Sukta 103

Mantra 1

संवत्सरं शशयाना ब्राह्मणा व्रतचारिणः । वाचं पर्जन्यजिन्वितां प्र मण्डूका अवादिषुः ॥

Saal bhar mendak chup rehte hain. Woh apna vrat rakhte hain. Jab Parjanya aata hai, tab woh bolne lagte hain. Unki awaaz phir se sunai deti hai.

Mantra 2

दिव्या आपो अभि यदेनमायन्दृतिं न शुष्कं सरसी शयानम् । गवामह न मायुर्वत्सिनीनां मण्डूकानां वग्नुरत्रा समेति ॥

Jab baarish ka paani aata hai, mendak soye rehte hain jaise sookha chamda. Phir sab ek saath awaaz uthate hain. Gaay jab bacche ke liye awaaz karti hai, waisa hi shor hota hai. Sab jaan mein aa jaate hain.

Mantra 3

यदीमेनाँ उशतो अभ्यवर्षीत्तृष्यावतः प्रावृष्यागतायाम् । अख्खलीकृत्या पितरं न पुत्रो अन्यो अन्यमुप वदन्तमेति ॥

Jab baarish aayi aur sab pyaase the, monsoon ka time shuru hua. Tab ek dusre ke paas jaake baat karte hain, jaise beta baap se baat karta hai. Bolna dobara seekh rahe hain, apni awaaz wapas dhundh rahe hain.

Mantra 4

अन्यो अन्यमनु गृभ्णात्येनोरपां प्रसर्गे यदमन्दिषाताम् । मण्डूको यदभिवृष्टः कनिष्कन्पृश्निः सम्पृङ्क्ते हरितेन वाचम् ॥

Paani ke beech mein ek dusre ko pakad lete hain, khushi mein. Baarish mein bheeg ke mendak uchalte hain. Chitkabra rang wala aur peela wala, dono ki awaaz mil jaati hai. Alag-alag awaazein ek saath bol uththi hain.

Mantra 5

यदेषामन्यो अन्यस्य वाचं शाक्तस्येव वदति शिक्षमाणः । सर्वं तदेषां समृधेव पर्व यत्सुवाचो वदथनाध्यप्सु ॥

Jab ek dusre ki baat dohraate hain, jaise koi seekh raha ho. Yeh sab ek saath mil ke ek tarah ka tyohaar ban jaata hai. Paani par hi baat hoti hai, isliye sab sahi lagta hai. Bolne se baat badhti jaati hai.

Mantra 6

गोमायुरेको अजमायुरेकः पृश्निरेको हरित एक एषाम् । समानं नाम बिभ्रतो विरूपाः पुरुत्रा वाचं पिपिशुर्वदन्तः ॥

Kisi ki awaaz gaye jaisi hai, kisi ki bakri jaisi. Koi chitkabra hai, koi peela hai. Par sab ka ek hi naam hai, roop alag-alag hai. Phir bhi apni awaaz se baat banate hain. Kitne bhi alag ho, ek hi taakat hai.

Mantra 7

ब्राह्मणासो अतिरात्रे न सोमे सरो न पूर्णमभितो वदन्तः । संवत्सरस्य तदहः परि ष्ठ यन्मण्डूकाः प्रावृषीणं बभूव ॥

Jaise brahmin log raat ko puja karte hain, waise hi yeh sab bol rahe hain. Jaise koi taalaab bhar ke ho, waise hi sab taraf awaaz hai. Saal ka woh din aata hai jab baarish shuru hoti hai. Tab mendak bolne lagte hain. Waqt ka chakkar phir shuru ho jaata hai.

Mantra 8

ब्राह्मणासः सोमिनो वाचमक्रत ब्रह्म कृण्वन्तः परिवत्सरीणम् । अध्वर्यवो घर्मिणः सिष्विदाना आविर्भवन्ति गुह्या न के चित् ॥

Soma rakhne wale log baat karte hain. Woh saal bhar ke liye brahman ka kaam karte hain. Adhvaryu log apne andar ki aag se garam ho ke paseena nikal ke saamne aate hain. Pehle woh sab se chhupe the, ab dikhne lage.

Mantra 9

देवहितिं जुगुपुर्द्वादशस्य ऋतुं नरो न प्र मिनन्त्येते । संवत्सरे प्रावृष्यागतायां तप्ता घर्मा अश्नुवते विसर्गम् ॥

Yeh log devataon ka kaam sambhalte hain. Barah mahine ke chakra ka time nahi todte. Jab saal mein baarish aati hai, tab garam taakat ko chhoda jaata hai. Andar ka daba hua shakti sahi time par nikalta hai.

Mantra 10

गोमायुरदादजमायुरदात्पृश्निरदाद्धरितो नो वसूनि । गवां मण्डूका ददतः शतानि सहस्रसावे प्र तिरन्त आयुः ॥

Gaay ki awaaz wale ne diya, bakri ki awaaz wale ne diya. Chitkabre aur peele rang wale ne humein dhan diya. Mandukh sau prakar ki roshni dete hain. Woh hazaar guna taakat se humari jaan aage badhate hain.