Sarga 48

Verses 1-2

तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च ।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया ॥१॥अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम् ।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम् ॥२॥

Jo nagar wale Ram ke peeche gaye the, woh wapas aaye. Par unka dil toot gaya tha. Aankhon mein aansoo the, mann mein dard tha. Jaise unki jaan hi nikal gayi ho, aise lag rahe the.

Verse 3

स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैस्समावृता ।अश्रूणि मुमुचुस्सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः ॥३॥

Sab log apne-apne ghar wapas gaye. Ghar jaake unke bacche aur biwiyan unke paas aa gayi. Par sab ke sab ro pade. Aansu aa rahe the, chehra chupa liya tha. Itna dukh tha ki ruke nahi ja raha tha.

Verse 4

न चाहृष्यन् नचामोदन् वणिजो न प्रसारयन् ।न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः ॥४॥

Koi khush nahi tha, koi muskaya bhi nahi. Dukaandaar ne maal nahi lagaya. Bazaar mein kuch chamaka nahi, logon ne khana bhi nahi banaya.

Verse 5

नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम् ।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥५॥

Nuksan dekh ke bhi log dukhi nahi hue. Paise mile to bhi khush nahi hue. Maa ko pehla beta mila, phir bhi usne khushi mehsoos nahi ki.

Verse 6

गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम् ।व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान् ॥६॥

Har ghar mein auratein ro rahi thi. Jab pati ghar aaya, to usne daanta. Woh itni dukhi thi ki uski baatein tez thi, jaise haathi ko control karte hain.

Verse 7

किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारैः किं धनेन वा ।पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥७॥

In gharon ka kya faayda? Biwi ya dhan se kya milta hai? Bacche ya sukh se kya? Jo log Ram ko nahi dekhte, unke liye yeh sab bekaar hai.

Verse 8

एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मण स्सह सीतया ।योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने ॥८॥

Lakshman ek aisa insaan hai duniya mein jo sach mein khaas hai. Sita ke saath Ram ke peeche chalta hai, jungle mein unki sewa karta hai.

Verse 9

आपगाः कृतपुण्यास्ता पद्मिन्यश्च सरांसि च ।येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि ॥९॥

Woh nadiyan, kamal wale taalab aur jheel sab khushnaseeb hain. Unka toh punya bana hai. Ram wahan jaake nahaenge, kyunki woh paani saaf hai.

Verse 10

शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः ।आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः ॥१०॥

Jungle Ram ko acha lagenge. Wahan sundar ped hai, nadiya bah rahi hai. Pahad bhi hai jahan chadna aasan hai. Yeh sab Ram ko dekh ke aur bhi sundar lagenge.

Verse 11

काननं वापि शैलं वा यं रामोऽधिगमिष्यति ।प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम् ॥११॥

Ram jis jungle ya pahad par jayenge, woh unka swagat karega jaise koi mehman aaya ho. Wahan ki dharti Ram ko khali haath nahi jane degi. Woh unki khub ijjat karegi.

Verse 12

विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरि धारिणः ।राघवं दर्शयिष्यन्ति नगा भ्रमरशालिनः ॥१२॥

Pedon par kitne rang ke phool khile hain. Phoolon ki mala jaise bani hai. Bhonre wahan gunguna rahe hain. Yeh sab Ram ko dekh ke jaise apni taraf bula rahe ho.

Verse 13

अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ।दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम् ॥१३॥

Pahad Ram ko apna pyaar dikhayenge. Jab Ram aayega, woh usse apne acche phool aur phal dikhayenge. Yeh sab us waqt hoga jab season mein yeh cheezein nahi milti.

Verse 14

प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः ।विदर्शयन्तो विविधान् भूयश्चित्रांश्च निर्झरान् ॥१४॥

Pahad saaf paani bahayenge. Woh dikhayenge kitne acche jharne hain wahan. Ek se badh ke ek accha nazara hoga.

Verse 15

पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ।यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः ॥१५॥

Pahad ke upar ped hain jo Ram ko khush karenge. Jahan Ram hai, wahan koi darr nahi hota. Aur jahan Ram hai, wahan haar nahi hota.

Verse 16

स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च ।पुरा भवति नोदूरादनुगच्छाम राघवम् ॥१६॥

Woh bahut bada yoddha hai, Dasharath ka beta. Chalo jaldi chalte hain uske peeche. Woh zyada door nahi gaya hai abhi.

Verse 17

पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः ।स हि नाथो जनस्यास्य स गति स्सपरायणम् ॥१७॥

Aise bade aadmi ke paon ki chhaon bhi sukh deti hai. Woh is duniya ke logon ka rakshak hai. Wohi sabki manzil hai, wohi sabko sahare deta hai.

Verse 18

वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम् ।इति पौरस्त्रियो भर्तृ़न् दुखार्तास्तत्तदब्रुवन् ॥१८॥

Shehar ki auratein apne patiyo ko boli, hum Sita ki sewa karenge, tum Ram ki karo. Woh sab dukhi thi, rone lagi thi, alag-alag tareeke se boli.

Verse 19

युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति ।सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति ॥१९॥

Jungle mein Ram tumhara khayal rakhega. Aur Sita yahan shehar ki auraton ka khayal rakhegi. Dono apne-apne jagah sabki madad karenge.

