Prashna
प्रश्नोपनिषत् अथर्ववेदस्य मुख्योपनिषत्सु एका, यत्र पिप्पलादऋषिः षड्भिः शिष्यैः सह संवादरूपेण ब्रह्मविद्यां प्रकाशयति। उपनिषद् तपोब्रह्मचर्यादि-पूर्वकं शिष्याणां पात्रतां निर्दिश्य, प्रश्न-प्रत्युत्तर-क्रमेण तत्त्वविचारस्य शास्त्रीयं मार्गं दर्शयति। अत्र वैदिककर्मकाण्डस्य प्रतीकाः अन्तर्मुखतया व्याख्यायन्ते, यथा प्राणः, इन्द्रियाणि, मनः, तथा ओङ्कारोपासना। अस्याः प्रमुखो विषयः प्राणविद्या—प्राणः केवलं श्वासः न, किन्तु सर्वेन्द्रिय-मनः-क्रियाणां अधिष्ठानभूतः जीवनतत्त्वम्। ‘रयि-प्राण’ इति द्वयस्य (अन्न/द्रव्यं च जीवनशक्तिः च) सृष्ट्युपपत्तौ भूमिका निरूप्यते, सूर्यचन्द्रयोः प्रतीकत्वेन विश्व-देहयोः साम्यं प्रतिपाद्यते। ओङ्कारस्य (अ-उ-म्) त्रिविधव्याख्या, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्त्यादि-अवस्थासु तस्य सम्बन्धः, तथा परमार्थगमनस्य साधनत्वं च उपदिश्यते। अन्ते षोडशकलानां (प्राणादीनां) उत्पत्तिः-अक्षरे लयश्च कथ्यते; यः अक्षरं वेत्ति स मृत्युम् अतिक्रामति इति मोक्षार्थः प्रतिपाद्यते।
Start ReadingKey Teachings
**Sixfold inquiry (ṣaṭ-praśna)** as a pedagogical method: disciplined questioning grounded in tapas and brahmacarya.
**Prāṇa as the chief life-principle** coordinating senses and mind; microcosm–macrocosm correspondence.
**Rayi and prāṇa** (matter/food and life/energy) as complementary principles in cosmic manifestation.
**Prajāpati and creation** interpreted inwardly: cosmology serves contemplative self-knowledge.
**Oṃ (Praṇava) upāsanā**: A-U-M and the whole Oṃ as supports for graded realization and transcendence.
**States of consciousness** (waking, dream, deep sleep) and the analysis of the inner person.
**Ṣoḍaśa-kalā (sixteen parts)**: the person as a composite that arises from and returns to the imperishable (akṣara).
**Death and the path beyond death**: knowledge of the source of prāṇa and the self as the means to overcome fear and mortality.
**Integration of ritual and contemplation**: external Vedic motifs are interiorized into yogic-psychological meanings.
**Brahmavidyā as liberating knowledge**: not mere doctrine but transformative realization.
Prashnas
This Upanishad is organized into 6 prashnas.
