Maitreya

Various Rishis

samnyasaYajur31 Verses

samnyasaYajur

मैत्रेय उपनिषत् यजुर्वेदसम्बद्धा साṃन्यासोपनिषत्सु परिगण्यते। अस्याः प्रधानः प्रयोजनः वैराग्य-शम-दमादिसाधनैः सह आत्मविद्यायाः प्रतिपादनम्, यत्र बाह्यकर्मणां गौणत्वं दर्शयित्वा ब्रह्मविद्यायाः परमत्वं प्रतिपाद्यते। अत्र साṃन्यासः केवलं वेश-चिह्नादिरूपः न, किन्तु ‘अहं-मम’भावस्य त्यागः, कर्तृत्वाभिमानस्य शमनं, साक्षिचैतन्ये निष्ठा च इति आन्तरः परावर्तनः। दर्शनतः अयं ग्रन्थः अद्वैताभिमुखं मोक्षशास्त्रं वहति—बन्धः अविद्यया, मोक्षः आत्मस्वरूपावबोधेन। आत्मा न जायते न म्रियते, निर्विकारः, असङ्गः, स्वप्रकाशः इति प्रतिपादनं साṃन्यासजीवनस्य तात्त्विकाधारः। मनोनिग्रहः, इन्द्रियनिग्रहः, समता, अहिंसा-सत्यादिधर्माः च साधकस्य लक्षणरूपेण निरूप्यन्ते।

Start Reading

Key Teachings

- Saṃnyāsa as an inner renunciation: abandonment of ego

possessiveness

and doership rather than mere external change

- Primacy of Brahma-vidyā (Self-knowledge) over ritual action; karma as preparatory

jñāna as liberating

- Ātman–Brahman non-difference: the Self is self-luminous

unattached

and beyond birth and death

- Avidyā as the root of bondage; viveka (discrimination) and vairāgya (dispassion) as core disciplines

- Mind-control and sense-restraint as supports for contemplation; equanimity amid pleasure and pain

- Ethical foundations of the renouncer: ahiṃsā

satya

simplicity

fearlessness

and compassion

- Meditation on the witness-consciousness (sākṣin) leading to jīvanmukti (freedom while living)

Adhyayas

This Upanishad is organized into 4 adhyayas.

Adhyaya: Adhyāya 2

अस्मिन् खण्डे उपनिषत् देहं धातुबद्धं महारोगं पापमन्दिरं च अध्रुवं इति निरूपयति। सः विकारैः प्रसारितः, नवद्वारमलस्रावी, दुर्गन्ध-दुर्मलोपेतः इति दर्श्यते; तस्मात् तस्य संस्पर्शे स्नानविधिः कथ्यते। अथ देहः मातृसूतकेन सह जायते, मृतसूतकजः इव क्षय-नाशधर्मत्वात् इति प्रतिपाद्यते। “स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते” इति पुनरुक्त्या वैराग्य-विवेकौ जनयित्वा देहाभिमानं शिथिलीकरोति। अन्तरशुद्धिः एव परमार्थः—देहात् व्यावृत्त्य शुद्धे, जन्म-मरणाद्यस्पृष्टे आत्मनि निष्ठा इति उपदेशः।

3 versesExplore →

Adhyaya 1

प्रथमेऽध्याये बृहद्रथो राजा ज्येष्ठपुत्रे राज्यं न्यस्य देह-लोकयोः अनित्यतां विदित्वा वैराग्येण वनं जगाम। स आदित्यं प्रति दृष्टिं निधाय ऊर्ध्वबाहुः तपः कृत्वा, अन्ते शाकायन्यं मुनिं समुपस्थितं ददर्श। राजा संसारस्य अस्थैर्यं पर्वत-प्रपतन-समुद्र-शोषण-ध्रुव-प्रचलनादि-दृष्टान्तैः चिन्तयन् कामभोगानां निष्फलतां पप्रच्छ। पुनःपुनः तृष्णा-परिश्रम-शोक-हेतुत्वात् भोगेषु तृप्तिरिति नास्तीति स निश्चिन्तयत्। ततः स शरीरं मैथुनजं मल-समूहं, अस्थि-मांस-चर्म-आवृतं, विण्मूत्रादि-दोषैः पूर्णं च इति निर्दयेन विवेकेन वर्णयामास। एषा देहासक्तिः भय-दुःखयोः मूलमिति ज्ञात्वा स आत्मविद्यां याचते। शाकायन्यः तस्य परिपाकं प्रशंसन् ‘कतम आत्मा?’ इति प्रश्नं ब्रह्मविद्यायाः द्वारं कृत्वा उपदेशाय भूमिं रचयति; एवं अध्यायः विवेक-वैराग्य-तपः-गुरुप्राप्तीनां महत्त्वं स्थापयति।

