Bhikshuka
भिक्षुकोपनिषत् शुक्लयजुर्वेदसम्बद्धा सन्न्यासोपनिषत्सु लघ्वी, पञ्चमात्रैः मन्त्रैः भिक्षुकस्य—परिव्राजकस्य—जीवनव्रतं मोक्षपरायणं च निरूपयति। अस्याः मुख्योऽभिप्रायः न तावत् विस्तीर्णं तत्त्वमीमांसा, किन्तु आत्मविद्यायाः साधनरूपेण वैराग्य-शमदमादीनां व्यवहाररूपं प्रतिपादनम्। भिक्षुकः अल्पोपकरणः, भिक्षान्नेन देहधारणं कुर्वन्, मानापमानादिद्वन्द्वेषु समः, अहंकार-परिग्रहयोः परित्यागी च दर्श्यते। एषा उपनिषत् सन्न्यासस्य धर्मसम्मतत्वं प्रतिष्ठाप्य, अन्तर्मुखतां, मौनं, इन्द्रियनिग्रहं, तथा आत्मब्रह्मैक्यबोधस्य स्थैर्यं साधयितुं प्रेरयति।
Start ReadingKey Teachings
Bhikṣuka (mendicant renouncer) as an āśrama oriented solely to mokṣa (liberation)
Radical non-possession (aparigraha) and dependence on alms as a discipline against craving
Equanimity toward dualities (honor/dishonor, pleasure/pain, gain/loss)
Restraint of speech, mind, and senses; inner silence as the ground of insight
Dispassion (vairāgya) and abandonment of egoic identity and social status
Living simplicity as a support for Self-knowledge (Ātma-jñāna) and Brahman-realization
Compassionate non-harming and unobtrusive conduct as marks of the true renouncer
Verses of the Bhikshuka
5 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ अथ भिक्षूणां मोक्षार्थिनां कुटीचकबहूदकहंसपरमहंसाश्चेति चत्वारः॥१॥
ॐ अथ मोक्षार्थिनां भिक्षूणां चत्वारो भेदाः—कुटीचकाः, बहूदकाः, हंसाः, परमहंसाश्चेति॥१॥
Moksha (liberation) and Sannyasa (renunciation) typologyVerse 2
कुटीचका नाम गौतमभरद्वाजयाज्ञवल्क्यवसिष्ठप्रभृतयोऽष्टौ ग्रासान् श्वरन्तो योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते॥२॥
कुटीचका नाम गौतमभरद्वाजयाज्ञवल्क्यवसिष्ठादयः; अष्टौ ग्रासान् भुञ्जानाः योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते॥२॥
Vairāgya (dispassion) and disciplined living as support for MokṣaVerse 3
अथ बहूदका नाम त्रिदण्डकमण्डलुशिखायज्ञोपवीतकाषायवस्त्रधारिणो ब्रह्मर्षिगृहे मधुमांसं वर्जयित्वाष्टौ ग्रासान् भैक्षाचरणं कृत्वा योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते॥३॥
बहूदका नाम त्रिदण्डकमण्डलुशिखायज्ञोपवीतकाषायवस्त्रधारिणः; ब्रह्मर्षिगृहे मधुमांसं वर्जयित्वा अष्टौ ग्रासान् भैक्षाचरणेन भुञ्जानाः योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते॥३॥
Sannyāsa-dharma (renunciant discipline) and purity as support for MokṣaVerse 4
अथ हंसा नाम ग्रामे एकरात्रं नगरे पञ्चरात्रं क्षेत्रे सप्तरात्रं तदुपरि न वसेयुः । गोमूत्रगोमयाहारिणो नित्यं चान्द्रायणपरायणा योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते॥४॥
हंसा नाम ग्रामे एकरात्रं, नगरे पञ्चरात्रं, क्षेत्रे सप्तरात्रं वसन्ति; तदधिकं न वसेयुः। गोमूत्रगोमयाहारिणः नित्यं चान्द्रायणपरायणाः योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते॥४॥
Vairāgya and aparigraha (non-attachment/non-accumulation)Verse 5
अथ परमहंसा नाम संवर्तकारुणिश्वेतकेतुजडभरतदत्तात्रेयशुकवामदेवहारीतकप्रभृतयोऽष्टौ ग्रासान् श्वरन्तो योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते । वृक्षमूले शून्यगृहे श्मशानवासिनो वा साम्बरा वा दिगम्बरा वा । न तेषां...
परमहंसा नाम संवर्तकारुणिश्वेतकेतुजडभरतदत्तात्रेयशुकवामदेवहारीतकादयः; अष्टौ ग्रासान् भुञ्जानाः योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते। ते वृक्षमूले शून्यगृहे श्मशाने वा वसन्ति; साम्बरा वा दिगम्बरा वा। तेषां धर्माधर्मौ लाभालाभौ शुद्धाशुद्धौ न सन्ति; द्वैतवर्जिताः समलोष्टाश्मकाञ्चनाः। सर्ववर्णेषु भैक्षाचरणं कृत्वा सर्वत्रात्मैवेति पश्यन्ति। यदृच्छालब्धवस्त्रधारिणः निर्द्वन्द्वाः निष्परिग्रहाः शुक्लध्यानपरायणाः आत्मनिष्ठाः, प्राणधारणार्थं यथोक्तकाले भैक्षं चरन्तः, शून्यागारदेवगृहादिषु तृणकूटवल्मीकवृक्षमूलकुलालशालाग्निहोत्रशालानदीपुलिनगिरिकन्दरकुहरकोटरनिर्झरस्थण्डिलेषु विचरन्ति। तत्र ब्रह्ममार्गे सम्यक्सम्पन्नाः शुद्धमानसाः परमहंसाचरणेन संन्यासेन देहत्यागं कुर्वन्ति; ते परमहंसा इति उपनिषत्॥५॥
Atman-Brahman non-duality (Advaita), jīvanmukti ideal, aparigraha, samatvaAsk anything about the Bhikshuka Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