Prashna 1
प्रश्नोपनिषदि प्रथमे खण्डे षट् ब्रह्मनिष्ठाः शिष्याः भगवन्तं पिप्पलादमुपसर्गन्ति। तेषां श्रद्धां परीक्ष्य स्वामी वर्षं यावत् तपोब्रह्मचर्यश्रद्धाभिः सह वसितुं निर्दिशति। अथ कबन्धी कात्यायनः पृच्छति - कुतः प्रजाः प्रजायन्ते? पिप्पलाद उवाच - प्रजापतिः तपोऽतप्यत, स रयीं च प्राणं च असृजत। आदित्यः प्राणः, चन्द्रमा रयिः। उत्तरायणदक्षिणायणमार्गाभ्यां आत्मनः गतिः निर्धार्यते।
Prashna 2
प्रश्नोपनिषदि द्वितीये प्रश्ने भार्गवो वैदर्भिः पिप्पलादमुपसृत्य पृच्छति — कति देवाः प्रज्ञां दिधारयन्ति, कतरे प्रकाशयन्ति, कः वरिष्ठ इति। आकाशवाय्वग्न्यप्पृथिवीवाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्राणि देवताः। तेषु प्राण एव वरिष्ठः। प्राणे उत्क्रममाणे सर्वेऽपि इन्द्रियाणि तदनुत्क्रामन्ति यथा मक्षिकाः मधुकरराजानमनुत्क्रामन्ति। प्राणे प्रतिष्ठमाणे सर्वे प्रतिष्ठन्ति। अग्निसूर्यपर्जन्यवायुपृथिवीरूपेण प्राणः व्याप्तः। स एवाजातो ब्रह्मामृतम्।
Prashna 3
प्रश्नोपनिषदि तृतीये प्रश्ने कौशल्यश्चाश्वलायनः पिप्पलादम् आह । हे भगवन् कुतः प्राणः जायते कथमायाति शरीरे आत्मानं प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते इति । पिप्पलादः अतिप्रश्चान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति उवाच । आत्मनः एष प्राणो जायते यथा पुरुषे छाया । मनोकृतेन शरीरे आयाति । यथा सम्राट् अधिकृतान् विनियुङ्क्ते एवं प्राणः इतरान् प्राणान् पृथक् सन्निधत्ते । अपानः पायूपस्थे प्राणः चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां समानः मध्ये । सप्त अर्चिषः भवन्ति । एष वै ब्रह्मविदां ज्ञानम् ।
Prashna 4
प्रश्नोपनिषदि चतुर्थे प्रश्ने सौर्यायणिः गार्ग्यः पिप्पलादमुपसृत्य पृच्छति—कानि स्वपन्ति कानि जाग्रति कतरः स्वप्नान् पश्यति कस्य सुखं भवति कस्मिन् सर्वे प्रतिष्ठिता भवन्तीति। पिप्पलादः उपदिशति यथा सूर्यकिरणयः अस्तमये सूर्यमण्डले एकीभवन्ति तथा निद्रायां सर्वाणि इन्द्रियाणि मनसि लीनानि भवन्ति। पञ्च प्राणाः जाग्रति त्रिविधाग्निरूपेण। स्वप्ने मनः स्वकीयं महिमानमनुभवति। सुषुप्तौ तेजोभिः आवृते मनसि परमानन्दः अनुभूयते। सर्वाणि इन्द्रियाणि परमात्मनि प्रतिष्ठन्ति। आत्मैव द्रष्टा श्रोता मन्ता ज्ञाता—यदनृतं च सत्यं च पश्यति। स ब्रह्म भवति य एवं वेद।
Prashna 5
प्रश्नोपनिषदि पञ्चमे प्रश्ने सैब्यः सत्यकामः ओङ्कारध्यानस्य फलं पृच्छति। भगवान् पिप्पलादः ओङ्कारं परमपरं च ब्रह्म इति वदति। एकमात्रध्यानी मनुष्यलोकं, द्विमात्रध्यानी सोमलोकं, त्रिमात्रध्यानी ब्रह्मलोकं परं पुरुषं च प्राप्नोति। त्रिमात्रध्यानेन मुक्तिः।
Prashna 6
षष्ठः प्रश्नः सुकेशेन भारद्वाजेन षोडशकलात्मकं पुरुषं पृष्टः। पिप्पलाद ऋषिः तस्मै उपदिशति — यः पुरुषः अन्तःशरीरे वर्तते तस्मात् षोडशकलाः प्रभवन्ति। प्राणाच्छ्रद्धा आकाशो वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनोऽन्नं तपो मन्त्राः कर्म लोकाश्च नाम च। यथा नद्यः समुद्रं प्राप्य नामरूपे भिध्येते समुद्र इत्येवं प्रोच्यते तथैव षोडशकलाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति। य एवं वेद स पुरुषं वेद अमृतश्च भवति।
Verses of the Prashna
67 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समि...
सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः ॥१॥
Guru-Shishya Parampara (Teacher-Disciple tradition); Brahmajijnasa (desire to know Brahman)Verse 2
तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥२॥
तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥२॥
Adhikara (qualification for knowledge); Tapas, Brahmacarya, Shraddha as preparatory disciplinesVerse 3
अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥३॥
अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥३॥
Srishti (Creation/Cosmogony); Praja (living beings); Karya-karana-bhava (cause and effect)Verse 4
तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥४॥
तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥४॥
Hiranyagarbha (Cosmic Creator) and the dual principles of Rayi (matter) and Prana (energy) as the primordial pair (mithuna) from which all creation arisesVerse 5
आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥५॥
आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥५॥
Prana-Rayi duality mapped onto solar-lunar cosmology; the identification of all form (murti) with Rayi (matter principle)Verse 6
अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्नि...
अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ॥६॥
Aditya (sun) as the cosmic Prana distributing vital force through solar rays (rashmi) to all directions; macrocosmic-microcosmic correspondence between solar energy and vital breathVerse 7
स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥७॥
स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते। तदेतदृचाऽभ्युक्तम्॥
Vaisvanara (Universal Fire) as PranaVerse 8
विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥८॥
विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम्। सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः॥
Surya as Cosmic PranaVerse 9
संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयि...
संवत्सरो वै प्रजापतिः; तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च। ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमिति उपासते, ते चान्द्रमसमेव लोकम् अभिजयन्ते; ते एव पुनरावर्तन्ते। तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते। एष ह वै रयिः—यः पितृयाणः।
Karma/upāsanā and saṃsāra; pitṛyāṇa vs devayāṇa; rayi (matter/food/wealth) as the lunar-ancestral trajectoryVerse 10
अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥१०॥
अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते। एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः॥
Devayana (Northern Path) and Apunaravartana (Non-return)Verse 11
पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥११॥
पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥
Kala (Time) as Prajapati — the cosmic year as the creative principleVerse 12
मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् ॥१२॥
मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् ॥
Rayi (Matter) and Prana (Life-force) as dual aspects of PrajapatiVerse 13
अहोरात्रो वै प्रजापतिः। तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः। प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते। ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते॥१३॥
अहोरात्रमेव प्रजापतिः। तस्य दिवा प्राणस्वरूपः, रात्रिश्च रयिस्वरूपा। ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ते प्राणं प्रस्कन्दन्ति; ये तु रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते तदेव ब्रह्मचर्यं नियतसंयमः।
Brahmacarya; conservation and right-direction of prāṇa; Prajāpati as cosmic order (ṛta)Verse 14
अन्नं वै प्रजापतिः। ततो ह वै तद्रेतः। तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति॥१४॥
अन्नमेव प्रजापतिः; तस्मादेव रेतः सम्भवति। तस्मात् तदुत्पत्त्या इमाः प्रजाः प्रजायन्ते।
Rayi/anna (matter, food) as creative principle; Prajāpati as material cause in cosmological teachingVerse 15
तद्ये ह वै तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते। तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम्॥१५॥
ये तु तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनं जनयन्ति। तेषामेव ब्रह्मलोकः—येषां तपो ब्रह्मचर्यं च, येषु सत्यं प्रतिष्ठितम्।
Tapas–brahmacarya–satya as sādhana; Brahmaloka as fruit of disciplined life; dharma as support for higher attainmentVerse 16
तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥१६॥
तेषां विरजः ब्रह्मलोकः प्राप्यते—येषु न जिह्मता, न अनृतं, न च मायायाः प्रवृत्तिरिति।
Moksha; Brahmaloka; purity (śuddhi) as fitness for Brahma-realization; Māyā as delusionVerse 1
अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रज्ञां दिधारयन्ते कतर एतत् प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥१॥
अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रज्ञां दिधारयन्ते कतर एतत् प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥
Prajna (consciousness/creature) upheld by devatas — the hierarchy of divine powers sustaining lifeVerse 2
तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥२॥
तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥२॥
Prana as the supreme sustaining force among all deities and faculties; the interdependence of cosmic elements and sense organs in supporting the bodyVerse 3
तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः ॥३॥
तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः ॥३॥
Supremacy of Prana over all sense organs and elements; the fivefold division of the vital force; the delusion of individual faculties regarding their independent existenceVerse 4
सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिञ्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मिञ्च प्रतिष्ठमाने ...
सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिञ्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मिञ्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते एवं वाङ्मनष्चक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति ॥४॥
Dependence of all sense organs on Prana; the hierarchical supremacy of the vital force demonstrated through departure and return; the recognition and praise of Prana by the facultiesVerse 5
एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत् ॥५॥
एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत् ॥५॥
Prāṇa as the all-pervading cosmic vital force (Vaiśvānara), identical with all natural elements and transcendent principlesVerse 6
अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूꣳषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥६॥
अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूꣳषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥६॥
Prāṇa as the central support (pratiṣṭhā) of all knowledge, ritual, and social order—the hub of cosmic existenceVerse 7
प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि ॥७॥
प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि ॥७॥
Prāṇa as Prajāpati—the cosmic creator, sustainer, and self-renewing vital force that enters the womb and generates all beingsVerse 8
देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि ॥८॥
देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि ॥८॥
Prana as the universal carrier of all offerings and sustainer of all realms (divine, ancestral, and seer)Verse 9
इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥९॥
इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥९॥
Prana as the cosmic vital force identified with the principal deities — Indra, Rudra, and Surya — revealing its all-pervading divine natureVerse 10
यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति ॥१०॥
यदा त्वं वर्षसि, तदा हे प्राण, तवेमाः प्रजाः आनन्दरूपाः स्थित्वा मन्यन्ते—यथाकामं नूनम् अन्नं भविष्यतीति॥
Prāṇa as sustainer of life and prosperity; dependence of beings on prāṇa and anna (food)Verse 11
व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ॥११॥
व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ॥११॥
Prana as the primal, unconditioned life-force (Vratya), the single essence (Ekarshara), the true lord of all existence, and the cosmic father (Matarishvan)Verse 12
या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरु मा उत्क्रमीः ॥१२॥
या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता, या श्रोत्रे, या चक्षुषि, या च मनसि सन्तता—तां शिवां कुरु; मा उत्क्रमीः॥
Prāṇa as the sustaining power of the senses and mind; life-force as upholder of embodied experienceVerse 13
प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति ॥१३॥
त्रिदिवि यत्किञ्चित्प्रतिष्ठितं सर्वमिदं प्राणस्य वशे वर्तते। मातेव पुत्रान् रक्षस्व, श्रीं प्रज्ञां च अस्मभ्यं प्रयच्छेति।
Prana as universal sustainer and protectorVerse 1
अथ हैनं कौशल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति ॥१॥
अथ ह कौशल्यश्चाश्वलायनः एनं पप्रच्छ - भगवन् कुतोऽयं प्राणो जायते? कथमायात्यस्मिन् शरीरे? आत्मानं प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते? केनोत्क्रमते? कथं बह्यमभिधते? कथमध्यात्ममिति?
Prana: origin, embodiment, and transcendenceVerse 2
तस्मै स होवाचातिप्रश्चान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥२॥
तस्मै स होवाच - अतिप्रश्नान् पृच्छसि, ब्रह्मिष्ठोऽसीति। तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि।
Guru-shishya parampara and depth of inquiryVerse 3
आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदाततं मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥३॥
आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदाततं मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥३॥
Prana as emanation of Atman; the ontological dependence of vital force on the SelfVerse 4
यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते । एतन् ग्रामानोतान् ग्रामानधितिष्टस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्ते ॥४॥
यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते । एतन् ग्रामानोतान् ग्रामानधितिष्टस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्ते ॥४॥
Hierarchical organization of pranas; mukhya prana as sovereign vital forceVerse 5
पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्टते मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्धूतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥५॥
पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्टते मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्धूतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥५॥
Pancha prana vidya; functional distribution of vital forces; samana as equalizing pranaVerse 6
हृदि ह्येष आत्मा । अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ६ ॥
हृदि ह्येष आत्मा। अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति। निश्चयेनायमात्मा हृदये वर्तते। अत्र नाडीनामेकशतमस्ति। तासां प्रत्येकस्याः शतं शतं शाखाः सन्ति। प्रतिशाखायाश्च द्वासप्ततिसहस्राणि नाडीसहस्राणि भवन्ति। आसु व्यानः प्राणः चरति।
Hridaya as seat of Atman; Nadi system and Vyana pranaVerse 7
अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥
अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम्। ततः पुण्यकर्मणा पुण्यलोकं, पापकर्मणा पापलोकं, उभाभ्यां कर्मभ्यां मनुष्यलोकं प्राप्नोति।
Udana prana and post-mortem destiny based on karmaVerse 8
आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः । पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्य अपानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः ॥ ८ ॥
आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः। पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्य अपानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः। बाह्यः आदित्यः प्राणः। स उदयन् चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णाति। पृथिव्यां या देवता सा पुरुषस्य अपानमवष्टभ्य। अन्तरा यदाकाशः सः समानः। वायुः व्यानः।
Cosmic-microcosmic correspondence of Prana; Aditya as external pranaVerse 9
तेजो ह वा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः । पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पध्यमानैः ॥९॥
तेजो ह वा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः । पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पध्यमानैः ॥९॥
Udana and the mechanism of rebirth (punarbhava)Verse 10
यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति । प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना तथासङ्कल्पितं लोकं नयति ॥१०॥
यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति । प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना तथासङ्कल्पितं लोकं नयति ॥१०॥
Citta (mind) and its role in determining the soul's post-mortem destination (gati)Verse 11
य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति । तदेषः श्लोकः ॥११॥
यः एवं विद्वान् प्राणं वेद, तस्य प्रजा न हीयते; स अमृतत्वं प्राप्नोति। अत्रायं श्लोकः॥
Prāṇa as the cosmic and individual life-principle; amṛtatva (immortality) through knowledgeVerse 12
उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा । अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥१२॥
उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा । अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥१२॥
Pancha-vidha vibhutva of prana and attainment of immortality (amrita)Verse 1
अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति ॥१॥
अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति ॥१॥
Svapna-avastha (dream state) and the withdrawal of senses into the mind; the distinction between waking and dream consciousnessVerse 2
तस्मै स होवाच । यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति । ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न...
तस्मै स होवाच । यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति । ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते ॥२॥
Ekībhāva (unification/merging) of senses into mind during sleep; the sun-ray metaphor for sensory withdrawal and re-emergenceVerse 3
प्राणा वा अग्र एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥३॥
प्राणा वा अग्र एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥३॥
Prana as the sustaining force that remains awake during sleep; the mapping of vital breaths (pranas) to the three Vedic sacrificial fires (garhapatya, anvaharyapachana, ahavaniya)Verse 4
यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः । मनो ह वाव यजमानः । इष्टफलमेवोदानः । स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥४॥
यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः । मनो ह वाव यजमानः । इष्टफलमेवोदानः । स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥४॥
Prana as internal sacrifice (Antaryajna); Samana and Udana vayusVerse 5
अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्च...
अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः पश्यति ॥५॥
Svapna avastha (dream state); the self as creator and witness of all experiencesVerse 6
स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥६॥
स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥६॥
Sushupti avastha (deep sleep state); tejas overpowering the mind; ananda (bliss) of the selfVerse 7
स यथा सोम्य वयांसि वसोवृक्षं सम्प्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥७॥
स यथा सोम्य वयांसि वसोवृक्षं सम्प्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥७॥
Sampratishtha (Foundation/Abiding in Para-Atman)Verse 8
पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयित...
पृथिवी च पृथिवीमात्रा, आपश्च आपोमात्रा, तेजश्च तेजोमात्रा, वायुश्च वायुमात्रा, आकाशश्च आकाशमात्रा; चक्षुश्च द्रष्टव्यं, श्रोत्रं च श्रोतव्यं, घ्राणं च घ्रातव्यं, रसश्च रसयितव्यं, त्वक्च स्पर्शयितव्यं; वाक्च वक्तव्यं, हस्तौ च आदातव्यं, उपस्थश्च आनन्दयितव्यं, पायुश्च विसर्जयितव्यं, पादौ च गन्तव्यं; मनश्च मन्तव्यं, बुद्धिश्च बोद्धव्यं, अहङ्कारश्च अहङ्कर्तव्यं, चित्तं च चेतयितव्यं; तेजश्च विद्योतयितव्यं, प्राणश्च विधारयितव्यं।
Adhyāsa of body–mind functions on the Self; prāṇa as cosmic/individual support; analysis of tattvas and indriyasVerse 9
एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥९॥
एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥९॥
Purusha as the Conscious Witness (Sakshin) and Akshara-BrahmanAsk anything about the Prashna Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.