19 versesExplore →

Adhyaya 2

अस्मिन् द्वितीयेऽध्याये मैत्रेयः कैलासं गत्वा महादेवं परमतत्त्वरहस्यं पप्रच्छ। शिवः प्रत्युवाच—देह एव देवालयः, अन्तर्वर्ती जीवः तत्त्वतः केवलः शिवः; अज्ञाननिर्माल्यं त्यक्त्वा “सोऽहम्” इति भावेन आत्मपूजा कार्या। अभेददर्शनं ज्ञानम्, निर्विषयं मनो ध्यानम्, मनोमलत्यागः स्नानम्, इन्द्रियनिग्रहः शौचम् इति बाह्यकर्मणां आन्तरार्थः प्रदर्श्यते। भिक्षां ब्रह्मामृतवत् गृह्णीयात्, देहं केवलं साधनाय रक्षेत्, द्वैतवर्जित-एकान्ते वसेत्—एवं चरन् धीमान् मुक्तिमाप्नोति। देहस्य जन्ममरणधर्मत्वं, अशुचित्वं, सुखदुःखालयत्वं च चिन्तयित्वा वैराग्यं जनयेत्; देहाभिमानं विहाय शुद्धात्मस्वरूपे शिवे स्थितिः मोक्षः।

28 versesExplore →

Adhyaya 3

तृतीयाध्याये उपनिषत् आत्मसाक्षात्कारस्य घोषं करोति। साधकः अहंकारभावं त्यक्त्वा ब्रह्मात्मभावेन “अहमस्मि” इति पुनःपुनः वदति—अहं ब्रह्म, अहं सर्वलोकान्तर्यामी, अहं सर्वलोकगुरुः इति। एषा वाणी न व्यक्तेः गर्वः, किन्तु आत्मस्वरूपनिश्चयः। अत्र आत्मा सिद्धः, शुद्धः, परमो, नित्यः, विमलः, चैतन्यस्वरूपः, समदर्शी च इति निरूप्यते। “सोम” इत्यादयः शब्दाः पूर्णत्वप्रकाशानन्दस्य प्रतीकत्वेन गृह्यन्ते। अनन्तरं बन्धहेतवः सर्वे निराक्रियन्ते—मानावमानातीतत्वम्, निर्गुणत्वम्, द्वन्द्वातीतत्वम्, तथा द्वैताद्वैतविचारस्यापि परतः स्थितिः। मोक्षः काले घटमानः न, अपि तु नित्यसिद्धस्य आत्मतत्त्वस्य प्रत्यभिज्ञा इति बोध्यते। अतः अयं अध्यायः निदिध्यासनरूपः स्तोत्रवत् जपनीयः; अध्यासदाहेन शोकनिवृत्तिः भवति, यतः आत्मा सर्वत्रैकः, अविकारः, शिवस्वरूपः इति निश्चीयते।

26 versesExplore →

Verses of the Maitreya

31 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.