Verse 20

को न्वनेनाऽप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च ।सम्प्रियेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा ॥२०॥

Log dard mein doob gaye hain. Yahan rehna mushkil ho gaya. Koi bhi kaise khush rahega aise jagah mein? Dil toot gaya hai sabka.

Verse 21

कैकेय्या यदि चे द्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत् ।न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः ॥२१॥

Agar Kaikeyi yeh rajya galat tareeke se le le, aur hum kisi ke bina reh jayein, toh zindagi ka kya matlab? Beta-dhan sab bekaar hai phir.

Verse 22

यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात् ।कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी ॥२२॥

Dekho, Kaikeyi ne apne bete aur pati ko chhod diya, bas raj paane ke liye. Aisa karke usne apna poora khandan badnaam kar diya. Ab batao, aisi aurat kisi ko bhi kaise chhodega?

Verse 23

कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि ।जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे ॥२३॥

Jab tak Kaikeyi zinda hai, hum is rajya mein naukar bankar nahi rahenge. Hum kasam khate hain, apne bacchon ki bhi kasam, ki hum yeh kabhi nahi karenge.

Verse 24

या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा ।कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम् ॥२४॥

Dekho usne kya kiya. Bina kisi daya ke usne raja ke bete ko vanvas bhej diya. Aisi aurat ke neeche kaun khush reh sakta hai? Woh buri hai, uske kaam bhi bure hain.

Verse 25

उपद्रुतमिदं सर्वमनालम्बमनायकम् ।कैकेय्या हि कृते सर्वं विनाशमुपयास्यति ॥२५॥

Poora rajya tabah ho gaya hai. Koi sahaara nahi, koi raja nahi. Kaikeyi ki wajah se sab kuch barbaad ho raha hai.

Verse 26

न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः ।मृते दशरथे व्यक्तं विलापस्तदनन्तरम् ॥२६॥

Jab Ram vanvas mein gaye, tab raja zinda nahi rahenge. Aur jab Dasharath mar jayenge, phir to bas roona hi roona rahega sab jagah.

Verse 27

ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्या स्सुदुर्गताः ।राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत ॥२७॥

Tum log bahut bade pareshani mein phans gaye ho, jaise tumhare saare punya khatam ho gaye ho. Agar marne ka irada hai toh zeher pi lo. Ya fir Ram ke peeche chalo. Nahi toh kisi anjaan jagah chale jao.

Verse 28

मिथ्याप्रव्राजितो राम स्ससीत स्सहलक्ष्मणः ।भरते सन्निसृष्टास्स्म स्सौनिके पशवो यथा ॥२८॥

Ram ko jhooth bolake vanvas bhej diya. Sita aur Lakshman bhi unke saath gaye hain. Aur hum log Bharat ke hawaale kar diye gaye hain. Jaise koi jaanwar ko kasai ke paas bhej de, waise hi humko Bharat ke paas chhod diya.

Verses 29-31

पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः ।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः ॥२९॥पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः ।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः ॥३०॥नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः ।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः ॥३१॥

Ram ke chehre par chaand jaisi chamak thi. Rang saanla tha, par sundar lagta tha. Dushmanon ko harane wala tha. Haath ghutno tak lambe the. Aankhein kamal ke phool jaisi thi. Pehle bolta tha, baat mein madhurta thi. Hamesha sach bolta tha. Bahut taakatwala tha. Sabse aaram se baat karta tha. Jaise chaand sabko achha lagta hai, waise hi uska chehra sabko pasand aata tha. Yeh sher jaisa insaan jungle mein ghoomega to jungle bhi sundar ho jayega. Jaise nasha mein hathi chalta hai, waisi hi uski chaal thi.

Verse 32

तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः ।चुक्रुशु र्दुःखसन्तप्ता मृत्योरिव भयागमे ॥३२॥

Shehar ki auratein ro rahi thin. Dukh mein jali hui, chillayi thin jaise koi maut aa gayi ho aur dar lag raha ho.

Verse 33

इत्येवं विलपन्तीनां स्त्रीणां वेश्मसु राघवम् ।जगामास्तं दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत ॥३३॥

Jab auratein apne ghar mein Ram ke liye ro rahi thin, tab sooraj doob gaya aur raat aa gayi.

Verse 34

नष्टज्वलनसन्तापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा ।तिमिरेणाभिलिप्तेव सा तदा नगरी बभौ ॥३४॥

Ab shehar andhere mein doob gaya jaise kisi ne kaala rang kar diya ho. Hawan ki aag bujh gayi, paath-pooja sab chup ho gaya.

Verse 35

उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया ।अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम् ॥३५॥

Bazaaron mein koi bolta nahi tha, khushi khatam, koi sahara nahi. Ayodhya shehar aisa lag raha tha jaise aasmaan mein taare na hon.

Verse 36

तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरा यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते ।विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतस स्सूतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत् ॥३६॥

Ram ke liye auratein bahut dukhi thi. Jaise kisi ka beta ya bhai ghar se nikal diya ho. Woh royi, bilki, aur chinta mein aa gayi. Unke liye Ram apne bete se bhi bada tha.

Verse 37

प्रशान्तगीतोत्सवनृत्तवादना व्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया ।तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सा महार्णव स्सङ्क्षपितोदको यथा ॥३७॥

Gaana, naach, aur bajaana sab band ho gaya. Khushi kahin nahi thi, dukaan sab band thi. Ayodhya nagar aisa lag raha tha jaise samundar sookha ho gaya ho.