Sukta 103
Sukta 7.103
Vasiṣṭha (traditional attribution for the Maṇḍūka-sūkta cluster in RV 7)
Parjanya (as awakener) with Maṇḍūkas as emblematic speakers
Gāyatrī
ਰਿਗਵੇਦ 7.103 (ਮੰਡੂਕ-ਸੂਕਤ) ਵਿੱਚ ਮੇਡਕਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ-ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ “ਬ੍ਰਾਹਮਣ” ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪਚਾਪ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪರ್ಜਨ੍ਯ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਜਾਗ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜੀਵੰਤ ਮਾਨਸੂਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਸੂਕਤ ਮੀਂਹ ਦੀ ਜੀਵਨਦਾਇਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਡਕਾਂ ਦੇ ਕੋਰਸ ਨੂੰ ਯਜ્ઞ-ਪਾਠ ਤੇ ਸੋਮ-ਪੀੜਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਧਨ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
संवत्सरं शशयाना ब्राह्मणा व्रतचारिणः । वाचं पर्जन्यजिन्वितां प्र मण्डूका अवादिषुः ॥
ਸੰਵਤਸਰ ਭਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਪਏ ਰਹੇ—ਵ੍ਰਤਚਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਫਿਰ ਪਰਜਨ੍ਯ ਦੇ ਉਤੇਜਨ ਨਾਲ ਮੇਂਡਕਾਂ ਨੇ ਵਾਣੀ—ਵਚਨ—ਉਚਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Mantra 2
दिव्या आपो अभि यदेनमायन्दृतिं न शुष्कं सरसी शयानम् । गवामह न मायुर्वत्सिनीनां मण्डूकानां वग्नुरत्रा समेति ॥
ਜਦੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਆਪੋ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈਆਂ—ਝੀਲ ਦੇ ਤਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀ ਖਾਲ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਹੋਇਆ—ਤਦ ਇੱਥੇ ਮੇਂਡਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੱਛਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਰੰਭਾਣ ਵਾਂਗ, ਸੁੱਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Mantra 3
यदीमेनाँ उशतो अभ्यवर्षीत्तृष्यावतः प्रावृष्यागतायाम् । अख्खलीकृत्या पितरं न पुत्रो अन्यो अन्यमुप वदन्तमेति ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਿਆ, ਤਦ—ਹਕਲਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ—ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਉ ਕੋਲ; ਪੁਨਰਜਨਮੀ ਵਾਣੀ ਆਪਣਾ ਸਰੋਤ ਲੱਭਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਛੰਦ-ਲਯ ਸਿੱਖਦੀ ਹੈ।
Mantra 4
अन्यो अन्यमनु गृभ्णात्येनोरपां प्रसर्गे यदमन्दिषाताम् । मण्डूको यदभिवृष्टः कनिष्कन्पृश्निः सम्पृङ्क्ते हरितेन वाचम् ॥
ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੇਂਡਕ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ; ਚਿੱਟਾ-ਚਿੱਟਾ ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ ਮੇਂਡਕ ਪੀਲ੍ਹੇ-ਹਰੇ (ਹਰਿਤ) ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਅਨੇਕ ਸੁਰ ਇਕ ਜਾਗ੍ਰਤ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਕਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Mantra 5
यदेषामन्यो अन्यस्य वाचं शाक्तस्येव वदति शिक्षमाणः । सर्वं तदेषां समृधेव पर्व यत्सुवाचो वदथनाध्यप्सु ॥
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ, ਨਿਪੁਣ ਪਾਠਕ ਵਾਂਗ ਸਿੱਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ‘ਉਤਸਵ-ਕਦਮ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ, ਸੁਵਾਚ (ਸੁਵਾਚੋ) ਬਣ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋ; ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਵਾਣੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Mantra 6
गोमायुरेको अजमायुरेकः पृश्निरेको हरित एक एषाम् । समानं नाम बिभ्रतो विरूपाः पुरुत्रा वाचं पिपिशुर्वदन्तः ॥
ਇੱਕ ਦੇ ਕੋਲ ‘ਗਾਂ ਦੀ ਬੋਲ’, ਇੱਕ ਦੇ ਕੋਲ ‘ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਬੋਲ’; ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ-ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪੀਲ੍ਹਾ-ਹਰਾ (ਹਰਿਤ) ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਕੋ ਨਾਮ ਧਾਰ ਕੇ, ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਉਹ, ਬੋਲਦੇ ਬੋਲਦੇ, ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਘੜਦੇ ਹਨ—ਇੱਕੋ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Mantra 7
ब्राह्मणासो अतिरात्रे न सोमे सरो न पूर्णमभितो वदन्तः । संवत्सरस्य तदहः परि ष्ठ यन्मण्डूकाः प्रावृषीणं बभूव ॥
ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਰੋਵਰ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਦਿਨ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਮੋੜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਮੰਡੂਕ ‘ਵਰਖਾਵਾਲੇ’ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਾਲ ਦਾ ਯਜ੍ਞ ਫਿਰ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Mantra 8
ब्राह्मणासः सोमिनो वाचमक्रत ब्रह्म कृण्वन्तः परिवत्सरीणम् । अध्वर्यवो घर्मिणः सिष्विदाना आविर्भवन्ति गुह्या न के चित् ॥
ਸੋਮ-ਧਾਰਕ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ; ਸੰਵਤਸਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰਿਵਤਸਰੀਯ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਘੜਦੇ ਹਨ। ਅਧਵਰ੍ਯੂ ਅੰਦਰਲੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ, ਜਤਨ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਵਗਾਉਂਦੇ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਸਨ; ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੀ ਰੁੱਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇਉਂ ਹੀ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Mantra 9
देवहितिं जुगुपुर्द्वादशस्य ऋतुं नरो न प्र मिनन्त्येते । संवत्सरे प्रावृष्यागतायां तप्ता घर्मा अश्नुवते विसर्गम् ॥
ਉਹ ਦੇਵਹਿਤੀ—ਦੇਵ-ਨਿਯਤ ਵਿਵਸਥਾ—ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਨਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼-ਚੱਕਰ ਦੀ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੋੜਦੇ। ਸੰਵਤਸਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਸ਼ ਆ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਪਤ ਘਰਮ ਵਿਸਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਦਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Mantra 10
गोमायुरदादजमायुरदात्पृश्निरदाद्धरितो नो वसूनि । गवां मण्डूका ददतः शतानि सहस्रसावे प्र तिरन्त आयुः ॥
ਗੋਮਾਯੂ ਨੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਅਜਮਾਯੂ ਨੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ; ਪૃਸ਼્નੀ ਨੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਹਰੀਤਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਵਸੂ (ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ) ਦਿੱਤੇ। ਗਵਾਂ ਮੰਡੂਕ (ਮੇਡਕ), ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਹਸ੍ਰ-ਸਾਵ (ਹਜ਼ਾਰਗੁਣਾ ਸੋਮ-ਪੀੜਨ) ਵਿੱਚ ਆਯੁ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Because they keep a long “vow” of silence through the dry season and then, when the rains come, they burst into sound—like disciplined reciters who speak at the right ritual moment.
Parjanya is the rain-awakener: his coming revives the land and also “awakens speech,” making the frogs’ chorus a sign of renewed life and ritual activity.
The hymn uses them to teach that one power can appear in many forms: diverse voices and styles can still carry a single shared purpose—prayer, praise, and blessing.
Ask anything about Sukta 103 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.