Akshi
अक्ष्युपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा उत्तरकालीनोपनिषत्सु गण्या। अस्याः मुख्यं प्रतिपाद्यं ‘अक्षि’ इति प्रतीकेन द्रष्टृ-स्वरूपस्य विवेचनम्—यत् सर्वं दृश्यं परिवर्तनशीलं, द्रष्टा तु नित्यः स्वयम्प्रकाशः। इन्द्रियाणां बहिर्मुखप्रवृत्तिः संसारस्य कारणमिव निरूप्यते, अन्तर्मुखता तु ज्ञानमार्गः। अत्र दृष्य-द्रष्टृ-विवेकः, आत्मज्योतिः, मनः-प्राण-इन्द्रियसंयमः, तथा आत्मब्रह्मैक्यबोधः इत्येते विषयाः प्रमुखाः। मोक्षः नूतनवस्तुलाभः न, किन्तु नित्यसिद्धस्य आत्मस्वरूपस्य अविद्यानिवृत्त्या प्रत्यक्षीकरणम् इति वेदान्तदृष्ट्या प्रतिपाद्यते।
Start ReadingKey Teachings
Akṣi (the eye) as a symbol for consciousness: the seer is prior to the seen
Distinction between dṛśya (objects) and draṣṭṛ (witness); the witness is not objectifiable
Self-luminosity (svayaṃ-prakāśatva) of awareness: it illumines all experiences
Sense-withdrawal and interiorization: turning attention from external forms to the inner light
Discrimination (viveka) between the transient field of perception and the unchanging ātman
Non-dual orientation: ātman recognized as Brahman, the ground of knowing
Liberation (mokṣa) as knowledge (jñāna), not as ritual attainment or sensory perfection
Verses of the Akshi
49 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
अथ ह सांकृतिः भगवान् आदित्यलोकं जगाम। तम् आदित्यं नत्वा चाक्षुष्मतीविद्यया तम् अस्तुवत्। ॐ नमो भगवते श्रीसूर्यायाक्षितेजसे नमः। ॐ खेचराय नमः। ॐ महासेनाय नमः। ॐ तमसे नमः। ॐ रजसे नमः। ॐ सत्त्वाय नमः। ॐ ...
अथ ह सांकृतिरादित्यं पप्रच्छ—भगवन्, मे ब्रह्मविद्यां ब्रूहि। तमादित्यो होवाच—सांकृते, शृणु; वक्ष्यामि तत्त्वज्ञानं सुदुर्लभम्। येन विज्ञातमात्रेण त्वं जीवन्मुक्तो भविष्यसि॥
Brahman as Light/Consciousness (jyotis) manifest as Āditya; upāsanā leading toward mokṣa and well-beingVerse 2
अथ ह सांकृतिरादित्यं पप्रच्छ भगवन्- ब्रह्मविद्यां मे ब्रूहीति । तमादित्यो होवाच । सांकृते शृणु वक्ष्यामि तत्त्वज्ञानं सुदुर्लभम् । येन विज्ञातमात्रेण जीवन्मुक्तो भविष्यसि॥१॥
अथ ह सांकृतिरादित्यं पप्रच्छ भगवन्- ब्रह्मविद्यां मे ब्रूहीति । तमादित्यो होवाच । सांकृते शृणु वक्ष्यामि तत्त्वज्ञानं सुदुर्लभम् । येन विज्ञातमात्रेण जीवन्मुक्तो भविष्यसि॥१॥
Brahmavidya (Knowledge of Brahman), Jivanmukti (Liberation while living), Tattvajnana (Knowledge of the Ultimate Truth)Verse 3
सर्वमेकमजं शान्तमनन्तं ध्रुवमव्ययम्। पश्यन् भूतार्थचिद्रूपं शान्त आस्व यथासुखम्॥ अवेदनं विदुर्योगं चित्तक्षयमकृत्रिमम्। योगस्थः कुरु कर्माणि नीरसो वाथ मा कुरु॥२–३॥
सर्वं एकम्—अजं शान्तम् अनन्तं ध्रुवम् अव्ययम्। भूतार्थं चिद्रूपं पश्यन् शान्तः यथासुखम् आस्व। अवेदनं योगं विदुः, चित्तक्षयम् अकृत्रिमम्। योगस्थः कर्माणि कुरु नीरसः, अथवा मा कुरु॥
Nondual Brahman/Ātman; cittakṣaya (attenuation of mind); karma in the light of jñāna; vairāgyaVerse 4
सर्वमेकमजं शान्तमनन्तं ध्रुवमव्ययम्। पश्यन् भूतार्थचिद्रूपं शान्त आस्व यथासुखम्॥ अवेदनं विदुर्योगं चित्तक्षयमकृत्रिमम्। योगस्थः कुरु कर्माणि नीरसो वाथ मा कुरु॥२–३॥
सर्वं एकम्—अजं शान्तम् अनन्तं ध्रुवम् अव्ययम्। भूतार्थं चिद्रूपं पश्यन् शान्तः यथासुखम् आस्व। अवेदनं योगं विदुः, चित्तक्षयम् अकृत्रिमम्। योगस्थः कर्माणि कुरु नीरसः, अथवा मा कुरु॥
Nonduality; mind-cessation/attenuation; niṣkāma karma vs naiṣkarmyaVerse 5
विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम्। क्रियासूदररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम्॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते। नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते। पापाद्बिभेति...
अन्तर्वासनासु अनुवासरं विरागम् उपयाति। क्रियासु सुदररूपासु क्रमते, अन्वहं मोदते। ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते। मर्माणि न उदाहरति; पुण्यकर्माणि सेवते। अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते। पापात् सततं बिभेति, न च भोगम् अपेक्षते। स्नेहप्रणयगर्भाणि पेशलानि उचितानि च, देशकालोपपन्नानि वचनानि अभिभाषते॥
Vairāgya and sādhana-catuṣṭaya traits; ethical purification (yama-like virtues) supporting jñānaVerse 6
विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम् । क्रियासूदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम् ॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते । नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते । पापाद्...