Verse 0

तृतीयोऽध्यायः

तृतीयोऽध्यायः।

Textual division (adhyāya-pariccheda)

Verse 1

अहमस्मि परश्चास्मि ब्रह्मास्मि प्रभवोऽस्म्यहम् । सर्वलोकगुरुश्चास्मि सर्वलोकेऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥१॥

अहमस्मि परश्चास्मि ब्रह्मास्मि प्रभवोऽस्म्यहम्। सर्वलोकगुरुश्चास्मि सर्वलोकेऽस्मि सोऽस्म्यहम्॥१॥

Atman–Brahman identity; non-duality (Advaita)

Verse 2

अहमेवास्मि सिद्धोऽस्मि शुद्धोऽस्मि परमोऽस्म्यहम् । अहमस्मि सोमोऽस्मि नित्योऽस्मि विमलोऽस्म्यहम् ॥२॥

अहमेवास्मि सिद्धोऽस्मि शुद्धोऽस्मि परमोऽस्म्यहम्। अहमस्मि सोमोऽस्मि नित्योऽस्मि विमलोऽस्म्यहम्॥२॥

Nitya-śuddha-buddha-mukta nature of Ātman; self-luminosity and purity beyond guṇas

Verse 3

विज्ञानोऽस्मि विशेषोऽस्मि सोमोऽस्मि सकलोऽस्म्यहम् । शुभोऽस्मि शोकहीनोऽस्मि चैतन्योऽस्मि समोऽस्म्यहम् ॥३॥

विज्ञानोऽस्मि विशेषोऽस्मि सोमोऽस्मि सकलोऽस्म्यहम्। शुभोऽस्मि शोकहीनोऽस्मि चैतन्योऽस्मि समोऽस्म्यहम्॥३॥

Cit (consciousness) as Ātman; ānanda and śānti beyond śoka; equanimity (samatva)

Verse 4

मानावमानहीनोऽस्मि निर्गुणोऽस्मि शिवोऽस्म्यहम् । द्वैताद्वैतविहीनोऽस्मि द्वन्द्वहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥४॥

अहं मानावमानवर्जितोऽस्मि, निर्गुणोऽस्मि, शिवोऽहम्। अहं द्वैताद्वैतविहीनः, द्वन्द्वातीतः; स एवाहम्।

Ātman–Brahman identity; nirguṇatva; dvandvātīta (transcendence of opposites)

Verse 5

भावाभावविहीनोऽस्मि भासाहीनोऽस्मि भास्म्यहम् । शून्याशून्यप्रभावोऽस्मि शोभनाशोभनोऽस्म्यहम् ॥५॥

अहं भावाभाववर्जितोऽस्मि; भासाहीनोऽपि भास्म्यहम्। शून्याशून्ययोः प्रभावोऽस्मि; शोभनाशोभनयोः परोऽहम्।

Self-luminosity of consciousness (svayaṃ-prakāśatva); transcendence of sat/asat predicates; non-dual ground of phenomena

Verse 6

तुल्यातुल्यविहीनोऽस्मि नित्यः शुद्धः सदाशिवः । सर्वासर्वविहीनोऽस्मि सात्त्विकोऽस्मि सदास्म्यहम् ॥६॥

अहं तुल्यातुल्यवर्जितोऽस्मि; नित्योऽस्मि शुद्धः सदाशिवः। अहं सर्वासर्वविहीनः; सात्त्विकोऽस्मि, सदा अस्म्यहम्।

Nitya-śuddha-buddha-mukta nature of Ātman; transcendence of relational predicates; sattva as purity/clarity (not guṇa-bound identity)

Verse 7

एकसङ्ख्याविहीनोऽस्मि द्विसङ्ख्यावाहनं न च । सदसद्भेदहीनोऽस्मि सङ्कल्परहितोऽस्म्यहम् ॥७॥

एकत्वसङ्ख्याविहीनोऽस्मि न द्वित्वसङ्ख्यावाहनः। सदसद्भेदरहितोऽस्मि सङ्कल्पशून्योऽहम्॥७॥

Brahman/Ātman beyond number, duality, and conceptual construction (nirvikalpa; advaita)

Verse 8

नानात्मभेदहीनोऽस्मि ह्यखण्डानन्दविग्रहः । नाहमस्मि न चान्योऽस्मि देहादिरहितोऽस्म्यहम् ॥८॥

नानात्मभेदहीनोऽस्म्यहं अखण्डानन्दस्वरूपः। नाहं न चान्योऽस्मि देहादिरहितोऽहम्॥८॥

Akhaṇḍānanda (undivided bliss) and non-difference of Ātman; dehātīta (beyond body)

