं पञ्चमात्रात्मकं; वारुणतत्त्वं चतुर्मात्रात्मकम्। आग्नेयतत्त्वं त्रिमात्रात्मकं; वायव्यतत्त्वं द्विमात्रात्मकं भवति॥
Tattva-śuddhi (progressive subtleization of the elements)Verse 32
एकमात्रस्तथाकाशो ह्यर्धमात्रं तु चिन्तयेत् । सिद्धिं कृत्वा तु मनसा चिन्तयेदात्मनात्मनि ॥३२॥
आकाशतत्त्वं एकमात्रात्मकं; अर्धमात्रां तु ध्यायेत्। मनसा सिद्धिं कृत्वा, आत्मना आत्मनि आत्मानं चिन्तयेत्॥
Ātma-dhyāna leading to samādhi (Self-abidance)Verse 33
त्रिंशत्पर्वाङ्गुलः प्राणो यत्र प्राणः प्रतिष्ठितः । एष प्राण इति ख्यातो बाह्यप्राणस्य गोचरः ॥३३॥
प्राणः त्रिंशत्पर्वाङ्गुलपरिमाणः; यत्र प्राणः प्रतिष्ठितः। एष ‘प्राणः’ इति ख्यातः, बाह्यप्राणस्य गोचरः॥
Prāṇa (vital force) and its measurable movement (bāhya-prāṇa)Verse 34
अशीतिश्च शतं चैव सहस्राणि त्रयोदश । लक्षश्चैकोननिःश्वास अहोरात्रप्रमाणतः ॥३४॥
अहोरात्रप्रमाणतः अशीतिः शतं च, सहस्राणि त्रयोदश; तथा लक्षात् एकोननिःश्वासाः (निःश्वाससंख्या)॥
Prāṇa as life-process; saṃkhyā (enumeration) for mindfulness and disciplineVerse 35
प्राण आद्यो हृदिस्थाने अपानस्तु पुनर्गुदे । समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमाश्रितः ॥३५॥
प्राणः आद्यः हृदिस्थाने; अपानः पुनर्गुदे। समानः नाभिदेशे; उदानः कण्ठमाश्रितः॥
Prāṇa-vāyu doctrine (five vital airs) as preparatory disciplineVerse 36
व्यानः सर्वेषु चाङ्गेषु सदा व्यावृत्य तिष्ठति । अथ वर्णास्तु पञ्चानां प्राणादीनामनुक्रमात् ॥३६॥
व्यानः सर्वाङ्गेषु नित्यं व्याप्तः सन् सर्वत्र प्रसृतः तिष्ठति। अथ प्राणादीनां पञ्चानां वर्णाः क्रमशः कथ्यन्ते॥३६॥
Prāṇa (vital forces) as an upāsanā leading toward mokṣaVerse 37
रक्तवर्णो मणिप्रख्यः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः । अपानस्तस्य मध्ये तु इन्द्रगोपसमप्रभः ॥३७॥
प्राणवायुः रक्तवर्णः मणिप्रख्य इति प्रकीर्तितः। तस्य मध्येऽपानः इन्द्रगोपसमप्रभः॥३७॥
Upāsanā on prāṇa (vital force) as a support for inner realizationVerse 38
समानस्तु द्वयोर्मध्ये गोक्षीरधवलप्रभः । आपाण्डर उदानश्च व्यानो ह्यर्चिस्समप्रभः ॥३८॥
समानः तु तयोर्मध्ये गोक्षीरधवलप्रभः। उदानः आपाण्डरः, व्यानः च अर्चिस्समप्रभः॥३८॥
Prāṇa-vāyu differentiation and integration (samāna as harmonizer)Verse 39
यस्येदं मण्डलं भित्वा मारुतो याति मूर्धनि । यत्र तत्र म्रियेद्वापि न स भूयोऽभिजायते । न स भूयोऽभिजायत इत्युपनिषत् ॥३९॥
यस्य एतन्मण्डलं भित्त्वा मारुतः मूर्ध्नि याति, स यत्र कुत्रापि म्रियेत, न स भूयोऽभिजायते। ‘न स भूयोऽभिजायते’ इत्युपनिषत्॥३९॥
Mokṣa (liberation) and non-return (apunarbhava) through ūrdhva-prāṇa and realizationAsk anything about the Amritnada Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.