अन्तर्वासनासु अनुवासरं विरागम् उपयाति। क्रियासु सुदररूपासु क्रमते, अन्वहं मोदते। ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते। मर्माणि न उदाहरति; पुण्यकर्माणि सेवते। अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते। पापात् सततं बिभेति, न च भोगम् अपेक्षते। स्नेहप्रणयगर्भाणि पेशलानि उचितानि च, देशकालोपपन्नानि वचनानि अभिभाषते॥
Vairāgya (dispassion) and sādhana-catuṣṭaya as preparation for jñāna/mokṣaVerse 7
विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम् । क्रियासूदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम् ॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते । नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते । पापाद्...
अन्तर्वासनासु प्रतिदिनं विरागमुपयाति; शुद्धसुसंस्कृतकर्मसु क्रमते, नित्यं मोदते। ग्राम्यजडचेष्टासु सततं विवेकी भवति; मर्माणि न उदाहरति; पुण्यकर्माणि सेवते। परोद्वेगकराणि वर्जयन् मृदुकर्माणि सेवते; पापाद् नित्यं बिभेति; भोगं न अपेक्षते। स्नेहप्रणयगर्भाणि पेशलान्य् उचितानि देशकालोपपन्नानि वचनानि अभिभाषते।
Antaḥkaraṇa-śuddhi (purification of mind) through vairāgya and dhārmic conductVerse 8
विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम् । क्रियासूदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम् ॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते । नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते । पापाद्...
अन्तर्वासनासु प्रतिदिनं विरागमुपयाति; शुद्धसुसंस्कृतकर्मसु क्रमते, नित्यं मोदते। ग्राम्यजडचेष्टासु सततं विवेकी भवति; मर्माणि न उदाहरति; पुण्यकर्माणि सेवते। परोद्वेगकराणि वर्जयन् मृदुकर्माणि सेवते; पापाद् नित्यं बिभेति; भोगं न अपेक्षते। स्नेहप्रणयगर्भाणि पेशलान्य् उचितानि देशकालोपपन्नानि वचनानि अभिभाषते।
Mumukṣutva-supported discipline: ethical restraint and dispassion as proximate causes for knowledgeVerse 9
मनसा कर्मणा वाचा सज्जनानुपसेवते । यतः कुतश्चिदानीय नित्यं शास्त्राण्यवेक्षते ॥
मनसा कर्मणा वाचा च सज्जनान् उपसेवते; यतः कुतश्चिद् आनीय नित्यं शास्त्राणि अवेक्षते।
Satsaṅga and śāstra-adhyayana as means to viveka and mokṣaVerse 10
तदासौ प्रथमामेकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । एवं विचारवान्यः स्यात्संसारोत्तरणं प्रति ॥ स भूमिकावानित्युक्तः शेषस्त्वार्य इति स्मृतः । विचारनाम्नीमितरामागतो योगभूमिकाम् ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारधारणाध्यानकर्...
तदा असौ प्रथमाम् एकाम् भूमिकां प्राप्तो भवति। एवं विचारवान् यः स्यात् संसारोत्तरणं प्रति, स भूमिकावान् इत्युक्तः; शेषस् तु ‘आर्य’ इति स्मृतः। विचारनाम्नीम् इतराम् योगभूमिकाम् आगतः सन्, श्रुतिस्मृतिसदाचारधारणाध्यानकर्मणां मुख्यव्याख्यया ख्यातान् श्रेष्ठपण्डितान् श्रयते।
Vicāra (Self-inquiry) as a yogic/vedāntic bhūmikā; adhikāritva and graded path toward mokṣaVerse 11
तदासौ प्रथमामेकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । एवं विचारवान् यः स्यात् संसारोत्तरणं प्रति ॥ स भूमिकावान् इत्युक्तः शेषस् त्वार्य इति स्मृतः । विचारनाम्नीम् इतराम् आगतो योगभूमिकाम् ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारधारण...
तदा असौ प्रथमाम् एकाम् भूमिकां प्राप्तो भवति। एवं विचारवान् यः स्यात् संसारोत्तरणं प्रति, स भूमिकावान् इत्युक्तः; शेषस् तु ‘आर्य’ इति स्मृतः। विचारनाम्नीम् इतराम् योगभूमिकाम् आगतः सन्, श्रुतिस्मृतिसदाचारधारणाध्यानकर्मणां मुख्यव्याख्यया ख्यातान् श्रेष्ठपण्डितान् श्रयते।
Sādhana (spiritual discipline) through vicāra leading toward mokṣa; gradations of yogic/gnostic progress (bhūmikā)Verse 12
तदासौ प्रथमामेकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । एवं विचारवान् यः स्यात् संसारोत्तरणं प्रति ॥ स भूमिकावान् इत्युक्तः शेषस् त्वार्य इति स्मृतः । विचारनाम्नीम् इतराम् आगतो योगभूमिकाम् ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारधारण...
तदा स एकां प्रथमां भूमिकां प्राप्नोति। एवं यः संसारोत्तरणाय विचारसम्पन्नो भवति स ‘भूमिकावान्’ इत्युच्यते; शेषाः ‘आर्याः’ इति स्मृताः। ‘विचार’नाम्नीं योगभूमिकाम् आगतः स श्रुतिस्मृतिसदाचारधारणाध्यानकर्मणां मुख्यव्याख्यया प्रसिद्धान् श्रेष्ठपण्डितान् आश्रयते।
Vicāra as the gateway discipline; guru-śāstra-satsaṅga as means to mokṣaVerse 13
पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयम् । जानात्यधिगतश्चान्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥ मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिरप्यास्थितामीषत् त्यजत्यहिरिव त्वचम् ॥ इत्थंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया । सरह...
पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयं जानाति, यथा गृहपतिः स्वगृहं सम्यगधिगतः। स मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशयितां वृत्तिं शनैः त्यजति, बहिरपि किंचित् स्थिताम्, अहिरिव त्वचम्। एवंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया सरहस्यमशेषेण यथावत् उपदेशं समधिगच्छति।
Viveka (discrimination), vairāgya (dispassion), and purification of antaḥkaraṇa as preparation for brahmajñānaVerse 14
पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयम् । जानात्यधिगतश्चान्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥ मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिरप्यास्थितामीषत् त्यजत्यहिरिव त्वचम् ॥ इत्थंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया । सरह...
पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयं जानाति, यथा गृहपतिः स्वगृहं सम्यगधिगतः। स मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशयितां वृत्तिं शनैः त्यजति, बहिरपि किंचित् स्थिताम्, अहिरिव त्वचम्। एवंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया सरहस्यमशेषेण यथावत् उपदेशं समधिगच्छति।
Antaḥkaraṇa-śuddhi (purification of mind) supporting jñānaVerse 15
पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयम् । जानात्यधिगतश्चान्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥ मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिरप्यास्थितामीषत् त्यजत्यहिरिव त्वचम् ॥ इत्थंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया । सरह...
पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयं जानाति, यथा गृहपतिः स्वगृहं सम्यगधिगतः। स मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशयितां वृत्तिं शनैः त्यजति, अहिरिव त्वचम्। एवंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया सरहस्यमशेषेण यथावत् उपदेशं समधिगच्छति।
Viveka leading to vairāgya and right understanding (yathāvad-jñāna)Verse 16
असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...
असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकां ततः स प्राप्य, कान्तः पुष्पशय्यामिवामलां पतति। यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे निश्चलां मतिमाधाय, तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः, शिलाशय्यासनासीनो दीर्घमायुः क्षपयति। वनावनिविहारेण चित्तोपशमशोभिना, असङ्गसुखसौख्येन नीतिमान् कालं नयति। साधुशास्त्राभ्यासात् पुण्यकर्मकरणाच्च जन्तोः वस्तुदृष्टिः यथावदेव प्रसीदति। तृतीयां भूमिकां प्राप्य बुद्धः स्वयमनुभवति।
Vairāgya (asaṅga/asaṃsarga) leading to vastudṛṣṭi (right vision) and experiential jñānaVerse 17
असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...
असंसर्गाभिधायां तृतीयायां योगभूमिकायां स साधकः ततः पुष्पशय्यामिव निर्मलां शय्यामधिरोहति। यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे निश्चलां मतिं निधाय, तापसाश्रमेषु अध्यात्मकथनक्रमैः विश्रान्तः, शिलाशय्यासनासीनः दीर्घमायुराततं जरयति। वनावनिविहारेण चित्तोपशमशोभिना, असङ्गजन्यसुखसौख्येन नीतिमान् कालं नयति। साधुशास्त्राभ्यासात् पुण्यकर्मकरणाच्च जन्तोः यथावदियं वस्तुदृष्टिः प्रसीदति। तृतीयां भूमिकां प्राप्य बुद्धः स्वयमेवानुभवति।
Citta-upaśama and asaṅga as proximate causes for jñāna-anubhavaVerse 18
असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...
असंसर्गाभिधायां तृतीयायां योगभूमिकायां स साधकः पुष्पशय्यामिव निर्मलां शय्यामाश्रित्य विश्राम्यति। शास्त्रवाक्यार्थे यथावत् निश्चलां मतिं कृत्वा, तापसाश्रमेषु क्रमबद्धैरध्यात्मोपदेशैः विश्रान्तः, शिलाशय्यायामासीनः दीर्घमायुः शनैः क्षपयति। वनभ्रमणेन भूमिविहारेण च चित्तशान्तिशोभया, असङ्गजन्यसुखसौख्येन च नीतिमान् कालं नयति। सत्शास्त्रपुनरभ्यासात् पुण्यकर्मकरणाच्च देहिनः वस्तुदृष्टिः यथावत् स्फुटीभवति। तृतीयां भूमिकां प्राप्य बुद्धः प्रत्यक्षं स्वयमनुभवति।
Sādhana leading to sākṣānubhava (direct realization) through asaṅga and śāstra-niścayaVerse 19
असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...
असंसर्गनाम्न्यां तृतीयायां योगभूमौ स साधकः पुष्पशय्यामिवामलां शय्यामिवोपविश्य स्थिरो भवति। शास्त्रवाक्येषु यथार्थार्थे निश्चलां बुद्धिं निधाय, तापसाश्रमेषु अध्यात्मकथनक्रमैः परिश्रान्तिं निवर्त्य, शिलाशय्यायामासीनः दीर्घजीवनं क्षपयति। वनावनिविहारेण चित्तोपशमनशोभया, असङ्गोत्थसुखसौख्येन च नीतिमान् कालं नयति। साधुशास्त्राभ्यासात् पुण्यकर्मकरणाच्च जन्तोः वस्तुदृष्टिः यथावत् प्रसन्ना स्फुटा भवति। तृतीयां भूमिं लब्ध्वा बुद्धः स्वयमेवानुभवति।
Antaḥkaraṇa-śuddhi and niścaya (firm ascertainment) culminating in vastudṛṣṭiVerse 20
असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...
असंसर्गाभिधायां तृतीयायां योगभूमिकायां स साधकः ततः पुष्पशय्यामिवामलां शय्यामधः पततीव विश्रामं लभते। यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे निश्चलां मतिं स्थापयित्वा, तापसाश्रमेषु अध्यात्मकथनक्रमैः विश्रान्तः, शिलाशय्यासनासीनः दीर्घमायुः क्षपयति। वनावनिविहारेण चित्तोपशमशोभिना, असङ्गजन्यसुखसौख्येन च नीतिमान् कालं नयति। साधुशास्त्राभ्यासात् पुण्यकर्मणां करणाच्च जन्तोः यथावदियं वस्तुदृष्टिः स्फुटा भवति। तृतीयां भूमिकां प्राप्य बुद्धः स्वयमेवानुभवति।
Mokṣa-sādhana: asaṅga + śāstra-niścaya → vastudṛṣṭi → anubhavaVerse 21
द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...