Verse 9

आश्रयाश्रयहीनोऽस्मि आधाररहितोऽस्म्यहम् । बन्धमोक्षादिहीनोऽस्मि शुद्धब्रह्मास्मि सोऽस्म्यहम् ॥९॥

आश्रयाश्रयभावहीनोऽस्मि आधाररहितोऽहम्। बन्धमोक्षादिशून्योऽस्मि शुद्धब्रह्मास्मि सोऽहम्॥९॥

Asaṅgatva (non-relation), śuddha-brahman, transcendence of bondage/liberation as conceptual categories

Verse 10

चित्तादिसर्वहीनोऽस्मि परमोऽस्मि परात्परः । सदा विचाररूपोऽस्मि निर्विचारोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥१०॥

चित्तादिसर्वहीनोऽस्मि; परमोऽस्मि परात्परः। सदा विचारस्वरूपोऽस्मि; निर्विचारोऽस्मि—सोऽहम्॥१०॥

Ātman–Brahman identity; nirvikalpa (thought-free) realization; transcendence of antaḥkaraṇa

Verse 11

अकारोकाररूपोऽस्मि मकारोऽस्मि सनातनः । धातृध्यानविहीनोऽस्मि ध्येयहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥११॥

अकारोकाररूपोऽस्मि; मकारोऽस्मि सनातनः। धातृध्यानविहीनोऽस्मि; ध्येयहीनोऽस्मि—सोऽहम्॥११॥

Oṃ as Brahman; non-dual awareness beyond meditator–meditated duality

Verse 12

सर्वपूर्णस्वरूपोऽस्मि सच्चिदानन्दलक्षणः । सर्वतीर्थस्वरूपोऽस्मि परमात्मास्म्यहं शिवः ॥१२॥

सर्वपूर्णस्वरूपोऽस्मि; सच्चिदानन्दलक्षणः। सर्वतीर्थस्वरूपोऽस्मि; परमात्मास्म्यहं शिवः॥१२॥

Brahman as sat-cit-ānanda; pūrṇatva (plenitude); Śiva as auspicious non-dual Self

Verse 13

लक्ष्यालक्ष्यविहीनोऽस्मि लयहीनरसोऽस्म्यहम् । मातृमानविहीनोऽस्मि मेयहीनः शिवोऽस्म्यहम् ॥१३॥

लक्ष्यालक्ष्यविहीनोऽहं, लयहीनरसोऽहम्। मातृमानविहीनोऽहं, मेयहीनः शिवोऽहम्॥१३॥

Non-duality (Advaita): transcendence of pramātṛ–prameya (knower–known) and nirvikalpa nature of Ātman/Brahman

Verse 14

न जगत्सर्वद्रष्टास्मि नेत्रादिरहितोऽस्म्यहम् । प्रवृद्धोऽस्मि प्रबुद्धोऽस्मि प्रसन्नोऽस्मि परोऽस्म्यहम् ॥१४॥

न जगत्सर्वद्रष्टाहं, नेत्रादिरहितोऽहम्। प्रवृद्धोऽहं प्रबुद्धोऽहं, प्रसन्नोऽहं परोऽहम्॥१४॥

Ātman as nirindriya (beyond senses), sākṣin (witness) and para (supreme) consciousness

Verse 15

सर्वेन्द्रियविहीनोऽस्मि सर्वकर्मकृदप्यहम् । सर्ववेदान्ततृप्तोऽस्मि सर्वदा सुलभोऽस्म्यहम् ॥१५॥

सर्वेन्द्रियविहीनोऽहं, सर्वकर्मकृदप्यहम्। सर्ववेदान्ततृप्तोऽहं, सर्वदा सुलभोऽहम्॥१५॥

Ātman/Brahman as akartā (non-agent) yet basis of all action; mokṣa as immediate and ever-available; Vedānta as culminating knowledge

Verse 16

मुदितामुदिताख्योऽस्मि सर्वमौनफलोऽस्म्यहम् । नित्यचिन्मात्ररूपोऽस्मि सदा सच्चिन्मयोऽस्म्यहम् ॥१६॥