तस्य संसर्गस्य भेदमिमं शृणु—असंसर्गो द्विविधः, सामान्यः श्रेष्ठश्च। ‘नाहं कर्ता न भोक्ता, न बाध्यो न च बाधकः’ इति अर्थेषु असंजनं यः, स सामान्यः असङ्गः। प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वं वा ईश्वराधीनमेव वा; सुखं वा दुःखं वा—अत्र तव कर्तृत्वं किम्? भोगाभोगा महारोगाः, सम्पदः परमापदः; संयोगा वियोगायैव, आधयो व्याधयश्च धियाम्। कालः कलनोद्युक्तः सर्वभावाननारतम् प्रवर्तयति। भावेषु ‘अनास्था’ इति यदन्तरं, भावानामभावनं—वाक्यार्थलब्धमनसः स सामान्योऽसावसंसर्गः।
Asaṅga (non-attachment) grounded in akartṛtva/abhoktṛtva (non-agency/non-enjoyership)Verse 22
द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...
संसर्गस्य भेदमिमं शृणु—असंसर्गो द्विविधः, सामान्यः श्रेष्ठश्च। ‘नाहं कर्ता न भोक्ता, न बाध्यो न बाधकः’ इति विषयेष्वसंजनं सामान्यासङ्गः। प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वं वा ईश्वराधीनमेव; सुखं दुःखं वा—अत्र तव कर्तृत्वं किम्? भोगाभोगा महारोगाः, सम्पदः परमापदः; संयोगा वियोगाय, आधयो व्याधयश्च मनसि। कालः कलनोद्युक्तः सर्वभावान् अनारतम् परिवर्तयति। ‘अनास्था’ इति भावानामभावनं यदन्तरं—वाक्यार्थलब्धमनसः स सामान्यः असंसर्गः।
Vairāgya through insight into non-agency (akartṛtva) and impermanence (anityatā)Verse 23
द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...
संसर्गस्य भेदमिमं शृणु—असंसर्गो द्विविधः, सामान्यः श्रेष्ठश्च। ‘नाहं कर्ता न भोक्ता, न बाध्यो न बाधकः’ इति विषयेष्वसंजनं सामान्यासङ्गः। प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वं वा ईश्वराधीनमेव; सुखं दुःखं वा—अत्र तव कर्तृत्वं किम्? भोगाभोगा महारोगाः, सम्पदः परमापदः; संयोगा वियोगाय, आधयो व्याधयश्च मनसि। कालः कलनोद्युक्तः सर्वभावान् अनारतम् विकारयति। ‘अनास्था’ इति भावानामभावनं यदन्तरं—वाक्यार्थलब्धमनसः स सामान्यः असंसर्गः।
Anityatā-viveka and asaṅga as mental discipline (sādhana)Verse 24
द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...
संसर्गस्य भेदमिमं शृणु—असंसर्गो द्विविधः, सामान्यः श्रेष्ठश्च। ‘नाहं कर्ता न भोक्ता, न बाध्यो न बाधकः’ इति विषयेष्वसंजनं सामान्यासङ्गः। प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वं वा ईश्वराधीनमेव; सुखं दुःखं वा—अत्र तव कर्तृत्वं किम्? भोगाभोगा महारोगाः, सम्पदः परमापदः; संयोगा वियोगाय, आधयो व्याधयश्च मनसि। कालः कलनोद्युक्तः सर्वभावान् अनारतम् परिवर्तयति। ‘अनास्था’ इति भावानामभावनं यदन्तरं—वाक्यार्थलब्धमनसः स सामान्यः असंसर्गः।
Akartṛtva-bhāvanā (contemplation of non-doership) as sāmānya-asaṅgaVerse 25
द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...
संसर्गस्य भेदमिमं शृणु—असंसर्गो द्विविधः, सामान्यः श्रेष्ठश्च। ‘नाहं कर्ता न भोक्ता, न बाध्यो न बाधकः’ इति विषयेष्वसंजनं सामान्यासङ्गः। प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वं वा ईश्वराधीनमेव; सुखं दुःखं वा—अत्र तव कर्तृत्वं किम्? भोगाभोगा महारोगाः, सम्पदः परमापदः; संयोगा वियोगाय, आधयो व्याधयश्च मनसि। कालः कलनोद्युक्तः सर्वभावान् अनारतम् विकारयति। ‘अनास्था’ इति भावानामभावनं यदन्तरं—वाक्यार्थलब्धमनसः स सामान्यः असंसर्गः।
Sāmānya-asaṅga (ordinary non-attachment) as a stabilizing discipline before para-asaṅgaVerse 26
अनेन क्रमयोगेन संयोगेन महात्मनाम् । नाहं कर्तेश्वरः कर्ता कर्म वा प्राक्तनं मम ॥ कृत्वा दूरतरे नूनमिति शब्दार्थभावनम् । यन्मौनमासनं शान्तं तच्छ्रेष्ठासङ्ग उच्यते ॥२५-२६॥
अनेन क्रमयोगेन महात्मनां संयोगेन च भावयेत्—‘नाहं कर्ता; ईश्वरः कर्ता; न च वर्तमानं प्राक्तनं वा कर्म मम’ इति। ‘दूरतरे नूनम्’ इति शब्दार्थभावनां कृत्वा यन्मौनमासनं शान्तं, स श्रेष्ठासङ्ग उच्यते।
Akartṛtva (non-doership) and asanga (non-attachment) as means to mokshaVerse 27
अनेन क्रमयोगेन संयोगेन महात्मनाम् । नाहं कर्तेश्वरः कर्ता कर्म वा प्राक्तनं मम ॥ कृत्वा दूरतरे नूनमिति शब्दार्थभावनम् । यन्मौनमासनं शान्तं तच्छ्रेष्ठासङ्ग उच्यते ॥२५-२६॥
अनेन क्रमयोगेन महात्मनां संयोगेनैवं भावयेत्—नाहं कर्ता; ईश्वर एव कर्ता; न च वर्तमानं प्राक्तनं वा कर्म मम। ‘नूनं दूरतरे’ इति शब्दार्थभावनां कृत्वा यन्मौनं शान्तमासनं, तदेव श्रेष्ठोऽसङ्ग उच्यते।
Akartṛtva (non-doership) and asanga (non-attachment) as means to mokshaVerse 28
सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...
सन्तोषामोदमधुरा प्रथमा भूमिका उदेति; भूमेः प्रोदितमात्रा सा, अन्तर्मृताङ्कुरिकेव। एषा परिमृष्टान्ता संन्यासा, प्रसवस्यैकभूः; ततः द्वितीयां तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्। अत्र तृतीया सर्वगता श्रेष्ठा; तस्यां पुमान् प्रोज्झिताशेषसंकल्पकलनः भवति। भूमिकात्रितयाभ्यासात् अज्ञानक्षये सति, चतुर्थीं गताः सर्वत्र समं पश्यन्ति। अद्वैते स्थैर्ये प्राप्ते, द्वैते प्रशमे गते, चतुर्थीं गताः लोकं स्वप्नवत् पश्यन्ति।
Bhūmikā-krama (stages of realization), saṃnyāsa, saṅkalpa-kṣaya, ajñāna-nāśa, advaita-sthairyaVerse 29
सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...
सन्तोषामोदमधुरा प्रथमा भूमिका उदेति; भूमेः प्रोदितमात्रा सा, अन्तर्मृताङ्कुरिकेव। एषा परिमृष्टान्ता संन्यासा, प्रसवस्यैकभूः; ततः द्वितीयां तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्। अत्र तृतीया सर्वगता श्रेष्ठा; तस्यां पुमान् प्रोज्झिताशेषसंकल्पकलनः भवति। भूमिकात्रितयाभ्यासात् अज्ञानक्षये सति, चतुर्थीं गताः सर्वत्र समं पश्यन्ति। अद्वैते स्थैर्ये प्राप्ते, द्वैते प्रशमे गते, चतुर्थीं गताः लोकं स्वप्नवत् पश्यन्ति।
Bhūmikā-krama (stages of realization), saṃnyāsa, saṅkalpa-kṣaya, ajñāna-nāśa, advaita-sthairyaVerse 30
सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...
सन्तोषामोदमधुरा प्रथमा भूमिका उदेति; भूमेः प्रोदितमात्रा सा, अन्तर्मृताङ्कुरिकेव। एषा परिमृष्टान्ता संन्यासा, प्रसवस्यैकभूः; ततः द्वितीयां तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्। अत्र तृतीया सर्वगता श्रेष्ठा; तस्यां पुमान् प्रोज्झिताशेषसंकल्पकलनः भवति। भूमिकात्रितयाभ्यासात् अज्ञानक्षये सति, चतुर्थीं गताः सर्वत्र समं पश्यन्ति। अद्वैते स्थैर्ये प्राप्ते, द्वैते प्रशमे गते, चतुर्थीं गताः लोकं स्वप्नवत् पश्यन्ति।
Bhūmikā-krama (stages of realization), saṃnyāsa, saṅkalpa-kṣaya, ajñāna-nāśa, advaita-sthairyaVerse 31
सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...
सन्तोषामोदमधुरा प्रथमा भूमिका उदेति; भूमेः प्रोदितमात्रा सा, अन्तर्मृताङ्कुरिकेव। एषा परिमृष्टान्ता संन्यासा, प्रसवस्यैकभूः; ततः द्वितीयां तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्। अत्र तृतीया सर्वगता श्रेष्ठा; तस्यां पुमान् प्रोज्झिताशेषसंकल्पकलनः भवति। भूमिकात्रितयाभ्यासात् अज्ञानक्षये सति, चतुर्थीं गताः सर्वत्र समं पश्यन्ति। अद्वैते स्थैर्ये प्राप्ते, द्वैते प्रशमे गते, चतुर्थीं गताः लोकं स्वप्नवत् पश्यन्ति।
Moksha through gradual inner stages (bhūmikā), saṃnyāsa, dissolution of saṅkalpa, dawning of advaita-darśanaVerse 32
सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...
सन्तोषामोदमधुरा प्रथमा भूमिका उदेति; तदुदयेऽन्तरमृताङ्कुर इव प्रकाशते। एषा परिमृष्टान्ता संन्यासा प्रसवैकभूमिः; ततो द्वितीयां तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्। अत्र तृतीया श्रेष्ठा सर्वगता; तस्यां पुमान् सर्वसंकल्पकलनां प्रोज्झ्य भवति। भूमिकात्रयाभ्यासेनाज्ञाने क्षये सति चतुर्थीं गताः सर्वत्र समतां पश्यन्ति। अद्वैते स्थैर्ये प्राप्ते द्वैते प्रशमे गते चतुर्थीं गताः लोकं स्वप्नवत् पश्यन्ति।
Gradual maturation into advaita-niṣṭhā; saṃnyāsa and saṅkalpa-kṣaya as means to samadarśanaVerse 33
भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते ॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात् । पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदना...
भूमिकात्रितयं जाग्रदिति, चतुर्थी स्वप्न इति चोच्यते। चित्तं तु शरदभ्रांशविलयवत् प्रविलीयते; पञ्चमीं भूमिकां गतः सत्त्वावशेष एव तिष्ठति। अत्र चित्तविलापनात् जगद्विकल्पो नोदेति; पञ्चमीं सुषुप्तपदनामिकां प्राप्य शान्ताशेषविशेषांशोऽद्वैतमात्रकः तिष्ठति। गलितद्वैतनिर्भासो मुदितोऽतःप्रबोधवान् सुषुप्तमन एव पञ्चमीं गतः। अन्तर्मुखतया तिष्ठन् बहिर्वृत्तिपरोऽपि सन् परिश्रान्ततया नित्यं निद्रालुरिव लक्ष्यते। एतस्यां भूमिकायामभ्यासं कुर्वन् विवासनः क्रमात् षष्ठीं तुर्याभिधामन्यां भूमिकां पतति। यत्र नासन्नसद्रूपो नाहं नाप्यहंकृतिः; केवलं क्षीणमननमास्तेऽद्वैतेऽतिनिर्भयः। निर्ग्रन्थिः शान्तसन्देहो जीवन्मुक्तो विभावनः, अनिर्वाणोऽपि निर्वाणश्चित्रदीप इव स्थितः। षष्ठ्यां भूमौ स्थित्वा सप्तमीं भूमिमाप्नुयात्।
Progressive dissolution of mind (citta-laya), vāsanā-kṣaya, turya/turīyātīta trajectory, jīvanmuktiVerse 34
भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते ॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात् । पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदना...