अहं ‘मुदितामुदित’ इति ख्यातः; सर्वमौनस्य फलभूतः अहमेव। नित्यचिन्मात्रस्वरूपोऽहं; सदा सच्चिन्मयः अहमेव॥

Ātman/Brahman as sat-cit (pure being-consciousness) and the fruition of mauna (inner silence)

Verse 17

यत्किञ्चिदपि हीनोऽस्मि स्वल्पमप्यति नास्म्यहम् । हृदयग्रन्थिहीनोऽस्मि हृदयाम्भोजमध्यगः ॥१७॥

यत्किञ्चिदपि नूनं हीनः नाहं; स्वल्पमपि नातिरिक्तोऽहम्। हृदयग्रन्थिविनिर्मुक्तोऽहं; हृदयाम्भोजमध्यस्थोऽहम्॥

Mokṣa as freedom from hṛdaya-granthi (knot of ignorance/ego) and inner abidance of the Self

Verse 18

षड्विकारविहीनोऽस्मि षट्कोषरहितोऽस्म्यहम् । अरिषड्वर्गमुक्तोऽस्मि अन्तरादन्तरोऽस्म्यहम् ॥१८॥

षड्विकारैर्विहीनोऽहं; षट्कोषरहितोऽहम्। अरिषड्वर्गात् मुक्तोऽहं; अन्तरादप्यन्तरतमोऽहम्॥

Neti-neti negation of upādhis; Ātman as the innermost witness beyond vikāras, kośas, and inner enemies

Verse 19

देशकालविमुक्तोऽस्मि दिगम्बरसुखोऽस्म्यहम् । नास्ति नास्ति विमुक्तोऽस्मि नकारहितोऽस्म्यहम् ॥१९॥

अहं देशकालविमुक्तोऽस्मि, दिगम्बरसुखस्वरूपोऽहम्। नास्ति–नास्तीति द्वन्द्वातीतोऽस्मि; विमुक्तोऽस्मि; ‘न’काररहितः, निषेधसीमावर्जितोऽहम्॥१९॥

Mokṣa; Ātman as beyond deśa-kāla (space-time) and all limiting predicates

Verse 20

अखण्डाकाशरूपोऽस्मि ह्यखण्डाकारमस्म्यहम् । प्रपञ्चमुक्तचित्तोऽस्मि प्रपञ्चरहितोऽस्म्यहम् ॥२०॥

अहं अखण्डाकाशस्वरूपोऽस्मि; ह्यखण्डाकार एव अहम्। प्रपञ्चात् मुक्तचित्तोऽस्मि; प्रपञ्चरहितोऽस्म्यहम्॥२०॥

Brahman/Ātman as akhaṇḍa (indivisible) and prapañca-śūnya (free of phenomenal projection)

Verse 21

सर्वप्रकाशरूपोऽस्मि चिन्मात्रज्योतिरस्म्यहम् । कालत्रयविमुक्तोऽस्मि कामादिरहितोऽस्म्यहम् ॥२१॥

अहं सर्वप्रकाशस्वरूपोऽस्मि; चिन्मात्रज्योतिरहमेव। कालत्रयविमुक्तोऽस्मि; कामादिरहितोऽस्म्यहम्॥२१॥

Ātman/Brahman as self-luminous consciousness (svayaṃ-prakāśa), beyond time, free from kāma (desire)

Verse 22

कायिकादिविमुक्तोऽस्मि निर्गुणः केवलोऽस्म्यहम् । मुक्तिहीनोऽस्मि मुक्तोऽस्मि मोक्षहीनोऽस्म्यहं सदा ॥२२॥

कायिकाद्युपाधिविमुक्तोऽहं निर्गुणः केवलोऽहम्। मुक्त्यभावोऽपि मे नित्यं मुक्त एवाहमस्म्यहम्; मोक्षाभावोऽपि सदा मम स्वस्वरूपे निश्चलः॥

Ātman/Brahman as nirguṇa and kevala; transcendence of mokṣa as a conceptual category (Advaita)