भूमिकात्रितयं जाग्रदिति, चतुर्थी स्वप्न इति चोच्यते। चित्तं तु शरदभ्रांशविलयवत् प्रविलीयते; पञ्चमीं भूमिकां गतः सत्त्वावशेष एव तिष्ठति। अत्र चित्तविलापनात् जगद्विकल्पो नोदेति; पञ्चमीं सुषुप्तपदनामिकां प्राप्य शान्ताशेषविशेषांशोऽद्वैतमात्रकः तिष्ठति। गलितद्वैतनिर्भासो मुदितोऽतःप्रबोधवान् सुषुप्तमन एव पञ्चमीं गतः। अन्तर्मुखतया तिष्ठन् बहिर्वृत्तिपरोऽपि सन् परिश्रान्ततया नित्यं निद्रालुरिव लक्ष्यते। एतस्यां भूमिकायामभ्यासं कुर्वन् विवासनः क्रमात् षष्ठीं तुर्याभिधामन्यां भूमिकां पतति। यत्र नासन्नसद्रूपो नाहं नाप्यहंकृतिः; केवलं क्षीणमननमास्तेऽद्वैतेऽतिनिर्भयः। निर्ग्रन्थिः शान्तसन्देहो जीवन्मुक्तो विभावनः, अनिर्वाणोऽपि निर्वाणश्चित्रदीप इव स्थितः। षष्ठ्यां भूमौ स्थित्वा सप्तमीं भूमिमाप्नुयात्।
Suṣupti-analogue absorption, turya, jīvanmukti, vāsanā-kṣayaVerse 35
भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते ॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात् । पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदना...
भूमिकात्रितयं जाग्रदिति, चतुर्थी स्वप्न इति चोच्यते। चित्तं तु शरदभ्रांशविलयवत् प्रविलीयते; पञ्चमीं भूमिकां गतः सत्त्वावशेष एव तिष्ठति। अत्र चित्तविलापनात् जगद्विकल्पो नोदेति; पञ्चमीं सुषुप्तपदनामिकां प्राप्य शान्ताशेषविशेषांशोऽद्वैतमात्रकः तिष्ठति। गलितद्वैतनिर्भासो मुदितोऽतःप्रबोधवान् सुषुप्तमन एव पञ्चमीं गतः। अन्तर्मुखतया तिष्ठन् बहिर्वृत्तिपरोऽपि सन् परिश्रान्ततया नित्यं निद्रालुरिव लक्ष्यते। एतस्यां भूमिकायामभ्यासं कुर्वन् विवासनः क्रमात् षष्ठीं तुर्याभिधामन्यां भूमिकां पतति। यत्र नासन्नसद्रूपो नाहं नाप्यहंकृतिः; केवलं क्षीणमननमास्तेऽद्वैतेऽतिनिर्भयः। निर्ग्रन्थिः शान्तसन्देहो जीवन्मुक्तो विभावनः, अनिर्वाणोऽपि निर्वाणश्चित्रदीप इव स्थितः। षष्ठ्यां भूमौ स्थित्वा सप्तमीं भूमिमाप्नुयात्।
Turya-oriented Advaita sādhanā; cessation of vikalpa; jīvanmukti marksVerse 36
भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...
भूमिकात्रितयं जाग्रदिति, चतुर्थी स्वप्न इति चोच्यते। चित्तं तु शरदभ्रांशविलयवत् प्रविलीयते; पञ्चमीं भूमिकां गतः सत्त्वावशेष एव तिष्ठति। अत्र चित्तविलापनात् जगद्विकल्पो नोदेति; पञ्चमीं सुषुप्तपदनामिकां प्राप्य शान्ताशेषविशेषांशोऽद्वैतमात्रकः तिष्ठति। गलितद्वैतनिर्भासो मुदितोऽतःप्रबोधवान् सुषुप्तमन एव पञ्चमीं गतः। अन्तर्मुखतया तिष्ठन् बहिर्वृत्तिपरोऽपि सन् परिश्रान्ततया नित्यं निद्रालुरिव लक्ष्यते। एतस्यां भूमिकायामभ्यासं कुर्वन् विवासनः क्रमात् षष्ठीं तुर्याभिधामन्यां भूमिकां पतति। यत्र नासन्नसद्रूपो नाहं नाप्यहंकृतिः; केवलं क्षीणमननमास्तेऽद्वैतेऽतिनिर्भयः। निर्ग्रन्थिः शान्तसन्देहो जीवन्मुक्तो विभावनः, अनिर्वाणोऽपि निर्वाणश्चित्रदीप इव स्थितः। षष्ठ्यां भूमौ स्थित्वा सप्तमीं भूमिमाप्नुयात्।
Bhūmikā-s (stages of realization), citta-laya (dissolution of mind), suṣupti-like samādhi, turīya, jīvanmukti, advaitaVerse 37
भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...
भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥
Advaita realization through bhūmikā progression; suṣupti-like absorption; turīya; jīvanmuktiVerse 38
भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...
जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिकाम्। शान्ताशेषविशेषांशस्तिष्ठत्यद्वैतमात्रकः॥
Cessation of jagat-vikalpa; turīya as ego-transcendence; jīvanmuktiVerse 39
भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...
गलितद्वैतनिर्भासो मुदितोऽतःप्रबोधवान्। सुषुप्तमन एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ अन्तर्मुखतया तिष्ठन् बहिर्वृत्तिपरोऽपि सन्।
Non-dual abidance (advaitamātraka) through mind-dissolution; turīya; vāsanā-kṣayaVerse 40
भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...
परिश्रान्ततया नित्यं निद्रालुरिव लक्ष्यते॥ कुर्वन्नभ्यासमेतस्यां भूमिकायां विवासनः। षष्ठीं तुर्याभिधामन्यां क्रमात् पतति भूमिकाम्॥
Seven-stage path culminating in turīya and beyond; ego-negation; fearless non-dualityVerse 41
भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिका...
यत्र नासन्नसद्रूपो नाहं नाप्यहंकृतिः। केवलं क्षीणमननमास्तेऽद्वैतेऽतिनिर्भयः॥ निर्ग्रन्थिः शान्तसन्देहो जीवन्मुक्तो विभावनः। अनिर्वाणोऽपि निर्वाणश्चित्रदीप इव स्थितः॥ षष्ठ्यां भूमावसौ स्थित्वा सप्तमीं भूमिमाप्नुयात्॥
Bhūmikā-s (stages of realization), dissolution of mind (citta-laya), jīvanmukti, advaitaVerse 42
विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...
सप्तमी योगभूमिका विदेहमुक्तता प्रोक्ता; सा वाङ्मनसातीतशान्ता सर्वभूमिषु परा सीमा। लोकदेहशास्त्रानुवर्तनं परित्यज्य स्वाध्यासापनयं कुर्यात्। अखिलं ओङ्कारमात्रं विश्वतैजसप्राज्ञादिलक्षणम्; वाच्यवाचकभेदाभेदानुपलब्ध्या तदेव। अकारो विश्वः, उकारस्तैजसः, मकारः प्राज्ञ इति क्रमेण परिपश्येत्। समाधिकालात्प्रागेव महाप्रयत्नेन विचिन्त्य स्थूलात्सूक्ष्मं सर्वं चिदात्मनि विलापयेत्। चिदात्मा नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसदद्वयः परमानन्दस्वरूपः—“वासुदेवोऽहम्, ओम्” इति। आदिमध्यावसानेषु सर्वं दुःखमिति ज्ञात्वा सर्वं परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भव, अनघ। अविद्यातिमिरातीतं सर्वाभासविवर्जितं निर्मलशुद्धानन्दं मनोवाचामगोचरम्—“प्रज्ञानघनमानन्दं ब्रह्मास्मि” इति विभावयेत्।
Oṃ as totality (praṇava-upāsanā), adhyāsa-apavāda (removal of superimposition), Brahmātma-aikya, videhamuktiVerse 43
विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...
सप्तमी योगभूमिका विदेहमुक्तता प्रोक्ता; सा वाङ्मनसातीतशान्ता सर्वभूमिषु परा सीमा। लोकदेहशास्त्रानुवर्तनं परित्यज्य स्वाध्यासापनयं कुर्यात्। अखिलं ओङ्कारमात्रं विश्वतैजसप्राज्ञादिलक्षणम्; वाच्यवाचकभेदाभेदानुपलब्ध्या तदेव। अकारो विश्वः, उकारस्तैजसः, मकारः प्राज्ञ इति क्रमेण परिपश्येत्। समाधिकालात्प्रागेव महाप्रयत्नेन विचिन्त्य स्थूलात्सूक्ष्मं सर्वं चिदात्मनि विलापयेत्। चिदात्मा नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसदद्वयः परमानन्दस्वरूपः—“वासुदेवोऽहम्, ओम्” इति। आदिमध्यावसानेषु सर्वं दुःखमिति ज्ञात्वा सर्वं परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भव, अनघ। अविद्यातिमिरातीतं सर्वाभासविवर्जितं निर्मलशुद्धानन्दं मनोवाचामगोचरम्—“प्रज्ञानघनमानन्दं ब्रह्मास्मि” इति विभावयेत्।
Oṃ contemplation and Brahman-realization culminating in videhamuktiVerse 44
विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...
सप्तमी योगभूमिका विदेहमुक्तता प्रोक्ता; सा वाङ्मनसातीतशान्ता सर्वभूमिषु परा सीमा। लोकदेहशास्त्रानुवर्तनं परित्यज्य स्वाध्यासापनयं कुर्यात्। अखिलं ओङ्कारमात्रं विश्वतैजसप्राज्ञादिलक्षणम्; वाच्यवाचकभेदाभेदानुपलब्ध्या तदेव। अकारो विश्वः, उकारस्तैजसः, मकारः प्राज्ञ इति क्रमेण परिपश्येत्। समाधिकालात्प्रागेव महाप्रयत्नेन विचिन्त्य स्थूलात्सूक्ष्मं सर्वं चिदात्मनि विलापयेत्। चिदात्मा नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसदद्वयः परमानन्दस्वरूपः—“वासुदेवोऽहम्, ओम्” इति। आदिमध्यावसानेषु सर्वं दुःखमिति ज्ञात्वा सर्वं परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भव, अनघ। अविद्यातिमिरातीतं सर्वाभासविवर्जितं निर्मलशुद्धानन्दं मनोवाचामगोचरम्—“प्रज्ञानघनमानन्दं ब्रह्मास्मि” इति विभावयेत्।
Praṇava as Brahman; adhyāsa removal; Brahmātma-aikyaVerse 45
विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...
सप्तमी योगभूमिका विदेहमुक्तता प्रोक्ता; सा वाङ्मनसातीतशान्ता सर्वभूमिषु परा सीमा। लोकदेहशास्त्रानुवर्तनं परित्यज्य स्वाध्यासापनयं कुर्यात्। अखिलं ओङ्कारमात्रं विश्वतैजसप्राज्ञादिलक्षणम्; वाच्यवाचकभेदाभेदानुपलब्ध्या तदेव। अकारो विश्वः, उकारस्तैजसः, मकारः प्राज्ञ इति क्रमेण परिपश्येत्। समाधिकालात्प्रागेव महाप्रयत्नेन विचिन्त्य स्थूलात्सूक्ष्मं सर्वं चिदात्मनि विलापयेत्। चिदात्मा नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसदद्वयः परमानन्दस्वरूपः—“वासुदेवोऽहम्, ओम्” इति। आदिमध्यावसानेषु सर्वं दुःखमिति ज्ञात्वा सर्वं परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भव, अनघ। अविद्यातिमिरातीतं सर्वाभासविवर्जितं निर्मलशुद्धानन्दं मनोवाचामगोचरम्—“प्रज्ञानघनमानन्दं ब्रह्मास्मि” इति विभावयेत्।
Videhamukti; Oṃ as Brahman; nondual contemplationVerse 46
विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...