Verse 23

सत्यासत्यादिहीनोऽस्मि सन्मात्रान्नास्म्यहं सदा । गन्तव्यदेशहीनोऽस्मि गमनादिविवर्जितः ॥२३॥

सत्यासत्यादिभेदशून्योऽहं सदा सन्मात्र एव नान्यः। गन्तव्यदेशरहितोऽहं गमनादिक्रियाविवर्जितः॥

Non-duality beyond dvandvas (pairs of opposites); sat (pure Being) as Ātman/Brahman; akartṛtva/niṣkriyatva (actionlessness)

Verse 24

सर्वदा समरूपोऽस्मि शान्तोऽस्मि पुरुषोत्तमः । एवं स्वानुभवो यस्य सोऽहमस्मि न संशयः ॥२४॥

सर्वदा समरूपोऽहं शान्तोऽहं पुरुषोत्तमः। यस्यैवं स्वानुभवः स्यात् स एवाहं न संशयः॥

Samarūpatva (unchanging identity), śānti (peace), puruṣottama as highest Self; aparokṣānubhava (direct realization) and identity of knower with Brahman

Verse 25

यः शृणोति सकृद्वापि ब्रह्मैव भवति स्वयम् इत्युपनिषत् ॥२५॥

यः कश्चिद् एतदुपदेशं सकृदपि शृणोति, स स्वयमेव ब्रह्मैव भवति—इति उपनिषत् ॥२५॥

Mokṣa through śravaṇa (hearing) of Brahma-vidyā; identity of jīva and Brahman

Verse 26

पाषाणलोहमणिमृण्मयविग्रहेषु पूजा पुनर्जननभोगकरी मुमुक्षोः । तस्माद्यतिः स्वहृदयार्चनमेव कुर्याद्बाह्यार्चनं परिहरेदपुनर्भवाय ॥२६॥

पाषाण-लोह-मणि-मृण्मय-विग्रहेषु या पूजा, सा मुमुक्षोः पुनर्जन्म-भोग-कारिणी भवति। तस्माद्यतिः स्वहृदयेव अर्चनं कुर्यात्; अपुनर्भवाय बाह्यार्चनं परिहरेत्॥

Mokṣa; antaryāga (inner worship); vairāgya; sādhanā as inward contemplation

Verse 27

अन्तःपूर्णो बहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे । अन्तःशून्यो बहिःशून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे ॥२७॥

अन्तःपूर्णो बहिःपूर्णः—अर्णवे पूर्णकुम्भ इव; अन्तःशून्यो बहिःशून्यः—अम्बरे शून्यकुम्भ इव॥

Pūrṇatā (fullness) of Brahman/Ātman; inner-outer non-difference; śūnyatā as privation (absence of realization) in Vedāntic framing

Verse 28

मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव । भावनामखिलं त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥२८॥

मा भव ग्राह्यभावात्मा, ग्राहकात्मा च मा भव। अखिलां भावनां त्यक्त्वा, यच्छिष्टं तन्मयो भव॥

Advaita; sākṣin (witness) beyond subject-object; nirvikalpa (freedom from conceptualization); aparokṣa-jñāna

Verse 29

द्रष्टृदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह । दर्शनप्रथमाभासमात्मानं केवलं भज ॥२९॥

द्रष्टृ-दर्शन-दृश्य-त्रयम् वासनाभिः सह परित्यज्य, दर्शनस्य प्रथमाभासरूपं केवलम् आत्मानमेव शरणं गच्छ, तमेव भज।

Atman; non-duality beyond the tripuṭī (knower–knowing–known); vāsanā-kṣaya

Verse 30

संशान्तसर्वसंकल्पा या शिलावदवस्थितिः । जाग्रन्निद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः परा ॥३०॥

यत्र सर्वसंकल्पाः सम्यक् प्रशाम्यन्ति, शिलावत् अचलतया स्थितिः, जाग्रत्-स्वप्न-निद्राभ्यां विनिर्मुक्ता च; सा परा स्वरूपस्थितिः।

Mokṣa as svarūpa-sthiti; saṅkalpa-nirodha; turiya/transcending states

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

App Store Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App

App Store Google Play