सप्तमी योगभूमिका विदेहमुक्तता प्रोक्ता; सा वाङ्मनसातीतशान्ता सर्वभूमिषु परा सीमा। लोकदेहशास्त्रानुवर्तनं परित्यज्य स्वाध्यासापनयं कुर्यात्। अखिलं ओङ्कारमात्रं विश्वतैजसप्राज्ञादिलक्षणम्; वाच्यवाचकभेदाभेदानुपलब्ध्या तदेव। अकारो विश्वः, उकारस्तैजसः, मकारः प्राज्ञ इति क्रमेण परिपश्येत्। समाधिकालात्प्रागेव महाप्रयत्नेन विचिन्त्य स्थूलात्सूक्ष्मं सर्वं चिदात्मनि विलापयेत्। चिदात्मानं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसदद्वयम्, परमानन्दसन्देहं—“वासुदेवोऽहम्, ओम्” इति। आदिमध्यावसानेषु सर्वं दुःखमिति ज्ञात्वा सर्वं परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भव, अनघ। अविद्यातिमिरातीतं सर्वाभासविवर्जितं निर्मलशुद्धानन्दं मनोवाचामगोचरम्—“प्रज्ञानघनमानन्दं ब्रह्मास्मि” इति विभावयेत्।
Moksha (videhamukti), Adhyasa-nivritti, Omkara as Brahman, non-dual Atman/Brahman identityVerse 47
विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...
सप्तमी योगभूमिका विदेहमुक्तता प्रोक्ता; सा शान्ता वचसामगम्या सर्वभूमिषु परा सीमा। लोकानुवर्तनं देहानुवर्तनं शास्त्रानुवर्तनं च परित्यज्य स्वाध्यासापनयं कुर्यात्। अखिलं ओङ्कारमात्रं विश्व-तैजस-प्राज्ञादिलक्षणम्; वाच्य-वाचकयोर्भेदाभेदोऽनुपलब्धः। अकारो विश्वः, उकारस्तैजसः, मकारः प्राज्ञ इति क्रमशः परिपश्येत्। समाधिकालात्प्रागेव महाप्रयत्नेन विचिन्त्य स्थूलात्सूक्ष्मपर्यन्तं सर्वं चिदात्मनि विलापयेत्। चिदात्मानं नित्यशुद्ध-बुद्ध-मुक्त-सदद्वयं परमानन्दसन्देहं ‘वासुदेवोऽहम् ओम्’ इति साक्षात्कुर्यात्। आदिमध्यावसानेषु सर्वमिदं दुःखमेव; तस्मात्सर्वं परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भव, अनघ। अविद्यातिमिरातीतं सर्वाभासविवर्जितं निर्मलं शुद्धमानन्दं मनोवाचामगोचरं ‘प्रज्ञानघनमानन्दं ब्रह्मास्मि’ इति विभावयेत्।
Oṃ as totality; avasthā-traya and turīya implication; adhyāsa-apavāda leading to videhamuktiVerse 48
विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...
सप्तमी योगभूमिका विदेहमुक्तता प्रोक्ता; सा शान्ता वचसामगम्या सर्वभूमिषु परा सीमा। लोकानुवर्तनं देहानुवर्तनं शास्त्रानुवर्तनं च परित्यज्य स्वाध्यासापनयं कुर्यात्। अखिलं ओङ्कारमात्रं विश्व-तैजस-प्राज्ञादिलक्षणम्; वाच्य-वाचकयोर्भेदाभेदोऽनुपलब्धः। अकारो विश्वः, उकारस्तैजसः, मकारः प्राज्ञ इति क्रमशः परिपश्येत्। समाधिकालात्प्रागेव महाप्रयत्नेन विचिन्त्य स्थूलात्सूक्ष्मपर्यन्तं सर्वं चिदात्मनि विलापयेत्। चिदात्मानं नित्यशुद्ध-बुद्ध-मुक्त-सदद्वयं परमानन्दसन्देहं ‘वासुदेवोऽहम् ओम्’ इति साक्षात्कुर्यात्। आदिमध्यावसानेषु सर्वमिदं दुःखमेव; तस्मात्सर्वं परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भव, अनघ। अविद्यातिमिरातीतं सर्वाभासविवर्जितं निर्मलं शुद्धमानन्दं मनोवाचामगोचरं ‘प्रज्ञानघनमानन्दं ब्रह्मास्मि’ इति विभावयेत्।
Non-duality (advaya), aparokṣa-jñāna via nididhyāsana on Oṃ; renunciation and adhyāsa-apavādaVerse 49
विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...
सप्तमी योगभूमिका विदेहमुक्तता प्रोक्ता; सा शान्ता वचसामगम्या सर्वभूमिषु परा सीमा। लोकानुवर्तनं देहानुवर्तनं शास्त्रानुवर्तनं च परित्यज्य स्वाध्यासापनयं कुर्यात्। अखिलं ओङ्कारमात्रं विश्व-तैजस-प्राज्ञादिलक्षणम्; वाच्य-वाचकयोर्भेदाभेदोऽनुपलब्धः। अकारो विश्वः, उकारस्तैजसः, मकारः प्राज्ञ इति क्रमशः परिपश्येत्। समाधिकालात्प्रागेव महाप्रयत्नेन विचिन्त्य स्थूलात्सूक्ष्मपर्यन्तं सर्वं चिदात्मनि विलापयेत्। चिदात्मानं नित्यशुद्ध-बुद्ध-मुक्त-सदद्वयं परमानन्दसन्देहं ‘वासुदेवोऽहम् ओम्’ इति साक्षात्कुर्यात्। आदिमध्यावसानेषु सर्वमिदं दुःखमेव; तस्मात्सर्वं परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भव, अनघ। अविद्यातिमिरातीतं सर्वाभासविवर्जितं निर्मलं शुद्धमानन्दं मनोवाचामगोचरं ‘प्रज्ञानघनमानन्दं ब्रह्मास्मि’ इति विभावयेत्।
Aham-brahmāsmi contemplation; Brahman as prajñāna-ghana (mass of consciousness); transcendence of avidyā and nāma-rūpaAsk anything about the Akshi Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.